Pinoy Weekly » Kultura http://pinoyweekly.org/new Philippine news, analysis, and investigative stories Tue, 11 Nov 2014 05:22:17 +0000 en-US hourly 1 http://wordpress.org/?v=4.0 Migranteng Pinay bilang Nars, Nanny, Nanay http://pinoyweekly.org/new/2014/10/migranteng-pinay-bilang-nars-nanny-nanay/ http://pinoyweekly.org/new/2014/10/migranteng-pinay-bilang-nars-nanny-nanay/#comments Fri, 10 Oct 2014 17:17:50 +0000 http://pinoyweekly.org/new/?p=31788 PW-nny(Bahagi ng Testimonya ng Aktor sa Dulang Testimonyal)

Matapos maglakbay sa Canada, Germany at U.K. mula 2009-12, itinanghal sa Pilipinas ang Nanay, isang Dulang Testimonyal noong Nobyembre 2013 sa direksiyon ni Alex Ferguson at produksiyon ng Urban Crawl sa pakikipagtulungan sa Philippine Educational Theater Association (PETA).

Sa panulat ni Geraldine Pratt katuwang si Caleb Johnston, kapwa mga Canadian at propesor sa Heograpiya, ang dula ay batay sa 15 taong pananaliksik kasama ang Philippine Women Centre of British Columbia (PWC), isang organisasyong nagtataguyod ng karapatan at kagalingan ng mga migranteng manggagawa sa Canada. Ang mga panayam ay inipon, isinatala, isinalin at isinalang sa workshop pangdulaan sa layong buksan ang usapan hinggil sa 22 taong Live-in Caregiver Program (LCP) ng Canada at sa katambal nitong 30 taong Labor Export Policy (LEP) ng Pilipinas.

“I’m not only a nanny. I’m also a Nanay.”
- Mhay, migranteng Pinay sa Canada

Ito ang naging salalayan ng pamagat ng dula ayon kay Pratt. Pamilyar sa lokal na Canadian ang mga Pinay bilang nanny kung di man bilang ‘parent helper‘ o kaya ay ‘domestic helper’. Sa dila ng isang Canadian, maaaring pagpalitin ang nanny-Nanay. Sa dila ng mga Kastilang nag-anak ng maraming Maria at sumisa sa maraming babaeng dukha, ang ‘nanay!’ ay mistulang pagbalewala o pagtanggi. Mula naman sa ‘son of a bitch’ ng Ingles/Amerika, siya ay putang ina. Para sa Pilipino, ang ‘Nanay’ ay Ilaw ng Tahanan, Inay, Inang, Inahan, Ina, Nanang, Manang, Mama, Mamay, Manay, Mom, Mommy, Mami, Ermat, Madir, Mamu, Eba, Maganda, shupermom, Darna: mga katawagang ‘mahal’.

Ang pagsambit kung gayon ng isang migranteng Pinay sa dalawang papel na nanny-Nanay kaugnay ng pag-alaga at pagkalinga ng pamilya ay may tonong paggiit sa kanyang katauhan at karapatan. Mayroon din itong pagkilala sa kanyang Inang Bayan.

Sa ganitong konteksto nasasaklaw ng pamagat na ‘Nanay’ ang parikalang katotohanan ng pagwalay ng mga migrante sa sarili nilang mga anak upang maging Nanay/Ikalawang Nanay ng di nila kaanak sa ibang bansa. Isa rin itong pagrehistro sa malay ng mga empleyadong Canadian sa tipo ng sapilitang sakripisyo ng maraming Pinay upang matugunan ang domestikong pangangailangan ng bansa.

Binanggit nina Pratt at Johnston ang tatlong layunin upang itanghal ang ‘Nanay’ sa Pilipinas. Una, “pagpatampok ng hustisya sa isang transnasyunal na pampublikong diyalogo kung saan nadudulog ang panig ng di karaniwang naririnig” gaya ng mga migrante. Ikalima ang Canada sa listahan ng migrant-receiver at tinitingala ang LCP nito bilang modelong polisiya ng US, Germany, Russia at Saudi. Ikalawa, pagtulay sa mga migrante at ang kanilang kaanak sapagkat ang tunay na kalagayan kaugnay ng pasakit at kahirapang nararanasan sa ibang bansa ay karaniwang “kinukubli ng migrante sa kanilang pamilya” sa personal na mga kadahilanan gaya ng pag-iwas ng pag-aalala ng kanilang anak at kamag-anak o kaya ay para maiwasan ang deportasyon. Ikatlo, pagkatok sa pamahalaan ng Pilipinas para sa pakikipagtalastasan hinggil sa problema ng mga migrante sa ilalim ng LEP na karaniwang tinatanggi ng mga tauhan ng gobyerno, sinisisi mismo sa mga migrante o kaya naman ay pinagpalagay na mayroon na itong kasagutan. Sa Scene 9, binaggit ng karakter na Philippine Foreign Affairs Rep:

But it is not the policy to send domestic workers abroad. It is a personal choice to leave the country.

