Farmer leader Estelita Tacalan, or Nanay Neneng, is feared to have been abducted by the military last April 27 (Contributed Photo)

A 60-year old farmer organizer from Northern Mindanao is feared to have been abducted by suspected military agents on the late afternoon of April 27, on her way to a meeting in Misamis Oriental.

According to reports, Estelita T. Tacalang left the regional headquarters of Makabayan, a coalition of progressive party-list groups, in Cagayan de Oro City, at nine in the morning of April 27. She was set to meet up with colleagues to plan for upcoming activities on Labor Day and the national elections.

However, at around six in the evening of the same day, Tacalang was still nowhere to be found. Her mobile number could also no longer be reached. She remains missing as of press time.

Tacalan, or Nanay Neneng, is a member of peasant group Kilusang Magbubukid ng Pilipinas (KMP) and Anakpawis Party-list.

She has been active in campaigning for genuine land reform, social justice, and human rights. She protested against despotic landlords, lobbied peasant concerns in government offices, and supported campaigns against harassment by state sponsored surveillance operations, according to KMP’s publication, Alerto Pesante.

“Her disappearance can be attributed to her staunch position against anti-peasant policies and her genuine desire to change of the cruel and inhuman conditions experienced by the farmers in the grassroots,” KMP Northern Mindanao said in a statement.

The alleged abduction of Tacalang is said to coincide with President Aquino’s appointment of Brigadier General Ricardo Visaya as the new general Officer-in-Charge of Philippine Army’s 4^th Infantry Division, succeeding Major General Nestor Añonuevo.

Brig. Gen. Visaya shares the accusation of being responsible for the Hacienda Luisita massacre in 2004 and the abduction and torture of farmers Raymond and Reynaldo Manalo in 2006, together with Jovito Palparan, former commanding general of the 69th Infantry Battalion.

“He was also deployed in civil military operations in Metro Manila communities from February to September 2007, wherein numerous cases of threats, harassment, and intimidation of civilians occurred,” Alerto Pesante added.

KMP calls for the government, candidates, church leaders, and other concerned citizens to help in surfacing the woman leader. “We call on the family, friends, and the organized farmers whom Estelita had lived with, not to be cowed,” the group said.

The Rural Missionaries of the Philippines (RMP)-Northern Mindanao also expressed concern over Tacalang’s disappearance.

“KMP is our partner organization, and Nanay Neneng contributed much in organizing peasant women in the Region to fight for their socio-economic and political rights. We believed she has been under attack because of this peaceful human rights work,” RMP stated.

Mahirap puntahan ang Baganga, Davao Oriental. Hindi lamang dahil mahaba at masalimuot ang biyahe patungo rito mula sa Davao City, kundi dahil naging sentro ito ng kalamidad, ng pagragasa ng bagyong Pablo, noong Disyembre 2012. At hindi pa ito nakakabangon hanggang ngayon.

Bagamat natural na kalamidad ang tumama sa lugar, matagal nang niraragasa ito ng kalamidad na tao ang may gawa: kapabayaan ng gobyerno, kakulangan ng serbisyong panlipunan, matinding presensiya ng militar.

Matapos bisitahin ng bagyong Pablo, tumindi ang kalamidad na tao ang may gawa: May mga alegasyong nakurakot ang dapat sana’y ipinamamahaging relief goods sa mga nasalanta. Pati ang pansamantalang tirahan ng mga biktima, nabalitang overpriced daw ang pagkakagawa. Samantala, halos hindi na raw gumagana ang lokal na pamahalaan, namamayani na raw ang mga militar.

Ito ang gustong alamin ng isang fact-finding and humanitarian mission na nagtungo sa lugar kamakailan.

Lulan ng tatlong bus galing sa Davao City, tinahak ng mga misyonerong aabot sa 76 katao kabilang ang mga madre, doktor, nars, psychologist, forester at iba pang nais tumulong ang mahaba, masalimuot na biyahe patungong Baganga. Kasama rito ang mga alagad ng midya, kabilang ang Pinoy Weekly.

Mga militar na namamalagi sa mga bahay ng sibilyan sa Sityo Timbawon, Binondo, Baganga. (Macky Macaspac)

Patungong Baganga

Sa una, maayos pero mabilis ang takbo ng bus. Sementado at aspaltado pa kasi ang hayway. Maganda at kaaya-aya din ang mga tanawin.

Pero habang papalayo sa Davao City at papalapit sa mga bayang sinalanta ng bagyo, nag-iiba na ang tanawin. Bagamat malinis na ang daan mula sa kalat na nilikha ng bagyo, bakas pa rin ang pinagdaan ng mga bayang ito. Kumikislap ang magkabilang panig ng haywey.

Mula ang kislap sa mga bubong ng mga bahay na tinangay ng malakas na hangin sa kasagsagan ng bagyo. Bagong palit ang mga yerong bubong. Nakasalansan din ang hollow blocks sa ilang itinatayong bagong bahay. Kahit ang mga pananim tulad ng saging, nagsisimula nang mamunga, ilan sa mga ito ang may balot na ng plastik, berdeng-berde din ang ilang malawak na palayan.

Wala na rin sa tabing haywey ang mga biktimang nakasahod ang kamay sa paghingi ng tulong. Pero kalauna’y napag-alaman namin: Nandoon pa rin sila, sa kani-kanilang mga komunidad, naghihirap.

