ni Juan Paolo C. Malenab

Rebyu ng aklat na Ang Huling Dalagang Bukid at Ang Authobiography Na Mali: Isang Imbestigayon ni Jun Cruz Reyes. (Anvil Publishing, Inc., 2011).

Ay ano? Sino yang Dalagang Bukid? Iyong isda? Bakit Huli ang tawag? Hoy, ang tamang ispeling ng “authobiography” ay AUTOBIOGRAPHY. Tanga! Walang H iyon. Writer ba iyan talaga? Bakit may imbestigasyon? Haaai…ang gulo!!!

Puwedeng ganyan ang dating sa pamagat pa lamang ng akda. Pero dahil rebelde nga kung tawagin sa panitikang Pilipino (na sumasayad na rin sa politikal na dimensyon kahit hindi direkta) si Reyes, normal na lamang sa kanyang mga akda na gawing puwede ang hindi puwede, at mas masarap gawin ang bawal na pinatotohanan na naman ng kanyang bagong akda.

Si Reyes ang tinaguriang “hari” at “taal” ng “postmodernismong kaisipan” sa pagsusulat sa bansa na nagsilang sa mga gaya nina Bob Ong at Eros Atalia. Ibig sabihin, “walang sinasantong batas ng tradisyon” ang pagsasalaysay ni Reyes. Kumakawala siya sa purista o modernismong tradisyon ng pagkukuwento. Ang nobela, halimbawa, na dapat isulat na may iisang paksa, matatag na plot, mga karakter (na hindi mo rin minsan matukoy kung tao nga ba iyon sa pananalita pa lamang), simula, at wakas, ayon sa tradisyon, ay kinaiinisan ni Reyes kung babasahin mo ang kanyang mga naunang akdang Utos ng Hari, Tutubi, Tutubi…Huwag Kang Magpahuli sa Mamang Salbahe, at lalo na dito sa Ang Huling Dalagang Bukid na kung saan pinaghalo niya ang sanaysay at autobiograpiya sa isang akdang fiction.

Sabi ng mga kritikong nakahiga pa rin sa tradisyon, mali ang paraan ni Reyes ng pagkukuwento dahil burara ito sa paggamit ng wika na animo’y pang-borador o draft. Balbal at salitang kanto ang medium niya. Walang kaayos-ayos, at ang estilo, Naku! Ipapa-proof read mo sa propesor mo.

At madalas maraming napipikon sa kanya dahil maliban sa “mapait siyang magbiro,” gaya ng sabi ni Bienvenido Lumbera, ay matatamaan talaga ang dapat matamaan sa kanyang satire at political undertone. Dahil dito masasabing rebelde si Reyes, at patuloy pa rin sa pagrerebelde.

Ngayon, paano babasahin itong bagong aklat ni Reyes na sa una pa lang hindi na ma-classify kung anong uri ito? Nobela? Autobiography? Investigative Report?

Kinikuwento ni Reyes dito kung papaano niya susulatin ang nobelang nasa isip: Ang Huling Dalagang Bukid. “Buo na ang kuwento ko sa utak. May setting at plot na ako. May mga tauhan na rin na dapat buhayin. Ang kailangan ko’y mga totoong tao bilang reference. Kaya nga gusto kong umuwi ulit, kung puwede lang.” Hala! Lagot! Hindi siya puwedeng umuwi dahil pinaghahanap siya ng armadong kalalakihan sa Hagonoy, Bulacan dahil napikon yata sa kanyang naisulat tungkol sa mga smugglers at illegal recruiters.

Dadalhin ka ng problema papasok sa mundo ng awtor. Sisimulan na ang authobiography na mali dahil nga nobela ito at hindi non-fiction, na ipapamukha naman ni Reyes na puwedeng pagsamahin ang dalawa.

Animo’y mababasa na ang lahat ng tungkol sa kanya. Siya bilang pinalaking paslit, siya na nagsasabing mas mahirap ipaliwanag ang pagsusulat kaysa sa mismong pagsusulat, siya bilang guro sa UP na tumitira sa dorm na may karatulang Your Stay Here is a Privilege kasi hindi ka na makakareklamo pa sa dami ng reklamo, siya na pagpipinta ang inaatupag kung pagod na sa pagsusulat, at siya na nagtatanong kung “Bakit laging ang naapi ang pinaalis?” at “Bakit hindi ang nang-aapi?”.