Sa ganitong pananaw rin nakaangkla ang komentaryo ng embahada ng Pilipinas sa Germany na nakapanuod sa palabas nito sa Berlin HAU noong 2009. Sa tingin ng mga mananaliksik-manunulat, ang kanilang reaksyon ay problematiko. Sa pagsusuri naman ng Migrante International, isang alyansa ng mga migranteng Pilipino, ang pananaw na ito ay sistematiko sang-ayon sa estratehiya ng neo-liberal na pag-unlad kung saan ang mahirap na bansa ay nakakawing sa krisis ng mayamang bansa.

Sa pag-uwi ng ‘Nanay’, nais iparating sa manunood ang hinaing ng mga migranteng Pinay at ang kawalang-hustisya sa ilalim ng tambalang LEP-LCP. Ang talab nito ay maaaring mahinuha agad sa Talkback sa dulo ng dula, sa survey at sa iaanak na kolaborasyon , pakikiisa at ugnayan.

How far would you look for childcare? How far would you travel to earn enough to care of your own family?
-Publicity, ‘Nanay’

Mahigit 6,000 milyang layo. Mahigit anim na buwang walang araw sa pagkompleto ng 24 buwang rekisitos ng LCP upang magkaroon ng landed immigrant status. Sa esensiya, “pagtitiis” ng Nanay ng dalawang taon o higit pa gaya ni Joanne na lesensiyadong nars, iniwan ang dalawang anak sa Pinas upang magtrabaho bilang kasambahay at yaya ng matanda at mga bata sa Canada.

Tampok sa dula ang mga kuwento nina Ligaya, Michelle, Jovy at Joanne: mga boses ng pamilyar na kababaihan sa pamilyar na kwento sa pamilyar na mata at ngiti ngunit sa komplikado at dayuhang mundo. Sa mabilisang silip, si Ligaya (Marichu Belarmino) ang Nanay na sadyang may simpleng pangarap sa mga anak; si Michelle (Anj Heruela) ang anak na nawalay sa ina at binabaka ang identidad/pangarap nang ma-reunite sa kanya; si Jovy ang “maswerte” sa LCP at si Joanne ang “minalas” (Joanna Lerio). Hindi naitanghal ang eksena ni Jovy sapagkat hindi natuloy ang artista.

Samantala, natunghayan din ang kuwento ng mag-asawang Canadian na nangailangan ng katuwang sa bahay (Patrick Keating at Hazel Venzon), ng isang ahente na si Carl Hunter na pinagkakakitaan ang mga migranteng walang mga visa/landed status (Ferguson), at ang Rep/Agent mula sa pamahalaan ng Canada at ng Pilipinas (Keating at Lex Marcos).

Sa dula, hinikayat ang mga manunood sa isang paglalakbay sa loob ng kombensyunal na gusaling pangteatro ngunit sa mga espasyo nitong di-karaniwang ginagamit sa pagtatanghal (“unconventional”): sa Lobby, Library, Kitchen, Dressing Room, Studio Room at Rooftop.

Ang kaliwang lobby ng PETA sa mababang palapag ang nagsilbing portal ng manunood para sa iba’t ibang eksenang instalasyon ng mga monologo at diyalogo. Habang nag-antay ng iba pang manunood, maaari silang makinig sa oryentasyon ng LCP sa isang screen o kaya ay sa isang audio-recording ng migrante. Mula dito, nahati ang manunood sa dalawang grupo ng tig-15 sa tulong ng Guide. Ang isa ay tinahak ang ruta ng mga employado (Employer Route) habang ang isa ay tinahak ang ruta ng mga migrante (Domestic Worker Route). Sa bawat instalasyon ay tumitigil ang mga manunuod upang pakinggan o kaya ay tulungan ang kanyang kapwa-manlalakbay / karakter. Verbatim ang mga monologo at diyalogo kaya’t pangunahing wika nito ay Ingles ngunit may pagsalin ang ilang ekspresyon at may improbisasyon/malikhaing interpretasyon ang direktor at mga aktor.