Papalayo pa, unti-unting napapalitan ang kinang ng yero ang tabing haywey. Napalitan ito ng mga kulay-puting tolda. Tolda ito na ipanamahagi ng mga organisasyon at ginawang bubong ng mga residente. Marami rin ang gumamit ng mga lumang tarpaulin bilang bubong at dingding. Nakahilera pa rin ang mga tent city sa ilang bayang dinaanan ng grupo.

Gayundin, marami pa rin sa mga nabuwal na puno, laluna na ang mga punong niyog. Nakahandusay pa rin ang mga ito sa mga gilid ng burol at mga kabundukan. Pakitid nang pakitid ang daanang tinahak ng tatlong bus. Salitan ang putik at alikabok, hindi na sementado ang daan. Mabagal na rin at pagewang-gewang ang takbo ng mga bus dahil sa malubak na daan. Bahagi na ito ng Compostela Valley na kanugnog ng bayan ng Cateel patungong Baganga.

Dito unang nadaanan ng grupo ang isang detatsment ng militar. Hindi naman pinahinto ang grupo, mukhang nagulat ang mga sundalo sa pagdaan ng tatlong bus. Ang iba kasi, naliligo sa gawing kaliwa ng kalsada at ang iba’y nakaupo at nakatayo lang sa gawing kanan.

“Dito na iyon, ’yung bahay na sinunog,” sabi ng isang kalahok na miyembro ng grupong Karapatan. Tanong naman ng iba: “Hihinto ba tayo?”

“Hindi na, kuha lang tayo ng litrato ng bahay na sinunog.” Nagmenor ang bus. Itinutok ng mga nasa loob ng bus ang kanilang mga kamera, at nagsipitikan.

“Andar na manong, alis na tayo,” sabi ng taga-Karapatan, paspas na ang bus kahit maalikabok ang daan. Walang nagawa ang mga sundalo, nakamasid na lamang sila sa papalayong mga bus. Pero ang isa, kumaripas ng takbo patungo sa kanilang kampo na isang eskuwelahan. Malamang na nagreport na ito sa mga “nakakataas.”

Patuloy na tinahak ng tatlong bus ang paliku-likong kalsada. Tinitiyak ng mga drayber na hindi magkakalayo ang agwat ng mga bus. Bukod kasi sa malubak ang kalsada, gilid din ito ng bangin. Pero mahigit dalawang oras pa lamang ang lumilipas, gumanda ang takbo ng bus, hindi na umaalon-alon at tumatalbog-talbog, patag at sementado na kasi ang daan pero biglang tumigil ang konboy ng mga bus. Tsekpoint ng 67th Infantry Batallion ng Philippine Army. Nasa bayan na ng Cateel ang grupo, sa Sityo Dispatching ng Brgy. Malibago.

“Baba ang mga lalaki,” utos ng isang militar na nakasukbit sa balikat ang armalayt at bandoler ng mga bala. Bumaba ang mga lalaki kasama ang mga madre at mga lider ng Balsa Mindanao. Nagsimula ang negosasyon, habang isa-isang inakyat ng isang sundalo ang bus. Tiningnan ang loob nito, hindi naman malaman kung may hinahanap siya. Lilinga-linga lang sa mga upuan at sa mga natira tao sa loob ng bus. Lahat silang sundalo, nakasuot ng full battle uniform pero walang mga nameplate.

Sinabi ng mga madre at ibang negosyador ang pakay ng grupo, patungong Baganga at magbibigay ng relief goods at medikal na serbisyo, gayundin na isasadokumento ng grupo ang kalagayan ng mga biktima ng bagyo.

Tumagal ang negosasyon. Sabi ng lider ng sundalo, “Pasensiya na, trabaho lang.” Dagdag pa niya, hintayin daw ng grupo ang kanilang commanding officer at doon makiusap na padaanin ang konboy. Mag-iisang oras na nang payagang makadaan ang grupo. Pero bago pa ito, isang nakamotorsiklong sundalo ang humarurot palayo sa detatsment.

At halos 25 metro mula sa tsekpoint, sa palusong na pakurbadang daan, hinarang ng isang sundalong nakamotorsiklo ang isang logging truck. Inutusan ng militar ang drayber ng trak na ibalagbag ang kanyang sasakyan sa kalsada. Pagkatapos, kumaripas ng takbo papunta sa mga militar ang drayber, tangay ang susi ng trak. Maliban pa ang ikinalat na mga troso sa harapan ng trak at sa maliit na puwang sa pagitan ng trak at sa mga nakasalansan na mga troso.

Napilitan ang mga kalahok sa misyon na buhatin ang mga troso at alisin ang salansan ng mga troso para makadaan ang mga bus. Nanguna na ang mga madre sa pagbuhat; tulung-tulong ang lahat.

Lumarga ulit ang konboy. Pero hindi pa tumatagal ang biyahe’y bumulaga naman ang mga tipak ng batong nakahilera pahalang sa kalsada. Imposible namang gumulong mula sa bundok at humilera nang dikit-dikit sa kalsada. Halatang may naglagay.

Hindi malayo ang suspetsa ng marami na inilagay ito ng nakamotor na militar na nauna sa konboy. Hindi pa nasapatan ang militar, makailang-ulit  pa silang naglagay ng hambalang na mga bato, kahoy sa kalsada at, ang pinakahuli, hinukay na lupa, graba at putik na inilagay sa gitna ng kalsada. Malakas ang hinala ng marami sa misyon na ginamitan ito ng backhoe truck: mainit pa kasi ang makina ng isang backhoe na nakaparada malapit sa tambak.

Gamit ang kamay, paa at patpat, sinikap alisin ng mga misyonero ang tambak at mabigyan ng puwang kahit maliit lang na daan ang mga bus.

