Mga tala sa dalawang bagong nobela tungkol sa rebolusyon: Desaparesidos at Gerilya

Gerilya

"Gerilya" (2009) ni Norman Wilwayco

“Ang tagumpay ni Bautista ay mahirap ihanap ng katapat sa mga akda ng mga kapanahon niya,” wika nga ni Bienvenido Lumbera sa kanyang introduksiyon para sa Desaparesidos. Marahil ay hindi pa niya nababasa ang Gerilya. At bilang isa sa iilang “seryosong” kabataang nobelista sa kasalukuyan, hindi rin naman masasabi na kapanahon ni Wilwayco si Bautista.

Tulad ng Desaparesidos, mayroon ding malalagim na eksena ng karahasang militar sa Gerilya – ngunit maaaring hindi naman talaga ang mga ito ang nakakasindak sa nobela. Mas nakasisindak marahil ang karakter ng pangunahing tauhan na si Tony/Ka Poli – isang kabataang petiburgis, halos lumpen, na nagpasyang sumampa sa NPA. Ang “kakaiba” sa karakter na ito ay hindi niya maiwanan ang bisyong marijuana kaya’t lihim pa rin siyang gumagamit nito kahit nasa loob na siya ng sonang gerilya.

Dagdag pa ay may mga eksenang nakakabagabag gaya ng “masaker” sa mga baka ng isang panginoong may-lupa bilang sanksiyon sa di-pagbabayad ng rebolusyonaryong buwis, ang pagkumpiska at pagsunog sa chainsaw ng karaniwang magkakahoy sa kabila ng kanilang pagmamakaawa, at iba pa. Sa ganitong paglalarawan, maaaring maglaway ang taong naghahanap ng mga butas, kapintasan at pagkakamali sa kilusan. Lalo pa sa daloy-ng-kamalayang pag-aalimura ni Ka Poli dahil sa kabagutan, sa katamaran at kaduwagan ng kanyang mga kasama (comrade), bukod sa iba pang mga angas sa buhay – na kahit pa nasa isip lang ng tauhan ay tiyak na labag na labag sa Tres-Otso ng NPA na hinalaw pa sa disiplina ng Pulang Hukbo nina Mao Zedong sa Tsina. Halos mawawalan na ng ganang magbasa ang sinumang may pagkiling sa rebolusyonaryong kilusan, at umaasa na may makabuluhang masasabi si Wilwayco sa pagpili niya ng paksa at tagpo ng Gerilya.

Ang “paninindak” na ito — ang pangingibabaw na “tonong lumpen” ng tauhan at pagpapakita ng mga indibidwal at organisasyunal na kahinaan ng NPA ay maituturing na malaking problema ng nobela para sa ilan. Gayunman, dito rin humuhugot ng kakanyahan at kapangyarihan ang nobela. Sa pamamagitan ng ganitong “paninindak” ay nagiging kongkreto ang paglalarawan sa isang penomenon na karaniwan lamang nailalahad sa napakaromantisadong paraan. Ang pagpapanibagong-hubog ng mga rebolusyonaryo sa Gerilya ay nakasisindak dahil naging napakatototoo. Makikita sa nobela ang sinasabing salimuot sa pagpapasya ng isang indibidwal na iwaksi ang dating mga gawi at aktitud upang maglingkod sa masa — kailanma’y hindi ito maaaring maging isang tuwid at maaliwalas na daan, hindi ito istandard at pare-pareho para sa lahat sapagkat bawat isa’y may kanya-kanyang bagahe at agam-agam, at bawat karanasan ay may iba’t ibang tekstura at bigat.

Kung iwawaksi ang pakiwari na ang inilalarawan ni Wilwayco ay panay mga “paninira sa kilusan,” lalong tumatampok na mahusay ang pagkakahabi ng banghay — ang paglalahad ng mga bagong tagpo at rebelasyon ay parang mga pasabog na laging sapol sa kamalayan ng mambabasa. Walang pagsisikap si Wilwayco na ipakita ang isang perpektong mukha ng rebolusyon at ng kanyang mga tauhang NPA, sapagkat kung gayon, ang mga ito ay para bang mapagkakaitan lamang ng lalim. Pinakamaigting ang mga tagpo kung kailan mararamdaman na naisasatitik ni Wilwayco ang malalim na pang-unawa sa salimuot ng rebolusyon, ang salimuot na sumasaklot sa isip ng mga indibidwal na nagpapasyang makisangkot dito. Kapangahasan ang sabihin na mas sensitibo, matapat at kapani-paniwala ang karakterisasyon ni Wilwayco batay sa pagsusuri sa uri at sikolohiya ng iba’t ibang tauhan sa mga sitwasyong inilatag ng nobela.