Masasabing mabigat at palasak ang dating ng testimonyang tumatalakay sa “pagiging biktima at bulnerable” ng mga migrante: mga mistulang lumang kuwento ng kaapihan sang-ayon sa palagay ng ibang manunood. Ngunit ang dating na ito ay isa sa mga niresolba ng Talkback na mismong ang kuwentong ito ay buhay na buhay pa rin. Sa masiglang partisipasyon ng manunood sa Talkback, masasabing naabot ng dula ang layon nitong maging daan para mapag-usapan ang mga komplikasyon ng migrasyon at tuloy mamulat ang manunood.

Isang kinaharap na kontradiksyon ng mga karakter na migranteng manggagawa ay ang hamon ng pagbasag sa konseptong para sa mga Pilipino, ang Canada ay “langit” at para sa mga Canadian, ang Pilipino (nanny) ay “hulog ng langit” gaya ng sinasabi ng Nanniesfromheaven.com at Myprice4u.ca.

Tinatayang sa humugit 35 milyong mamamayan sa Canada, 800,000 ay Filipino o may dugong Filipino. Tinatayang 49 porsyento ng mga Filipinong residente ay dumaan sa LCP mula 1993-2009 o humigit 43,907 sa kanila ay LCP ang pangunahing pasaporte, direkta man o hindi, upang makapasok sa bansa at tuluyan nang manirahan. One third sa kanilang bilang ang may iniwang anak sa Pilipinas (TIEDE).

Sa datos ring ito ay lumabas na nangunguna ang Pilipinas bilang tagatustus sa pangangailangan ng caregiver sa Canada. Sa huling tala ng Embahada ng Canada sa Pilipinas, nakapag-isyu ito noong 2012 ng permanent resident visa para sa 33,000 Filipino, humigit 8,000 temporary foreign worker visa at humigit 31,000 temporary resident/visitor visa. Malakas ang hatak ng LCP dahil sa pakete nitong pagkaroon ng permanenteng “tahanan” sa Canada kasama ng pamilya.

Bilang pag-aaral-pagtatanghal sa kalagayan ng mga migranteng manggagawa partikular ang mga kasambahay at taga-alaga ng matanda, may kapansanan at bata, tampok sa dula ang relasyon ng migranteng Pilipino sa kanilang empleyadong Canadian maging ang mga katanungan sa LCP at ang katapat nito sa Pilipinas na LEP. Sa mga salaysay ay mahinuha ang epekto ng dalawang polisiya sa larangan ng ekonomiya at kultura ng dalawang bansa.

Maaaring maipa ang usaping migrasyon sa relasyon ng tagabigay-tagatanggap kung saan ang Canada ay nagbubukas ng trabaho habang ang Pilipinas ay “kusang” tumatanggap sa alok. Sa pagtanggap ng alok, ang Canadian employer ay nakikinabang sa serbisyo (sa murang halaga) ng migranteng Pinay sa domestikong gawain. Sa kabilang banda, nakikinabang ang mga anak/pamilya ng migranteng Pinay sa padalang pera ng kanilang Nanay. Natutustusan ang pangangailangan ng Canada para sa foreign-labor habang ikinatutuwa naman ng Pilipinas ang mito ng pag-unlad gawa ng remittance. Ikatlo ang Pilipinas sa mga bansang may pinakamataas na remittance na umabot sa $24 Bilyon (2012).

Kaya naman, ang migranteng Pilipino ay binansagang “bagong bayani” ng bawat embahada at pangulo ng bansa. Sa tunay na buhay, ang ganitong pagkilala ay problematiko kaya problematiko rin kung ang ugnayang Canada-Pilipinas ay tingnan lamang sa isang mutwal na relasyong bigayan dahil sa aktuwal ang Pilipino ay agrabyado batay sa ilang libong kaso at salaysay na nakalap ng PWC.

Pangunahing kasangkapan ng Canada ang LCP sa paghain ng oportunidad sa mga manggagawang Pinay. Bagamat malinaw sa mga probisyon nito ang obligasyon ng isang employer sa pasahod at benepisyo ng live-in caregiver kung saan ang migrante ay nakatira sa bahay ng employer, maraming naratibo ng Pinay ang nagpapatunay sa mga paglabag dito gaya ng ibinahagi ni Joanne sa dula.