Hinarang pa rin

Mga bata na nakapila para sa Operation Tuli ng medical mission. (Macky Macaspac)

Medyo matiwasay na ang takbo ng konboy. Lumapat na rin ang mga gulong ng mga bus sa sementadong kalsada.

Pero wala pang tatlong oras, tumigil ulit ito. Tsekpoint ulit. Nasa Cateel pa rin ang grupo pero nasa Brgy. Aragon na. May signboard na nakabalagbag na sa kalsada: “Stop Military checkpoint. B coy 57th IB, 10th ID, PA”. Sa bandang unahan ng tsekpoint, may nakaparadang mobile vehicle ng PNP. Biglang inilabas naman ng mga pulis ang kanilang signboard: “Stop Comelec checkpoint, Please bear with us. Thank you for your cooperation”.

Muli, pinababa ang mga lalaki. Inspeksiyon daw. Pagbaba ng mga negosyador papalapit naman ang isang pulis na may pangalang “PO1 Miguel”—batay sa kanyang nameplate at sa pagpapakilala na rin niya. Dumistansiya ang isang sundalo na unang lumapit sa mga bus. Hindi rin umakyat at nag-inspeksiyon sa mga sakay at kargada ng bus.

Mahaba ang paliwanagan ng mga negosyador ng grupo at ni Miguel. Pinipilit ni Miguel na hindi puwedeng makadaan ang konboy at magpatuloy patungong Baganga. May memo raw ang kanilang nakakataas na opisyal na huwag padaanin. Ninais pa ng mga pulis at militar na ilagay sa logbook ang pangalan ng lahat ng mga kalahok sa misyon na tinutulan ng mga negosyador ng grupo.

“Sir bawal na ’yang ginagawa ninyo sa DOJ memo tungkol sa pag-conduct ng mga checkpoint. Dapat visual inspection lang at hindi hino-hold,” sabi ng isang negosyador.

“Utos ng nakakataas. May memo kasi sa amin,” sagot ng pulis. Pero nang hanapin ang kanilang sinasabing memo, walang maipakita ang pulis, gayundin na kahit pumayag na ang isang madre na mag-logbook para sa buong grupo, wala namang logbook. Ang kapansin-pansin, hindi pinapahinto ang ibang motoristang dumadaan sa tsekpoint. Kaway-kaway lang ang ginagawa ng mga pulis at militar sa mga ito.

Isa pang makatawag-pansin ang isang lalaking nakasibilyan at nakatakip ang mukha na siyang tila nagpapasya sa tinatakbo ng negosasyon.

Nang komprontahin siya ng isang madre kung sino siya, arogante niyang sinagot ang madre: “You don’t have the right to question me. Ako ang humihingi ng mga pangalan ninyo at hindi ko ibibigay ang pangalan ko sa inyo.” Maliban pa sa taong ito, isa namang sibilyan na residente raw ng lugar ang panay ang bulong sa mga pulis at militar na huwag padaanin ang grupo, at sinisigawan ang grupo.

Katwiran ng mga pulis at militar, magpoprotesta raw ang grupo, kaya pinipigilan nilang makadaan. “Pupunta kayo rito para maghikayat ng mga tao na magrali sa Davao,” sigaw ng sibilyan na residente na isang rebel returnee, sa tantya ng grupo.

Tumagal ng dalawang oras ang pagbinbin sa grupo, Nang pumayag si Miguel na makadaan na ang grupo, isang pulis naman na may pangalang “De Jesus” ang biglang humarang sa naunang bus. Tatayo lang daw siya sa harap ng bus para hindi makaalis ang grupo. “Utos sa akin na tumayo lang dito,” sabi niya. Pinayagan ding makadaan ang grupo ng magkompromiso ang mga ito na sasabay ang PNP bilang escort patungong Baganga.

Ang nakakatuwa, binaklas ng PNP ang kanilang signboard, isinakay sa kanilang mobile patrol at lahat ng mga pulis kasama kabilang na ang aroganteng nakatakip ang mukha.

Walang iniwan tanging tsekpoint lang ng militar ang naiwan sa Brgy. Aragon.

Bahid ng pagkatakot

Playground: Tila iniisip ng bata kung kailan magagawa ang gym ng Baganga na winasak ni Pablo. (Macky Macaspac)

Pagpasok sa bayan ng Baganga, muling pinahinto ang konboy, lumapit na naman ang isang pulis na may markang LTO sa kanyang dibdib. Pero maiksing panahon lamang ang itinigil dito ng grupo. Naulinigan ng isang negosyador ng grupo na pinapadaan ang grupo sa Incident Command Post (ICP)—pero hindi pumunta ang grupo at tumuloy sa sentro ng bayan, bagamat escorted pa rin ng pulis mula sa Cateel.

Ang ICP raw ang itinayong sentruhan ng relief goods na dinadala ng anumang grupo na nagnanais magbigay sa mga biktima. Pinamamahalaan ito ng isang opisyal militar na si Col. Kris Mortela, commanding officer ng 67th IB sa basbas daw ng gobernador ng Davao Oriental na si Cora Malanyaon.

Mababakas ng sinuman na maganda ang bayan ng Baganga bago sinalanta ng bagyong Pablo. Bulunduking bayan ito na nasa tabi ng kalmadong dagat. Pero kung ano ang imahe na ipinakita sa mga telebisyon matapos bayuhin ng bagyo, ganoon pa rin ang imahe, maliban sa nalinis na ang mga kalat. Sira ang halos lahat ng bahay, marami sa mga ito tolda at trapal ang bubong, laluna ang mga maliliit at katamtamang laki na mga bahay. Kahit ang munisipyo, sira pa rin. Ang iba nakatira pa rin sa mga tent at pinagtagpi-tagping kahoy, trapal na nasa tabi ng haywey.