Lahat na din yata ng mga KKK (kaibigan, kamag-anak, kasama)—na dagdagan pa ng ilang ulit na K (kainuman, kachikahan, kachurvahan, pati na kaaway,) ay makikilala dito, totoo man sila o hindi.

Ang Bayan ng Wakas naman ang magsisilbing social touch ng akda. Ang lugar na ito ay nadaanan niya nang tumakas ito at tumahak sa maling daanan para iligaw ang mga armadong lalaking naghahanap sa kanya sa Hagonoy.

Napansin niyang ang mga binata’t dalaga sa Wakas, na isang bukirin, ay nawawala na dahil sa ibang bansa na nagtatrabaho: “Wala nang dalagang bukid, at sa isang banda’y wala na ring gustong maging binatang bukid. Kawawang bukid. Ibenta na lang sa mga dahuyan para sila na ang mamroblema sa pananim. I-export na rin nang buong-buo ang Pilipinas. Naisip na iyon ng mga politikong trapo. Madali lang iyon, baguhin lang ang konstitusyon, mababago ang lahat. Pati ang katinuan ng lupa.”

Tinutuligsa na ni Reyes ang labor export policy ng gobyerno na sanhi na naman ng kahirapan dahil nga wala ng natitirang manggagawa sa kanayunan at nagiging OFW para maglinis ng puwet ng mga matatandaang dayuhan.

Sa panahon ng globalisasyon, mahirap nang aminin na ikaw ay magsasaka at lumaki sa bukid, jologs ka na nga, masakit pa sa bangs. Kaya buti pang umalis na lang sa bukid at magtungo sa bakod ng mga kapitalista kahit hindi invited para madanas naman kung papaano maging first class o sosyal sa first world, na sa huli ay magiging mali ang pagdanas kasi pantasya at ilusyon lang iyon, at hindi puwedeng sabihin na asensado na ang buhay dahil walang asenso kung puro pag-papantasya at pag-iilusyon ang ginagawa.

Papayag ba naman ang mga kapitalista na ang isang dalaga at binatang bukid ay maging kapareho nila? No way! Hindi ka belong! Buti pa na mabuhay na lang sa materyal na kahirapan dala ng komodipikasyon at konsumeristang sistema.

Kaya nga kahit tiga-bukid ay naka iPod habang nakasakay ng kuliglig kasi kailangan may ganun. Kaya nga kahit namumulot ng basura sa Payatas ay naka-N95 kasi dapat may ganun. Kaya nga tatawanan ka kung sinabing hindi pa nakakatapak kailanman sa mall kasi kasali na iyon sa hierarchy of needs ng tao—kahilera na ng food,  shelter, at clothing ang malling, at minsan pa nga ay innuna ang huli, para maakses ang unang tatlo. At lahat ng iyon ay kagagawan ng malaking B (usiness) na susundan ng malaking P (rofit).

Ano nang nangyari sa Huling Dalagang Bukid? Kagaya ng isda, hayun at inexport rin. Nahuli nga lang sa pag-alis. Naging japayuki dahil laos na ang mga Binatang Bukid na naging construction worker sa Saudi. Mahina at pundido na. Kaya si Linda na huling umalis sa Bayan ng Wakas ang Huling Dalagang Bukid. Buhay na naman niya ang mababasa maliban sa buhay ni Reyes. Tsk tsk tsk, mali nga talaga ang authobiography dahil dalawang buhay na ang itatampok.

Ano na rin ang mangyayari sa mga naiwang bukid? To the rescue na siyempre ang mga multi-national na korporasyon dyan. Una, para pagkakitaan, at pangalawa, para pagkakitaan uli. Ang gobyerno? Una, gagawing expressway, at pangalawa, para pagkakitaan din—tatamnan ng pang-export na produkto kasabay ng mga mamamayan nito para sa pagkonsumo ng mga dayuhan.