Masalimuot at mabuway kung gayon ang relasyon ng tagabigay-tagatanggap-tagatanggap-tagabigay ng Canada-Pilipinas-Canada-Pilipinas. Kailangang harapin ang tanong: ano ang pangunahing kasangkapan ng Pilipinas para sa “kusang” pagtanggap ng paglisan ng mga Pilipino? Ang panloob na pananaw ang pangunahing kinonsidera sa pag-uwi ng dulang ‘Nanay’ sa Pilipinas noong 2013. Kung gayon, ang paglakbay na ito ay paghanap sa ugat ng pangibambayan. Kaya naman hangad maipatampok sa palabas ang papel ng LEP sa kahinatnan ng mga migrante.

Sa puntong ito, maaaring maipa ang relasyong Pilipinas-Canada sa konseptong tulak-hatak kung saan ang obhetibong internal na kalagayan ng Pilipinas gaya ng kawalan ng lupa at nakabubuhay na trabaho ang siyang puwersang tumutulak sa maraming Pilipino upang mangibambayan habang ang palabas na salik ng krisis sa kakulangan sa lakas paggawa ng Canada ay puwersang humahatak upang lumabas ng bansa ang Pilipino. Hindi tinatanggi ng migrante na ang murang pasahod sa Canada ay higit na mataas kumpara sa pasahod sa Pilipinas ngunit kapalit nito ay pagharap sa mga bulnerableng kalagayan sa paggawa gaya ng karahasan sa kababaihan.

Sa isang banda, isang katotohanan naman ang pagtanggi rin ng pamahalaan sa pag-iral ng LEP sa kabila ng manipestasyon nito mula sa panahon ni Marcos hanggang kasalukuyan sa pamamagitan ng 1974 Omnibus Labor Code Amendments on Overseas Employment.

Bilang sukling serbisyo ay pagkikil ng pondo ng mga migrante gaya ng Gloria Macapagal-Arroyo Scam, walang pangil na Overseas Absentee Voting Law (2003) para makalahok sa eleksyon ang mga OFW, at pagdiskwalipika ng Migrante Sectoral Party (MSP) bilang representasyon ng sektor sa kongreso noong 2010. Ito ay sa kabila ng malaking tax at daming pinapataw na fee sa mga OFW.

Kaya naman hindi ring maiwasang isipin ng migranteng Pilipino na siya ay ginagatasan lamang ng kanyang pamahalaan habang siya ay nagkukumahog sa ibang bansa. Ang pinakamasaklap ay ang di pag-areglo o mabagal na aksyon sa mga kasong idinudulog ng mga migrante. Kabilang dito ang mataas na singil ng ahensiya, trafficking, mababang pasahod, paglabag sa kontrata, paggahasa, pagkakulong at pagkabitay.

Mahaba na ang kasaysayan ng migrasyon ng mga manggagawa mula panahon ng pananakop. Kaakibat naman nito ang pagkilos ng mga migranteng Filipino sa iba’t ibang panig ng mundo. Mula sa mga naisadulang panulat nina Jose Rizal at Andres Bonifacio ay naroon ang pakikibaka ng mga Indiong sapilitang pinatrabaho sa Mexico maging ng mga ilustradong nakapag-aral sa Europa. Ang mga naisadulang kuwento ni Carlos Bulosan gaya ng The Romance of Magno Rubio ni Lonnie Carter (Mayi-Theater, 2002) at Nasa Puso ang Amerika ni Bienvenido Lumbera, o maging ng dulang St. Louis Loves Dem Filipinos ni Floy Quintos (Dulaang UP, 1994/2005) ay nagpahayag ng buhay sa Amerika. Ang Kuwatro Kantos ng Teatro Pabrika (1996) ay tumalakay sa epekto ng globalisasyon at ibayong pangibambayan ng mga Filipino sa Saudi, HK at Taiwan. Ang Care Divas ni Liza Magtoto (PETA, 2011) batay sa pelikulang Paper Dolls ay hinggil sa kalagayan ng mga migranteng Filipinong bakla sa Israel. Tampok sa Imbisibol ni Herlyn Alegre (Virgin LabFest 9, 2013) ang mga migrante sa Japan. Ang Maleta, Kahon at Karatula ni Rommel Linatoc ay isang komentaryo sa pag-uwing de-kahon ng mga OFW (Teatro Ekyumenikal, 2013). Ang pag-aral sa iba pang dulang tumatalakay sa pangingibambayan ay isa pang tunguhin sa pananaliksik ng dulaang Filipino.