Dahil sa abalang inabot ng grupo sa daan, hindi na kayang tumuloy sa pinakamalayong barangay ng bayan ang grupo. “Dito na tayo magpapalipas ng gabi. Delikado ang daan,” sabi ng isang miyembro ng Bagong Alyansang Makabayan ng Southern Mindanao Region (Bayan-SMR).

Pero bago magpahinga, tinungo ng grupo ang bahay ni Cristina Jose sa lugar kung saan napaslang siya. Si Jose ang isa sa mga lokal na lider ng grupong Barug Katawhan sa Baganga na namuno sa paggiit sa Department of Social Welfare and Development (DSWD) na ilabas ang relief goods na itinatago ng naturang ahensiya, dahil nagugutom na ang mga taga-Baganga, wala nang makain. Nagprotesta sila sa harap ng DSWD sa Davao City. Inireklamo rin niya ang presensiya ng mga militar sa Baganga. Noong Pebrero, pinaslang ng armadong kalalakihan—pinaghihinalaang mga militar—si Jose.

Nag-alay ng maikling panalangin at nagtirik ng kandila ang mga misyonero, bilang pagpupugay sa lider ng mga biktima ng kalamidad.

“Papunta si Cristina sa Davao para ibulgar ang nagaganap na anomalya sa distribution ng relief goods,” kuwento ni Hanimay Suazo, na pangkalahatang kalihim ng Karapatan-SMR. Hindi na nakarating si Jose sa Davao. “Hindi na natin malalaman kung anong impormasyon mayroon si Cristina, dahil patay na nga siya,” sabi naman ng isang kalahok sa misyon.

Isa sa mga akusasyon ng Barug Katawhan ang hoarding ng mga bigas na para sa mga biktima. Marahil, totoo ang akusasyon dahil isang biktima na nasa bunkhouse ang nagrereklamo. “Grabe ang panloloko ng gobyerno. Hindi na namin naiintindihan ang nangyayari. Nakakaawa ang mga bata. Minsan, may bigas, minsan wala.Minsan mabaho pa ang bigas (na bigay ng DSWD). Nagkakasakit na ang mga bata. Umaasa na lang kami sa bigay na bigas, hino-hold pa,” reklamo ni Boni Magson, isang residente.

Sa loob ng ilang buwang pananatili sa bunkhouse, madalang na rin ang relief goods sa 40 pamilyang nasa bunkhouse. Bukod sa natatakot na rin ang mga ito na anumang oras paalisin na sila sa pansamantalang tirahan sa tabi ng wasak na gym ng bayan.

“Saan kami pupunta? Sira ang mga bahay namin. Sira ang mga pananim. ’Yung mga niyog namin, natumba lahat. ’Yung mga saging, natapyas,” daing ni Magson. Wala rin daw inaalok na bahay na malilipatan ang mga biktima. Sa kabila ito ng pahayag ng mga opisyal ng probinsiya na magtatayo ito ng housing units sa Baganga.

“Sana mapalitan na ang gobyerno. Mapalitan ang governor (at) vice governor,” ani Magson.

Kinabukasan, lulan ng dalawang saddam (logging) truck, tumulak patungong Sityo Limot ang 69-kataong kalahok sa misyon. Umabot sa 69 na lang kasi nagpaiwan ang iba sa sentrong bayan para sa psycho-social intervention sa mga bata sa bunkhouse. Personal pa nga na binantayan ito ng alkalde ng Baganga habang naghahanda sa pag-alis ang grupo.

“Ingat kayo sa daan,” sabi ng alkalde, sabay kaway sa grupong papaalis.

Tatlong oras na binagtas ng saddam ang mabato, maputik at makitid na daang paakyat sa bulunduking Brgy. Binondo. Pero hanggang Sityo Timbawon lang ang kaya ng saddam. Paakyat sa Sityo Limot, kailangan nang maglakad ng grupo o sumakay sa habal-habal (motorsiklo na ginawang sasakyan para sa maraming tao) ng isang oras.

“Mauna na ang medical team. kailangang maihanda nila ang mga gamit medikal. Sila ang unang sasakay sa habal-habal at kapag nahatid, balikan na lang ang mga naglalakad,” sabi ni Glades Maglunsod ng Bayan.

Mistulang batas militar sa Baganga. (Macky Macaspac)

Pasado ala-una ng hapon nang mabuo ang grupo sa Sityo Limot. Nagsisimula na ang medical mission. Nakapila na ang mga magpapatingin sa mga doktor na kasama ng grupo. Ilan sa mga bata ang nakasilip sa isang bahay na ginawang operating room para sa mga magpapatuli, ang iba nagpabunot ng ngipin.

Lumabas sa pagsisiyasat at konsultasyon ng mga doktor, walang pumapasok na tulong medikal sa lugar. “Karamihang sakit ng mga tao rito ay gastritis—sanhi ng kakulangan ng makakain at pinapalala pa ng stress, ubo’t sipon, sakit sa katawan at balat, at urinary track infection,” paliwanag ni Ian Morales ng Health Alliance for Democarcy o HEAD.

Bagamat may mga tulong na nakapasok na sa lugar, hindi pa rin nakakasapat ang mga ito para sa tribung Mandaya na naninirahan sa lugar. Wasak ang kanilang pananim at hindi rin nila masimulang makapagtanim ulit. Walang silang puhunan. Gayundin, walang anumang tulong para sa kanilang kabuhayan na natatanggap.