Matutunghayan na rin kung bakit tinawag itong imbestigasyon dahil mala-investigative report nga ang ilan sa mga elementong nagsulputan dito. Investigative para kay Reyes kung papaano niya papakawalan ang nobelang nasa isip. Investigative sa porma ng lenteng naninipat sa kalagayan ng lipunan. Investigative sa buhay ng mga biktima ng globalisasyon at neoliberalismong polisiya. Siguro, investigative rin para sa mga armadong lalaking naghahanap kay Reyes para siguro hulihin at sa huli ay papatayin sang-ayon na rin sa Oplan-Oplan-Oplan ng militar.

Sa hulihan ng aklat ay para na rin itong nagwakas dahil nailahad na lahat ni Reyes ang gusto niyang sabihin, at marami nang nalaman tungkol sa kanyang paksa. Is he going to live happily ever after? Oo naman, dahil buo na ang utak niya at magsusulat na siya. Papatayin na niya ang lungkot. Mamatay na lahat ng kalungkutan sa mundo!

Habang patuloy sa pagiging malikhain si Reyes ay hindi rin matatapos ang kanyang pagrerebelde. Nandiyan pa rin ang mga pikon at paki-alamera, kasama ng mga nagmamagaling at mayayabang, pero narito rin ang mga nagbabalikwas sa mga nangingialam, namimikon sa mga pikon, nagmamagaling sa mga nagmamagaling, at nagyayabang sa mga nagyayabang. Tradisyonal man yan o postmodernista; fiction kasabay ng non-fiction; nagmamalinis kontra sa nagrerebelde, patuloy pa rin ang naratibo ng tunggalian ng mga nasa tuktok at nasa ibaba.

Masuwerte nga lang uli iyong mga nasa ibaba dahil mayroon silang Jun Cruz Reyes na abot-kamay na hinahangaan at kanyang mga akda, tulad nitong bago, na sumasalamin sa kanilang buhay.

Si Juan Paolo C. Malenab ay nag-aaral sa Holy Angel University (HAU) sa Angeles City, Pampanga. Associate Editor siya sa kasalukuyan sa The ANGELITE, official student publication ng HAU. Opisyal rin siya ng College Editors Guild of the Philippines-Central Luzon chapter.

ni Volosinov Valentin

In Time, tampok sina Timberlake at Seyfried.

Sa mundo ng pelikulang In Time, lahat ng tao’y tumitigil sa pag-edad pagsampa ng 25. Pagkatapos nito, kailangan nilang bilhin ang kanilang oras sa pamamagitan ng pagtatrabaho. Oras din ang kanilang pambayad para sa mga batayang pangangailangan tulad ng pagkain at transportasyon, at mistulang alipin ang nakararami dahil lagi silang kulang dito.

Kahit magtrabaho nang mabuti ang bidang si Will (ginampanan ni Justin Timberlake) at mapantayan niya ang hinihinging quota sa pabrika, hindi pa rin tumataas ang kanyang sahod dahil tumaas ang quota. Ang kanyang kaibigang si Borel (ginampanan ni John Galecki), hindi na nakikitaan ng halaga ang sariling buhay at nilulunod na lang ang sarili sa pag-inom (ito ang magiging dahilan ng kamatayan ni Borel, iiwan niya ang kanyang asawa para alagaan ang kanilang sanggol na anak).

Ang ina ni Will na si Rachel (ginampanan ni Olivia Wilde), laging umuutang ng panahon. Isang beses ay mayroon na lang itong isa’t kalahating oras at hindi nakasakay ng bus dahil naging dalawa imbes na isang oras lang ang pamasahe. Tinakbo niya ang lugar kung saan sila magkikita ng anak ngunit hindi sila nagkaabutan, namatay si Rachel. Ito ang isa sa pinakamagandang eksena sa pelikula, hindi dahil may namatay kundi dahil malakas ang emosyonal na dating kung kaya napaparating ang kritisismo ng anyong sining sa sosyo-ekonomiko at pulitikal na kaayusan.