Sapagkat kasabay ng mga “nakababagabag” na tagpo, ang napapasadahan ni Wilwayco ay ang iba’t ibang gawain ng NPA, gaya ng pag-oorganisa sa mga magsasaka, pagbibigay ng edukasyong masa (sa nobela ay sa hanay ng mga katutubong Dumagat), pagbubuo ng mga sangay ng Partido Komunista sa lokalidad, rebolusyonaryong kasal, pagpaparusa sa mga taksil, taktikal na opensiba laban sa kaaway at iba pa. Bawat kabanata ay nilahukan din ng awtor ng mga liriks mula sa totoong rebolusyonaryong awit na totoong popular sa rebolusyonaryong kilusan. Di gaya ni Bautista ay walang pagsasakontekstong ibinibigay si Wilwayco, sapagkat sa simula pa lamang ay sinasabi niya na nagkataon lang ang pagkakahawig ng nobela sa tunay na buhay. Ngunit sadya man o hindi, mas kongkretong larawan ng mga rebolusyonaryong gawain, at maging manera ng pagkilos ng NPA sa kanayunan ang naipakita sa nobela. Maging ang pagsasalarawan ng tereyn sa tagpong Bulacan at paggamit ng radyo bilang komunikasyon ng mga gerilya ay nagpapakita ng lawak ng imahinasyon ng awtor para sa tagpo at paksang sinasabing kathang-isip lamang.

Sa mga menor na tauhan at sitwasyon ay lalong nabibigyang-buhay ang iba’t ibang aspekto ng rebolusyon – ano ang isang kadre? Ano ang isang rebolusyonaryong ama? Sino ang masa? Ano ang relasyon ng masang magsasaka sa Hukbo? Gaano kasalimuot ang pagpapataw ng rebolusyonaryong hustisya? Dito niya mapagtatagni ang buhay nina Ka Poli at Ka Alma, at mauunawaan na sa salimuot ng kanilang piniling buhay at pakikibaka, posibilidad ang umabot sa rurok ng pag-aalinlangan at humantong sa kanilang pagpapahinga sa kilusan. Mapapaengkuwentro ang tropa nina Ka Poli, magiging palpak ang pagpaparusa ni Ka Alma sa isang pinaghihinalaang impormer ng kaaway, magkakaroon ng butas sa seguridad ni Ka Alma at siya’y madadakip at magagahasa, maililigtas si Ka Alma ng masa, hahanapin siya ni Ka Poli at sila’y magpapasyang magpahinga. At ganoon nga ba? Ang pagpapahinga ba sa kilusan ang binibigyang-katwiran ni Wilwayco?

Tila kakatwang sirkumstansiya lamang – o kakulitan — na isinisingit ni Wilwayco ang papel ng marijuana sa pagbubuo ng kanyang mga tauhan, at sa isang mahalagang eksena, ang marijuana pa ang “nagligtas” kay Ka Alma mula sa mga Cafgu na gumahasa sa kanya. Sa huli – bilang “pasasalamat” at “responsabilidad” sa masang kanyang iiwanan sa kanyang pagpapahinga – paparusahan ni Ka Poli ang pusher ng shabu na bumibiktima sa mga kabataan sa kanayunan. Higit sa rebolusyon, maaaring mas mariin pa nga ang paninindigan dito ni Wilwayco. Ang pamamarusa ay pasya ng tauhan hindi bilang pagsisisi sa kahinaan, kundi dahil “mulat” ito sa kaibahan ng kanyang “relihiyong marijuana” sa nakapipinsalang mga bisyo ng iba. Tulad ng sa rebolusyon, maselan din ang ganitong paninindigan.

Sa kronolohikal na dulo ng nobela, magpapasya si Ala/Ka Alma na bumalik sa armadong pakikibaka, habang si Tony/Ka Poli ay tapat sa kanyang karakter – patuloy na naghahanap at hindi pa rin kuntento sa buhay. Pinamagatang “Bagong Yugto” ang dalawang huling kabanata ng nobela, at walang duda na ang mga ito ang siyang pinakamaigting at pinakamapangyarihan. Kailangan na lamang mamili ng mambabasa kung alin sa dalawang “yugto” na ito ang mas matimbang para sa kanila, batay sa kanilang pagkilatis sa panitikan at pulitika. “Hindi piknik ang rebolusyon,” wika nga ni Mao Zedong, at pinili itong banggitin ni Wilwayco sa simula ng kanyang nobela. Ito ang sumasapol sa samu’t saring ideya at pahiwatig na mahahalaw sa Gerilya.

Pagpupunahan at Pagpuna-sa-Sarili

Parehong mapangahas, at parehong napakabigat ng mga nobelang Desaparesidos at Gerilya – na tila mangangailangan din ng stress debriefing ang sinumang babasa na pamilyar sa mga tagpo na inilalarawan ng mga ito! Hindi maiiwasan na makahanap ng mga bagay at detalyeng maaaring punahin sa mga nobela — bukod sa nabanggit na ay marami pang iba. Mainam kung gaya ni Firmeza, ang mga nasa loob ng rebolusyonaryong kilusan mismo ang makagawa ng mga nobelang magiging matapat sa paglalahad at paglalarawan sa kanilang mga karanasan. Maaaring hamon na lamang ito. Pero kunsabagay, tunay na mabigat na proyekto ang isang nobela. At kahit di hamak na mas mabigat na proyekto ang baguhin ang mundo, laging pinakamainam ang lumahok rito, kaysa sa magtangka na lamang na magsulat tungkol sa rebolusyon.

1 2 3

Short URL: http://pinoyweekly.org/new/?p=3970

Posted by Marijoe Monumento on Sep 14 2009. Filed under Kultura. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0. You can leave a response or trackback to this entry