Bilang proyektong pansining na “transnasyunal” kung saan tinatalakay ng naratibo nito ang paglikha ng iisang mundo at ang mga komplikasyon nito para sa mga tauhang katutubo ng iba’t ibang bayan, napapanahong itanghal ang karanasan at pakikibaka ng humigit-kumulang 15 milyong migranteng Filipino.

Bagamat hindi tahasang sinabi ng Nanay, isang Dulang Testimonyal na ang LCP at LEP ay magkatambal na programang nagdudulot ng kaapihan at inhustisya sa mga migranteng manggagawa, sa pamamagitan ng pag-alay ng espasyong politikal ay naitambol nito ang hinaing ng mga kababayan sa ibayong dagat. Lalo namang kinumpirma ng mga testimonya ang kawastuhan sa panawagan ng Philippine Women’s Center para buwagin ang Live-in Caregiver Program ng Canada gayundin ang panawagan ng Migrante International para buwagin ang Labor Export Policy ng Pilipinas. Ang pagbasura sa LCP ay isang malaking hakbang sa harap ng maraming kaso ng paglabag sa karapatan ng migranteng manggagawa. Ang pagbasura naman sa LEP ay paghamon sa pamahalaan upang magsilbi para sa sustenableng istratehiya ng pag-unlad ng bansa.

Maalalang ipinasa lamang ang Magna Carta for Overseas Filipino Workers (Republic Act 8042) tatlong buwan matapos binitay si Flor Contempacion sa Singapore. Ito ay bunga ng pagtanghal ng protesta ng maraming Filipino sa loob at labas ng bansa. Samantala, ang International Convention of the Rights of All Migrant Workers and Members of their Families (2003) ay 11 taong gulang pa lamang. Pirmado ito ng Pilipinas ngunit hindi ng Canada. Para sa lokal na 2.5 milyong kasambahay, ang Kasambahay Law/Domestic Worker’s Act ay isang taon pa lamang (Enero 2013).

*     *     *

1780198_10152824545054742_4221878056419718992_oAng mga testimonya ng ‘Nanay’ ay muling matutunghayan kasabay ng lokal na mga kuwento ng migrasyon sa kolaborasyon ng Urban Crawl at Migrante International. Sa direksiyon ni Rommel Linatoc, ang dula ay gaganapin sa Covered Court, Brgy. 150, Bagong Barrio, Caloocan City ngayong Oktubre 11, 2014 (4PM). Para sa dagdag na detalye, makipag-ugnayan kay Boni o bisitahin ang FB Nanay Event.


Sanggunian:

Asia Pacific Mission for Migrants. Global Migration Report 2012: Trends, Patterns and Conditions of
Migration.

E. San Juan. Filipinos Everywhere: Displaced, Transported Overseas, Moving On in the Diaspora. IBON Books: Philippines, 2006.
Ferguson, Alex Lazaridis. Improvising the Document. University of Toronto Press. Canadian Theater Review, Vol. 143, Summer 2010, pp. 35-41

IBON International. Policy Brief: Migration and Development: A Matter of Seeking Justice. October 2013.

Johnston, Caleb at Geraldine Pratt. Taking Nanay to the Philippines: Transnational Circuits of Affect. Theaters of Affect, Playwrights Canada Press, 2014.

Johnston, Caleb at Geraldine Pratt. Translating Research into Theater: Nanay: A Testimonial Play. BC Studies, no. 163, Autumn 2009 pp. 123-132.

Lindio-McGovern, Ligaya at Isidor Wallimann. Globalization and Third World Women: Exploitation, Coping and Resistance. Ashgate Publishing, Ltd. (2013).

Lumbera, Bienvenido. “Dating”: Panimulang Muni sa Estetika ng Panitikang Pilipino.

Migrante International. Kalagayan at Pakikibaka ng Migranteng Pilipino (A Migrant’s Primer), October 2012.

Nicanor Tiongson. Ang Dating ng Dulang Filipino: Panimulang Sulyap sa Estetikang “Palabas”. Presentasyon sa National Conference on Theater Aesthics, Cultural Center of the Philippines, November 8, 2012.

Taylor, Lib. Voice, Body and the Transmission of the Real in Documentary Theater. Contemporary Theater Review, Vol. 23, No. 3 (August 2013) pp. 368-379.