Estruktura ang problema, kahit subukan ng mga pamilya na magkaroon ng espasyo ng kalayaan sa isang mapang-aping sistema, argumento ng pelikula na masisira pa rin ang mga mag-anak ng estruktural na pananamantala. Sinubukang makiusap sa tsuper ng bus ni Rachel, kung papasakayin siya nito’y babayaran ng kanyang anak ang kulang na treinta minutos pagdating sa babaan. Tumanggi ang tsuper. Tumingin si Rachel sa ibang pasahero, nakikiusap ang mga mata. Yumuko lamang ang mga ito. Sa isang sistema kung saan sinusukat ang pagkatao sa pamamagitan ng dami ng oras na mayroon siya, sinong gipit ang tutulong sa kapwa? Mas mahalaga ang oras kaysa sa kapwa sa In Time, katulad ngayon sa sitwasyon natin na mas mahalaga ang pera kaysa sa tao.

Isang mayaman ang iniligtas ni Will mula sa mga magnanakaw, at ito ang nagsabi sa kanya ng sikreto ng mga mayaman sa panahon: “Para maging imortal ang iilan, kailangang mamatay ng marami.” Sadya ang pagdarahop nila Will, hindi ito hulog ng langit o disenyo ng kalikasan. Bago magpakamatay ang mayamang ito, ibibigay niya kay Will ang kanyang isang siglo. Papasukin ni Will ang mundo ng mga mayaman, at dito niya makikilala si Philippe (ginampanan ni Vincent Kartheiser), na lampas 80 taon nang 25 anyos. Lampas syam na libo pa ang taong mayroon ito, at sa may dulo ng pelikula ilalantad na mayroon itong milyong oras na nakatago.

Makikilala rin ni Will si Sylvia (ginampanan ni Amanda Seyfried), na anak ni Philippe. Dudukutin ni Will ang babae, pero magkakaroon ito ng simpatya sa kanya pagkatapos maranasan ang buhay na isang oras lang ang mayroon, at nang tumanggi si Philippe sa hingi ni Will na magdonasyon ito ng isang libong oras sa isang charity bilang ransom para kay Sylvia. Naging magkasama sa pagnanakaw si Will at Sylvia, binibigay nila ang mga nakukuha mula sa bangko ng oras sa mga mahirap, naging Robin Hood sila ng panahon. Palaki nang palaki ang kanilang ninanakaw ang pinamimigay, at sa dulo nakuha nila ang nauna na ngang nabanggit na isang milyong itinatago ni Philippe. Ang huling eksena ng pelikula’y nagpapahiwatig na tuloy-tuloy lang ang kanilang himagsik, at mas lalo pang makapangyarihan at mayaman ang kanilang puntirya.

Mayaman na talinghaga ang oras at mahalaga ang paggalugad ng In Time sa bagay na ito. Sa kanyang pagsusuri sa estruktura ng kapitalismo, inilarawan ni Karl Marx na sa pagtatrabaho ng manggagawa sa pang-araw-araw, umaabot na ang kanyang nalilikhang yaman nang sapat para mabuhay siya, ngunit patuloy pa rin siyang nagtatrabaho at ang yamang nalilikha niya sa panahong ito’y hindi napupunta sa kanya kundi sa kapitalista. Ang labis na halagang ito ang ayon kay Marx ay lihim na pinagmumulan ng yaman ng kapitalismo.

“Pana-panahon ang pagkakataon,” tanong sa kantang “Kanlungan,” “maibabalik ba ang kahapon?” Ang sagot ay hindi, dahil sa patuloy na pagsasamantala ng kalikasan (halimbawa, ng mga multinasyunal na kompanya ng pagmimina) ay hindi na makabawi ang daigdig, tuluyan na itong nagiging salat. Sa pagyuko lamang habang nasisira ang mundo, ninanakaw natin ang kinabukasan natin at ng mga susunod sa atin. Pruweba ang pagkatunaw ng mga dambuhalang tipak ng yelo at ang pagkatorete ng tag-init, tag-ulan at tagbaha na malapit nang maging hindi maaaring tirhan ng tao (at hayop at halaman) ang ating planeta.