Dalawang linggo matapos ang pagsalanta ng bagyong Pablo bago pa napasok ng mga organisasyong nagbibigay ng relief goods ang lugar. “Dalawang linggo bago dumating ang tumulong dito,” ani Thelma Matibag, na taga-Limot. Nagkasya na lang daw ang mga tao sa pagkain ng kamote, mais at natitirang bigas ang mga tao sa Sityo Limot.

Sa kabila nito, halatang takot ang mga tao sa Sityo Limot. Takot sila, laluna kung ang pag-uusapan ang tungkol sa napaslang nilang kagawad na si Cristina Jose. Iisa ang pagkaalaman nila sa pinaslang na kagawad: “Maasahan siya at matulungin, kahit anong oras nalalapitan namin siya,” sabi ni Matibag.

Sa kabila pa nito, halata rin na iniiwasang pag-usapan ng mga residente ang pagpatay kay Jose. Kahit ang mga batang kalahok sa psycho-social therapy, atubili sa mga psychologist. Isang bata nga ang nagtanong sa kapwa bata niya: “Mga militar ba sila?”, bago sumama sa playgroup.

Isang impormasyon ang nakarating sa grupo na ilang araw bago dumating ang misyon, dumating ang mga militar at sinabihan ang mga residente na huwag magsasalita at sabihin na ang tumulong sa kanila ay mga militar lang at ilang malalaking organisasyon. Napansin din ng ilang kalahok ang pagdaan ng militar habang nagpapahinga ang grupo kinagabihan. Tumahol kasi ang mga aso. “Nag-roving sila kagabi,” pagkukumpirma ng isang residente sa presensiya ng militar.

Inamin ni Matibag na malaki ang naitulong ng grupong Mindanao Interfaith Services Foundation Inc. (Misfi) na hindi humingi ng tulong sa militar para makarating sa sityo. “Oo, maraming ibinigay ang Misfi, kumpleto ang relief goods nila,” inamin niya, bagamat di niya mabanggit sa una. Bukod sa pagkain, nagbigay ng gamit pambahay ang Misfi at kasalukuyang may proyektong eskuwelahan para sa mga bata.

Pero ikinuwento ng mga bata na mga miyembro ng New People’s Army o NPA ang unang nagbigay ng tulong sa kanila matapos ang bagyo. Kinumpirma ito ng ilang residente sa Sityo Cabuyao kung saan naistranded ang grupo bago makalabas ng lugar.

Habang sakay ng saddam na dala ng mga nag-rescue sa grupo sa Sityo Cabuyao, kapansin-pansin na tuluy-tuloy ang pagputol ng mga kahoy sa kabundukan. Kahit pa noong papasok pa ang grupo mula sa Cateel, hindi lang isang beses na may nakasalubong na mga logging truck na sakay ang mga troso. Taliwas sa programa ng paamahalaang probinsiya na tree-planting, hindi naman pinapatigil ng mga ahensiya ng gobyerno at ng militar ang pagputol ng kahoy sa kabila na dinaanan na ng malakas na bagyo ang Davao Oriental.

Nakakabahala ang takot ng mga mamamayan ng Baganga sa mga militar. Naranasan din ng misyon ang takot na ito, nang magdala ng panandaliang tulong sa mga biktima ng bagyong Pablo at ng gobyerno.

Roneo Clamor, pambansang tagapag-ugnay ng Selda (Arkibong Bayan)

“Muli na naman bang maghihintay nang matagal na panahon ang mga biktima ng Martial Law sa pagpapatupad ng Republic Act No. 10368 sa ilalim ni Pang. Benigno Aquino III?”

Ito ang sigaw ng Samahan ng Ex-Detainees Laban sa Detensyon at Aresto (Selda), isang organisasyon ng dating mga bilanggong pulitikal, dahil di pa ganap na naipapatupad ang Human Rights Victims Reparation and Recognition Act of 2013 dalawang buwan matapos itong lagdaan ni Aquino.

Ang Human Rights Victims Reparation and Recognition Act of 2013 ang magbibigay kompensasyon sa mga biktima ng paglabag ng karapatang pantao noong panahon ng batas militar. Ayon sa bagong batas, mabibigyan ng kompensyason lahat ng nakulong at nakaranas ng tortyur, kabilang na rin ang mga pamilya ng biktima ng sapilitang pagkawala (enforced disapperances) mula Septyembre 21, 1974 hanggang Pebrero 25, 1986.

Sa pagpapatupad nito, kinakailangang bumuo ng Claims Board ang pamahalaan sa pamumuno ni Aquino para alamin kung sinu-sino ang mabibigyan ng kompensasyon at magkano ang matatanggap na halaga ng mga biktima 15 araw matapos itong opisyal na malathala.

“Ilang buwan na ang nakalipas simula nang lagdaan ito ng Pangulo, at lumagpas na ito sa ibinigay na dedlayn. Pero wala pa rin kahit anong impormasyong galing Malakanyang ukol dito. Hanggang kailan na naman kami mag hihintay?” ani Roneo Clamor, pambansang tagapag-ugnay ng Selda.

Ayon sa Tsapter II ng naturang batas, dapat ay binubuo ng siyam na miyembro ang Board. Nabanggit sa bagong batas ang iba’t ibang katangiang dapat taglay ng magiging miyembro ng Board.

Bukod dito, nakasaad rin na ang Pangulo ang siyang mag-aatas ng tatayong tagapangulo nito. Ang natitirang walo’y itatalaga sa iba’t ibang organisasyon ng karapatang pantao kabilang ang Selda.