Ubaldo, Lars Raymund (ed.). Paglaya-Paglawud: Paglalayag at Ugnayan ng mga Pamayanan sa Kasaysayang Pilipino. ADHIKA ng Pilipinas. (2012)

]]>
http://pinoyweekly.org/new/2014/10/migranteng-pinay-bilang-nars-nanny-nanay/feed/ 0
Mula sa Kung Ano ang Noon (From What is Before): Ganun pa rin Ngayon http://pinoyweekly.org/new/2014/10/mula-sa-kung-ano-ang-noon-from-what-is-before-ganun-pa-rin-ngayon/ http://pinoyweekly.org/new/2014/10/mula-sa-kung-ano-ang-noon-from-what-is-before-ganun-pa-rin-ngayon/#comments Mon, 06 Oct 2014 17:33:13 +0000 http://pinoyweekly.org/new/?p=31746 Eksena mula sa pelikulang "Mula sa Kung Ano ang Noon".

Eksena mula sa pelikulang “Mula sa Kung Ano ang Noon”.

Rebyu ng pelikulang Mula sa Kung Ano ang Noon (From What is Before) (2014), dinirehe ni Lav Diaz

Kapirasong kasaysayan mula sa alaala ng mga misteryo at histerya sa nayon sa panahong niluluto ng Rehimeng Ferdinand Marcos ang Batas Militar. Mga simbolikong larawang bukas sa maraming pagtuklas at pag-unawa.

Ito ang mga ibinahagi ni Lav Diaz sa pelikulang Mula sa Kung Ano ang Noon (From What is Before) na naglagay sa Pilipinas sa kauna-unahang pagkakataon mula 1946 sa mapa ng Locarno International Film Festival sa Switzerland. Nakamit ng pelikula ang pinakamataas na karangalan, ang Golden Leopard Award, nitong taon.

Ipinagpalagay na ang alaalang binanggit ay mula sa 12 taong gulang na si Diaz dalawang taon bago idineklara ang Batas Militar. Naging saksi ang awtor-direktor kung paano nagimbala ng diktadura ang simpleng pamumuhay ng mga mamamayan sa isang nayong bundok noong dekada ’70.

Gaya ng panaginip, napapadpad sa iba’t ibang lokasyon ang mga karakter. Sa ganitong paraan naipapabatid ni Diaz ang saklaw ng pelikula: di lamang ng isang nayon sa Timog o kaya Kanlurang rehiyon, kundi ng buong bayan. Bagamat nag-iiba ng tekstura sa ekspresyon at wika, nananatiling pamilyar ang tereyn ng luntiang bukid: ang bundok, ang ilog, ang dagat, ang ulan, ang araw maging ang ihip ng hangin, dagundong at kidlat, lagaslas, lawiswis at titig ng kalabaw. Pamilyar din ang mahaba at mabagal na lakaran paitaas-paibaba. Maaaring nakakatortyur ang paghihintay sa paggalaw ng mga tableau ni Diaz, ngunit sa huli’y ang buntong-hininga ng panglaw at ang masigasig na pag-aabang sa mabuting kahantungan ng manlalakbay.

Sa unang bahagi, natutunghayan ang sayaw ni Bai Rahmah (Bambi Beltran) na minsan lamang mangyari sa “10 tag-init, 10 tag-ulan at 10 kabilugan ng buwan”. Walang subtitle ang awit ng Shahman (Abraham Abdullah), ngunit mahinuhang ito’y ritwal para sa ikagagaling ng maysakit at para maitaboy ang mga pangitain o masasamang enerhiya.

Bilang katutubong gawain, ipinagpalagay na lahat ng dumadalo rito ay may bitbit na pag-unawa at malinaw ang pakay o layon ng pakikiisa sa ritwal. Sa larawan ni Diaz, istatik lamang ang taumbayan, liban sa aliw na palakpak ng isang may kapansanan, si Joselina (Karenina Haniel). Mapapansin sa sumunod na mga eksena ang pagkasalaula ng malakas na kapit sa kolektibong aktibidad na ito dahil sa mga kababalaghang animo’y galing sa kalikasan ngunit sa totoo’y gawa ng tao o kaya’y resulta ng masamang budhi nito.

Sinasabing kabisado ng mga mamamayan ang agham ng kalikasan, ngunit hindi ang “katotohanang” hatid halimbawa ng demonyong-tao. Nauna nang nagtaka si Sito (Perry Dizon) sa pagkawala ng balon (wild dove) na sa tuwina’y inaabangan kasama ng kanyang ama noon at ngayon ng kanyang ampong si Hakob (Reynan Abcede). Dalawampung taon nang nakalipas ay kinuha diumano ng duwende ang kaibigan niyang si Teban.