Ayon kay Giles Fraser, iskolar at pari sa Simbahan ng Inglatera, mayroong dalawang salita ang mga sinaunang Griyego para sa panahon, ang chronos (ang panahon ng mga relo at kalendaryo) at kairos (ang panahon ng pagkakataon). Ang chronos ang panahong sinusukat, ito ang panahon na umiipit sa mga tauhan sa In Time. Ang kairos ang panahon ng pagdedesisyon, ng oportunidad. Sa mga sandali ng kairos, nagkakaroon ng kaliwanagan na ang sinasabing hindi maaari ay maaaari, na ang mukhang hindi magigibang kaayusan ay mukha lamang hindi magigiba. Walang panahon, sabi ng isang patalastas noon. Sa totoo, wala na tayong panahon. O, mas maganda: eto na ang panahon. Oras na para ang buwis na ating binibayad ay mapunta sa edukasyon imbes na sa pang-aaliw ng mga kongresman sa panonood ng suntukan at karahasan. Oras na para ang lupang sinasaka ay mapunta sa nag-aalaga nito imbes na sa mga asenderong pulitiko’t artista. Oras na para baguhin ang mundo.

“Pagdating ng panahon,” awit ni Aiza Seguerra, “baka ikaw din at ako.” “Kung hindi ngayon, kailan?” tanong ng mga aktibista. Pamagat ng isang pelikula ni Sharon Cuneta: Bukas, Luluhod ang mga Tala. Bakit hindi sa mismong araw na ito?

Si Volosinov Valentin ay nagtuturo ng popular na kultura sa Departamento ng Filipino at Panitikan ng Pilipinas sa Unibersidad ng Pilipinas, Diliman.

Martsa ng mahigit 10,000 katao sa libing kay Father Pops Tentorio. (Karlos Manlupig)

DAVAO CITY – Inspirasyon nila ang buhay ni Father Fausto “Pops” Tentorio. Kung kaya, nag-organisa ang mga kabataan at estudyante ng isang volunteer group bilang pagpugay sa buhay at ehemplo ng Italyanong pari na pinaslang noong Oktubre 17.

Umiikot na sa iba’t ibang eskuwelahan sa lungsod ang grupong “Idol Ko si Pops” para ibahagi ang buhay ng misyonaryo ng mga mamamayan na si Father Pops sa pamamagitan ng mga porum at diskusyon.

“Sa pamamagitan ng Idol Ko Si Pops, maipapalaam at maibabahagi natin sa mga kapwa kabataan ang dakilang buhay ni Father Pops. Dapat tularan ang buhay niyang inialay sa paglilingkod sa mga nangangailangan,” paliwanag ni Rosel Serrano, coordinator ng Idol Ko si Pops-Davao.

Kilalang misyonaryo sa mga komunidad ng mga Lumad at magsasaka sa Arakan si Father Pops. May naiwan siyang 3,000 iskolar nang paslangin siya.

“Sana maipagpatuloy namin ang mga ginawa ni Father Pops. Sa paraan namin, sa pagbabahagi ng buhay niya sa mga kabataan at estudyante, maaabot namin ang pinakamaraming bilang ng mga kabataan para mahimok sila sa paglilingkod sa maralitang mga komunidad at sa pagtatanggol sa mga nangangailangan laluna mga Lumad at mga magsasaka,” sabi pa ni Serrano.

Nakibahagi ang Idol Ko si Pops sa isang pilgrimage patungong Arakan, isang National Solidarity Mission, mula Nobyembre 26 hanggang 29. Layunin ng misyon na manawagan sa pambansa at pandaigdigang komunidad para sa hustisya kay Father Pops.

“Layunin din ng pilgrimage sa Arakan na palawakin ang solidarity movement laban sa impunity, kabilang ang mga taong simbahan, civil libertarians, at tagapagtanggol ng karapatang pantao at kapayapaan. Kaugnay ng layuning ito, naniniwala kaming mahalaga ang bahagi ng kabataan sa kilusang ito para sa pagtutulak ng pagbabago sa ating bansa,” ani Serrano.

Matatagpuan din ang Idol Ko si Pops sa North Cotabao, kung saan karamihan sa mga miyembro ay mga iskolar ni Father Pops.