Pero sinabi ng Selda na naglatag na sila ng pangalan ng limang nominado sa Board na may matataas na kredibilidad noong Marso 12. Pero hindi pa rin umano ito inaaksiyunan.

Umaasa ang Selda na mabuo na kaagad ang Board para ganap ng maproseso ang mga pangalan ng mga biktima ng paglabag ng karapatang pantao noong rehimeng Marcos.

“Tama na ang mahabang paghihintay ng mga biktima ng Martial Law. Dapat na bigyan na sila ng sapat na pansin,” sabi pa ni Clamor.

Umabot sa P10-Milyon ang nakalaang pondo para sa mga biktima ng karapatang pantao. Ang nilaang pondo’y mula sa ill-gotten wealth ng mga Marcos mula sa mga bangkong Swiss.

“Ang pagpapatupad ng batas na ito na sana ang daan para (masimulan ang pagbibigay-hustisya sa) mga biktima. Kung walang Board na maihahalal, wala ring mga regulasyon na maipapatupad. Kung ganito ang mangyayari, para saan pa itong batas na ito?” diin ni Clamor.

When Balsa Mindanao invited Pinoy Weekly to their humanitarian and fact-finding mission to Davao Oriental, we immediately dispatched Macky Macaspac to cover. Along with four journalists, including our partner in alternative media, Davao Today, Macky observed, documented and participated in gathering information on the humanitarian situation in Baganga, Davao Oriental. We will be coming out with a separate story on the findings–that of the mission, but also our own.

In the course of our coverage, though, we became part of the story. On April 19, the 69-member mission went off to the remote area of Baganga. On the way to Sitio Limot, Brgy. Binondo the mission site, they experienced checkpoints and unusual “road blocks”. In a scene that reminded us of the dictator Marcos’ Martial Law , the mission members were asked to alight the vehicles and were made to sign a logbook.

Returning from Limot, the mission members later found out that drivers of their rented vehicles had fled. The vehicles were left in Sitio Timbaon; the drivers were apparently forced by the military to leave. Thus began their long night in Sitio Cabuyao, where there was no electricity or cellphone signal. Only a month ago, Binondo was the site of an extrajudicial killing, that of local leader Cristina Jose.  With the military controlling the flow of traffic to the sitio as darkness enveloped it, the mission members feared for the worst.

In Davao City and Metro Manila, church workers and human rights groups frantically called media outfits and anybody who could help the stranded mission members. Media groups, including the National Union of Journalists of the Philippines and the Center for Media Freedom and Responsibility, released statements of concern for the safety of journalists and mission members.

Thankfully, the next day, vehicles rented by human rights and progressive groups from Davao City broke through the road blocks to fetch the stranded mission members. Their ordeal may have ended, but the quest for justice in Baganga and elsewhere continues. (–Ed.)

Blocked by a military-manned checkpoint, mission members alight the vehicles to negotiate with the soldiers. (Macky Macaspac)

Military men, with an APC, manning a checkpoint. (Macky Macaspac)

A nun talks with a soldier to plead for the mission to pass through Sitio Spur Dos. The travel was delayed by at least an hour because of the checkpoint. They were allowed to pass through, but less than 25 meters from the checkpoint, the soldiers blocked the path with logs and a truck. (Macky Macaspac)

ROAD BLOCKADE. A truck and some logs placed by soldiers block the path of the mission in Sitio Spur Dos, Brgy. Aragon, Cateel, Davao del Sur. (Macky Macaspac)

Not content with the logjam to prevent the travel of the mission members, soldiers allegedly placed a large mound of rocks and earth along the way. In the background is the backhoe truck used to place the mound. (Macky Macaspac)

A nun, who is a member of the fact-finding mission, speaks with one of the cops manning the checkpoint in Aliwagwag, Cateel. (Macky Macaspac)

“PNP Comelec checkpoint” together with the military. (Macky Macaspac)

According to the soldiers, they were ordered by Davao Oriental Gov. Cora Malanyaon to “rescue” the stranded mission members. But the latter refused the “help,” believing that it is in fact the military that caused their being stranded in the first place. (Macky Macaspac)

A military truck. (Macky Macaspac)

The mission members refused to ride the vehicles provided by the governor and the military, and waited for the vehicles from people’s organizations in Davao, led by Bayan Muna’s Joel Virador. With Virador were other media members who wanted to cover the rescue. (Macky Macaspac)

Map of Baganga, Davao Oriental. (Google Maps)

A 69-member fact-finding mission experienced harassment from elements of the 67th Infantry Battalion of the Philippine Army in Sitio Cabuyao, Barangay Binondo in the heavily militarized town of Baganga, Davao Oriental.

While conducting investigation into reported cases of human rights violations in the area on April 19, drivers of vehicles rented by the FFM Team were reportedly threatened with harm by soldiers from the 67th IB.

The mission members were only able to leave Binondo the next day, April 20, after progressive groups and media people arrived from Davao City to fetch them. The mission members refused “help” from the military and the local government, for fear of further compromising their safety.

The drivers fled Brgy. Binondo, leaving their vehicles and causing the members of the FFM Team to be stranded for the night (April 20) in Sitio Cabuyao, according to Pinoy Weekly journalist and FFM Team member Macky Macaspac.

“Di kami makalabas d2 sa erya, tinakot ng military mga driver (We cannot leave the area. The drivers were threatened by the military),”  Macaspac texted to Pinoy Weekly editors.