Ngunit tumambad ang higit na misteryosong mga imahen gaya ng pagkasunog ng tatlong kubo sa isang gabi, pagkaroon sa kalye ng di kilalang bangkay na tila may kagat ng asawang sa tainga, pagkarinig ng mga nakaka-ulol na hiyaw mula sa gubat, paglalakad ng hubo’t hubad ng di makakalakad na “anak ng kapre” (Joselina) at ang pagkapugot ng ulo / pagkataga ng mga baka sa rancho.

May teorya ang mga mamamayan dito sa huling pangyayari: na ito’y dala ng galit ng magsasaka sa asendero, ngunit sa buong alaala’y nanatili itong haka-haka at nanaig ang propaganda ng Bureau of Health na ang pagkamatay ng mga baka ay dala ng dumapong sakit dito.

Sa bahagi ng batang si Hakob, isang hiwaga ang kanyang kapanganakan at nais tuloy tawirin ang isla ng mga limot sa Culion, Palawan. Samantala, tumitindi ang panganganilangan ng taumbayan sa pagpagamot. Tinugunan naman ito ni Itang/Pacita (Hazel Orencio), kasangkapan ang kapatid na si Joselina. Bagamat gamit ni Itang ang katutubong kaalaman sa halamang gamot, batid din niyang ginawa niya iyon upang kumita at mabuhay silang magkapatid. Isa itong ritwal-ritwalang pinag-isipan nang husto ni Itang at hindi lubusang sinang-ayunan ni Fr. Guido (Joel Saracho) sa konteksto ng Katolisismo at konsepto ng pang-aabuso.

Sumunod naman ang rebelasyon ng mga trahedya: pagpatay ng isang puwersa sa sanggol ni Babu Amrayda (Ching Valdes-Aran), pagkawala ng trabaho ni Sito bilang bantay ng baka sa rancho, paulit-ulit na paggahasa ni Tony (Roeder Camanag) sa walang muwang na si Joselina, pagkampo ng mga militar sa nag-iisang eskuwelahan sa bayan sa pamumuno ni Lt. Perdido (Ian Lomongo), paglason ni Itang sa buntis na si Joselina at tuloy pag-alay ng kanilang katawan sa Banal na Bato. Rumurok pa ito sa malawakang paglikas ng mga kababaryo kasama si Hakob at ng mga kaanak ni Sito.

Ang mapantig na awit ni Babu Amrayda’y hinagpis ng isang Inang Bayang ninakawan ng kinabukasan ang anak: “Si Lamlaman ang anak na isinilang kasama ng mga puno at ilog sa kagubatan ay sinira ng takot at ngayo’y tinangay ng kadiliman.”

Matapos ang dalawang taong paghasik ni Heding (Mailes Kanapi) ng kuwentong katatakutan kasabay ng paglako ng banig, kaldero, balde at kung anu-ano na lang, ang baryo ay mistulang naging ghost town. Matapos ang mahigit limang oras na pakidalamhati ng mga manonood sa ordinaryong mga karakter ng pelikula habang nakipagbuno sila sa mga hiwaga ng buhay, ang malinaw na alaalang si Heding ay isang lintik palang tiktik na sarhento sa ilalim ni Lt. Perdido at ni Pangulong Marcos. Namutawi ang halakhak nito ng tagumpay kasabay ng tagay ni Lt. Perdido sa kanyang promosyon habang sa radyo ay narinig ang boses ni Marcos sa pagbigay-katwiran ng Martial Law.

Sa dulo ng pelikula, nabanaag din ang mga katotohanan sa likod ng mga misteryo. Ang hiyaw mula sa gubat ay naging kongkretong hiyaw ng kabataang sinasaksak nang dahan-dahan ang tagiliran habang pilit siyang pinapaamin ng Seksing Vigilante (Kristine Kintana) na mahal niya ang UP… mahal niya si Marcos. Ang eksenang tortyur na ito ay pamilyar sa tulang “Mga Bahagi ng Bangungot” (“Fragments of a Nightmare”) ni Amado Guerrero. Eksenang maiksi ito, ngunit masaklap na karanasan ng maraming kabataang tumuligsa sa diktadura ni Marcos.