Pagkamatay ng pitong-taong-gulang na si Sunshine Jabinez sa Pantukan, Compostela Valley: Dulot umano ng malawakang militarisasyon sa naturang probinsiya. (Kontribusyon)

Humiling ng independiyenteng imbestigasyon ang mga tagapagtaguyod ng karapatang pantao sa Pantukan, Compostela Valley matapos isang pitong-taong-gulang na bata ang napaslang sa pamamaril ng isang sundalo mula sa 71st Infantry Battalion ng Philippine Army.

Sinabi ng Karapatan sa Southern Mindanao Region na naisadokumento nila ang pamamaril ng isang Pfc Baltazar Ramos sa mga sibilyan sa Biasong, Pantukan kamakailan na ikinamatay ng batang si Sunshine Jabinez.

Bahagi umano si Ramos ng Peace and Development Outreach Program ng 10th Infantry Division ng Army.

“Isang miyembro ng 71st IB ng Army na nakilalang si Ramos ang walang pakundangang namaril ng kanyang armalayt matapos masangkot sa away sa isang kapwa sundalo,” salaysay ng Karapatan-SMR sa naganap sa Pantukan, batay sa kanilang dokumentasyon.

Lasing diiumano si Ramos nang yayain ng isang Valdez at isang Sgt. Dalipong na mag-videoke. Sa naturang videoke house, nanghamon ng mga sibilyan si Ramos.

Kinondena ng mga grupong pangkarapatang pantao tulad ng Karapatan-SMR at Save Pantukan Alliance ang mapanganib umanong presensiya ng militar sa kanilang lugar. (Kontribusyon)

“Pumasok si Ramos sa kusina (ng videoke house) at tinanong ang isang sibilyan ng ‘Ikaw, astig ka?’ at saka pumulot ng bote at ipinukol sa naturang sibilyan,” sabi ng Karapatan.

Namulot din umano ng bote ang naturang sibilyan para ipukol kay Ramos, ngunit nakaalis si Ramos. Umalis ang mga sibilyan sa lugar, sa takot diumanong kumuha ng baril si Ramos at bumalik mula sa detatsment ng militar.

Nakita ng mga saksi si Ramos na bumalik, may dalang baril. Pinagsarhan diumano siya ng mga sibilyan sa lugar. Pinagbabaril ni Ramos ang kabahayan ng pamilyang Jabinez, kung saan matatagpuan si Sunshine.

Hiniling ng grupo na agarang imbestigahan ang mga kumander ng militar, kabilang sina Lt. Col. Camilo Legayo ng 71st IBPA at Maj. Gen. Jorge Segovia ng 10th IDPA na siyang responsible umano sa malawakang pagdeploy sa mga lugar ng mga sibilyan.

Hiniling din ng Karapatan-SMR na magsagawa ng imbestigasyon ang Commission on Human Rights o CHR.

“Pinatitigas ang mapag-abusong aktitude ni Ramos ng kultura ng impunity na nagaganap sa militarisadong kanayunan,” sabi pa ng grupo.

Sinabi pa ng Karapatan-SMR sa administrasyong Aquino na tupdin ang mga batas at probisyon sa mga kasunduang nangangalaga ng karapatang pantao, tulad ng Comprehensive Agreement on the Respect for Human Rights and International Humanitarian Law (Carhrihl), United Nations Convention on the Rights of the Child (UNCRC) at Republic Act 7610 o Special Protection of Children Against Abuse, Exploitation and Discrimination Act.

Panalangin sa isang linggo ng umaga
ni Raymund B Villanueva*

Aba Ginoong Maria, punumpuno na sila ng grasiya,
Ang pinanginoong pera ay sumakanila.
Bukod silang pinagpala sa kapariang lahat
At pinagpala rin naman ang kanilang mga bulsa.
Santa Maria, Ina ng Diyos
Ipanalangin mo silang mayayaman
Ngayon at hanggang sila’y mamamatay.

*Si Raymund Villanueva ay isang dokumentarista at direktor para sa Radyo ng Kodao Productions.

Mga larawan ng Alyansa ng Magbubukid ng Gitnang Luzon at ng Canada-based na mamamahayag na si Martin Cook, sa protesta sa ikalawang anibersaryo ng Comprehensive Agrarian Reform Program Extension with Reforms o Carper noong Agosto 5.