Sr. Nina Achacoso, another FFM Team member, contacted the Manila office of the church group Promotion for Church People’s Response and also relayed the same information: “We are trapped because military paralyzed all means of our transportation. Please share this information and pray for our safety here.”

Macaspac earlier told Pinoy Weekly that the military set-up checkpoints and roadblocks along the roads, thereby hindering the way of the vehicles used by the mission members.

The Davao City-based online news site, Davao Today, reported that the commanding officer for the 67th IB, Lt. Col. Krishnamurti Mortela, denied that his men were involved in any harassment against the participants of the mission.

Mortela said the local government and the military “even helped” the mission members leave the area, reported Davao Today. The military said it helped them “even if they had not coordinated their efforts with us, and instead independently initiated the activities in the area,” Davao Today quoted Mortela as saying.

The FFM team, composed of church workers and human rights activists, as well as journalists including Macaspac of Pinoy Weekly, was conducting an independent investigation into reported cases of human rights violations in the area since April 18.

Among the cases of violations was the killing of Cristina Jose, a local leader of Barug Katawhan and one of victims of Typhoon Pablo. Jose was assassinated by suspected military elements in the same area, Brgy. Binondo, where the FFM Team members were stranded.

The mission also investigated the humanitarian situation in Baganga, which was one of the towns most affected by  Pablo last December 2012. It also conducted medical mission in some of the affected barangays.

Titled “Duyog sa Panaw alang sa mga Biktima sa Bagyong Pablo (Journey for Peace for the victims of Typhoon Pablo)”, the mission also included ocular visits in the neighboring towns of Boston and Cateel.

Human rights and church groups Karapatan and Promotion for Church People’s Response picket in front of the Court of Appeals in Manila to pressure the court to release detained civilian Rolly Panesa. (Christine Kaye Javier)

The human rights group Karapatan laughed off claims of a military “witness” that detained security guard Rolly Panesa was a “high ranking rebel leader.”

Cristina Palabay, secretary-general of Karapatan said, “They’ve (AFP) become so unbelievable that they become laughable. Since day one, they have been given out laughable absurd statements. And now, (Panesa’s in jail for) six months because of delaying tactics. Until now, the case has yet to be resolved.”

Rolly Panesa after his arrest and torture by the military on October 5, 2012. (Contributed Photo)

In the habeas corpus hearing at the Court of Appeals, the Armed Forces of the Philippines (AFP) presented its “witness”, Luis Rayos, who pointed to security guard Rolly Panesa as Benjamin Mendoza, supposedly a high-ranked rebel leader with a P5.6 Million bounty.

According to Rayos, he knew Mendoza for a long time because he was formerly part of the NewPeople’s Army, and he that is certain that Panesa and Mendoza are one.

Panesa was abducted together with his wife and stepdaughter on October 7, 2012 in Quezon City under the arrest warrant for Benjamin Mendoza.

Panesa was tortured and made to confess that he is Mendoza. He is still detained at the Special Intensive Care Area of the Bicutan Jail in Taguig City.

Inconsistent testimony

Jiose Panesa, sister of Rolly Panesa, said the military has no case against Panesa. “It is clear that they are losing the case (with) pure lies,” she said.

Maritess Chioco, Panesa’s wife, said that even Rayos’ description of the clothes Panesa wore during his two days in detention was incorrect.

Chioco, whom the military alleged as “Ka Luisa”, wife of “Benjamin Mendoza”, was abducted and detained for two days with Panesa but was released after two days.

Panesa’s relatives also point out that when Rayos was asked about the age and other identifications when he knew Mendoza, his answers contradict both on the presented facts about both the supposed rebel leader and the security guard Panesa.

Meanwhile, lawyer Sarah Jane Fernandez of the Office of the Solicitor General (OSG) was unable to present its second witness, and was unable to provide the name of its third witness.

“It is ridiculous that after 10 hearings the identity of the AFP’s third witness is unknown even to the OSG and the Court of Appeals justices. The AFP comes up with every excuse and lie to delay the proceedings,” said Palabay.

Palabay urged the military do just “drop their act”. “They should just admit that they erred (in arresting Panesa), so that he and his family, and others, can finally rest,” said Palabay.

The next hearing for Panesa’s habeas corpus case is on May 3. The court ordered that it will be the last chance for the AFP to present their other two claimed witnesses after failing to present them with Rayos.

‘The picture’. A photo identified by the Burgos family as that of Jonas Burgos, the missing activist abducted by military agents in April 28, 2007. Edita Burgos, Jonas’ mother, positively identified Jonas and the white shirt he was supposedly wearing when he was kidnapped in a mall in Quezon City. (photo from the Free Jonas Burgos Movement)

The family of missing activist Jonas Burgos released a picture of Jonas taken by his military captors, again proving that state security agents were behind the abduction in April 28, 2007.

The picture (above) shows a man, with deep circles around his eyes, in white shirt and a scarf around his neck, photographed against a cement wall. The Burgos family positively identified the man in the picture as Jonas.

Edita Burgos, mother of Jonas, speaks to the media after filing a special urgent motion before the Supreme Court. (KR Guda)

“While the family and friends of Jonas unwaveringly pursued the truth (about the disappearance of Jonas), confident in God’s mercy, never before throughout the search has been this kind of evidence been uncovered,” stated Edita Burgos, mother of Jonas.

The Burgos family released the picture as part of a special urgent motion filed before the Supreme Court to compel the Armed Forces of the Philippines, as well as the Aquino government, to reveal the whereabouts of Jonas and bring to justice the military perpetrators.

When asked about the source of the picture, Edita Burgos said it was given by a “friend of a friend, who is very reliable.” She also revealed that they are in possession of other documents that would further implicate military officials directly responsible for Jonas’ abduction.

Included in the documents — all of which are said to be classified Army documents — are an “After Apprehension Report”, as well as a “Psycho Social Processing Report” and a supposed “autobiography” of Jonas.

She said the picture and the other documents were passed on to them “a few weeks ago.” Edita Burgos refused to elaborate on the nature of the source of the documents, saying that doing so would endanger the life  of the source.

The release of the picture comes on the heels of a Court of Appeals decision publicized on March 27 that said the abduction of Jonas Burgos was a case of enforced disappearance, with the Philippine Army as culprit.

Placards with Jonas Burgos’ “mug shot” are placed in front of the Supreme Court seal in Padre Faura, Manila to call for his surfacing, as well as that of other missing activists and people. (KR Guda)

The release of the photo is also only the latest in a series of revelations of evidences pinpointing the Philippine Army. Most of these evidences, submitted before the Court of Appeals, came from the Burgos family. The family has long lamented the lack of support from government agencies in investigating leads of the case.

Edita Burgos, meanwhile, said that the new evidence is a “special gift” to Jonas, who had his 43rd birthday last March 29.

“We offer prayers for those involved that they may be enlightened and they would have the courage to say the truth,” said Edita, who is also chair of Desaparecidos, organization of relatives of victims of enforced disappearances, and widow of Philippine press freedom icon Jose Burgos Jr.

On April 28, 2007, witnesses saw Jonas abducted by armed men in a mall in Quezon City. They heard Jonas shout “Aktibista lang ako!” (I’m just an activist!), while being dragged away. Police and independent investigation, which traced the car plates of the vehicle used in the abduction, also revealed that the vehicle was a military-issued one.

A member of Desaparecidos holds up a placard with the picture of Jonas in military captivity. (KR Guda)

It was revealed that the vehicle was seen in a military camp in Central Luzon.

The human rights organization, Karapatan, asked the Aquino government to punish the military officers and soldiers identified to be involved in the disappearance of Jonas.

Among them is Major Harry Baliaga, who was under the 56th Infantry Battalion of the Philippine Army. 56th IB was once under the command of the notorious Maj. Gen. Jovito Palparan Jr.

Palparan is also accused of various human rights violations, and is currently in hiding after a court ordered his arrest for involvement in the disappearance of student activists Sherlyn Cadapan and Karen Empeno in Central Luzon.

Karapatan also called for a full disclosure of other cases of enforced disappearances that involved military officers, including the current chief of the Intelligence Service of AFP, Gen. Eduardo Año.

“We stand by the Burgos family in this battle. Their strength and courage is an inspiration to us and families of victims of human rights violations,” said Aya Santos of Desaparecidos.

Public service video by the Free Jonas Burgos Movement on the picture of Jonas Burgos:

A woman leader picketing in front of the Department of Justice in Manila to condemn the killing of Cristina Jose, a leader of a typhoon survivors’ group in Davao Oriental (Ilang-Ilang Quijano)

Two days before International Women’s Day, human rights group Karapatan denounced the killing of Cristina Jose, a survivor of Typhoon Pablo and leader of a recent protest action in Davao City, which confiscated relief goods being withheld by the Department of Social Welfare and Development (DSWD).

Carrying photos of women and children victims, members of Karapatan trooped to the Department of Justice (DOJ) to demand an immediate investigation by DOJ Sec. Leila de Lima, which has been tasked to head President Aquino’s “superbody” on extra-judicial killing (EJKs).

“Despite creating such a superbody, the president is silent on this latest EJK, which has appalled many Filipinos who watched how Pablo survivors bravely stood up for their rights last week…(But it seems that) when people demand for food, they get killed,” said Cristina Palabay, Karapatan secretary-general.

Jose is the first reported EJK of a woman activist this year, but already the 18th since Aquino assumed office, according to Karapatan, which has recorded more than 100 EJKs under the Aquino administration.

18 women, including minors, have been killed under the Aquino administration, according to Karapatan. (Ilang-Ilang Quijano)

Jose was killed last March 4 in Brgy. Binondo, Bagangga, Davao Oriental by suspected members of the military. A village councilor, Jose just left a village meeting when three men aboard a motorcycle shot her from the back, with the bullet exiting through her right breast. She had planned to go to Davao City to complain of the DSWD’s alleged blacklisting from relief operations of typhoon survivors who participated in the protest action last week.

According to Karapatan, members of the 67^th Infantry Battalion of the Philippine Army (IBPA) deployed in Bagangga had labeled Jose “kagawad ng mga NPA” (the New People’s Army’s councilor) and had threatened her life before.

Prior to the killing, Jose had assisted the local human rights group in documenting alleged food blockade and harassment of civilians by soldiers conducting military operations. Survivors also reported the sighting of American troops in the area since the typhoon struck last December.

Palabay said that Pablo survivors are victims of the government’s “pro-foreign business policy,” neglect, and incompetence. “It (Aquino administration) has opened up our country’s resources to big foreign businesses, such as mining and agribusiness, that made poor communities vulnerable to disasters,” she said.

“It seems that the government would not stop until those who are opposed to his anti-people acts are dead,” Palabay added.

Meanwhile, women’s group Gabriela also condemned the killing of Jose. “The circumstances surrounding her murder is suggestive of the ways gunmen kill citizens who have been branded as enemies of the state for criticizing corrupt, unjust and inhumane government programs and policies,” the group said in a statement.