Sa unang dating ng shot ni Diaz sa mga vigilanteng naglilinis ng baril sa kubo, iisipin mong sila ay mga “rebeldeng NPA”. Sa malaon, mauunawan mong ito’y tropa ng lantay-militar sa ipinakita nitong arogansiya sa pagtawid sa di maayos-ayos na tulay at sa pagharang sa inosenteng mga mamamayan gaya ni Fr. Guido. Mauunawaan ding ang tanging papel ng Batangueñong dayo na si Heding ang “clearing” o paglinis ng bayan, isang operasyong militar kung saan winawalis ang mga mamamayan: pinapatay ang mga umaangal habang ang iba ay nirerekluta sa paniniktik at puwersang para-militar gaya ng Civilian Home Defense Forces (CHDF) na kilalang Cafgu sa panahon ni Pang. Corazon Aquino.

Mula sa pelikulang "Mula sa Kung Ano ang Noon".

Mula sa pelikulang “Mula sa Kung Ano ang Noon”.

Karahasan at pananahimik ang sagot sa sosyo-politikal na problema ng kawalang serbisyo at ng pag-iral ng government neglect sa loob ng maraming taon. Kahit sa hinagap ng mga tagabaryo ay simpleng problema lang sana ito kung gugustuhing atupagin ng gobyerno. Mahinahong ipinaliwanag nina Sito na “tahimik ang baryo bago dumating ang mga militar”. Ang nilalatag ng estado kung gayon na tipo ng “katahimikan” ay problematiko.

Sa proseso, ang ibang mamamayan ay nawiwindang, nasisiraan ng loob, naprapraning, nagiging dekadente kundi man tuluyang umalis sa lupang sinilangan. Nilusaw kung gayon ng paghubad sa maskara ni Heding ang mga misteryo sa bayang siya din ang lumikha bilang aparato ng kapangyarihang militar.

Sa isang mukha ng masalimuot na kalagayan, ang ibang mamamayan ay biglang naglalaho naman tungo sa gubat upang umanib sa NPA. Hindi tahasang sinabi kung ganito nga ang nangyari kay Teban. Wala ring pahayag na ang bayan ni Sito ay naaabot ng pag-organisa ng Kilusan laban sa Diktadura at para sa Pambansang Demokrasya.

Sang-ayon sa kongklusyon ni Heding, ang baryo ay “tahanan ng mga komrad at simpatidor ng mga Komunista”. Kung kaya, idineklara ni Lt. Perdido ang lugar bilang bahagi ng war zone. Ipinagmamayabang niyang masugid siyang mag-aaral ng kasaysayan, ngunit ang kanyang baluktot na lohika ng pag-iral na kapayapaan (peace and order) ay di maunawaan ng kaguruan sa baryo (Evelyn Vargas at Teng Mangansakan). Tinatanghal ni Lt. Perdido ang sarili niyang pangalan.

Ang malinaw sa pelikula’y nakaranas ang bayan ng malagim na yugto sa panahon ni Marcos. Ang malinaw rin ay may kakayanan ang ordinaryong tao upang maninindigan para sa katarungan. Sa indibidwal na kapasidad nila, lumaban ang ilang karakter at inangkin ang katwiran. Marahas ang aksiyong tulak rin ng dahas. Nailigtas ni Sito ang sanggol na si Hakob mula sa akmang pagpatay dito ng isang lalaking pinaniniwalaang sariling ama nito. Ang pagbawi sa buhay ni Tony ay pagbigay-hustisya kina Itang, Joselina at sa di pa naisilang na sanggol nito. Samantala, ang ipinamalas ni Itang na karunungan sa halamang lunas ng sakit maging sa tipong pampatupok ng buhay ay isang katutubong kapangyarihan. Maaalalang pinaslang ang kapangyarihang ito ng mga katutubong Filipino sa ilalim ng Batas Militar ng Espanya at ng Amerika. Nararapat lamang mabalikan ito ng mamamayan bilang proteksiyon sa sariling buhay liban sa sustenableng armas ng kalusugan. Si Joselina naman ay kakakitaan ng lakas sa mga yogang posisyon nito sa kabila ng kapansanang mental at pisikal.

Sa pagwakas ng pelikula, namilosopo ang Makatang “nagpakalayong maghanap ng tulang matatagpuan lamang sa sariling lupa kaya ngayo’y nagbalik upang dito mamatay”. Bukambibig nito ang “Basag na Uniberso”, “ang patay na bayan”, “bayan ng mga patay” o “ang sumpa ng malalang sakuna”. Idiniin ng monologo nito ang paghahanap sa sariling bayan at sa katwiran ng buhay.

Sa tono ni Crisostomo Ibarra at ng mga bayaning nagbalik sa mga epikong bayan, nanalig siyang “isang araw ay wawasto rin ang lahat”. Mataas ang paghanga nito sa gaya ni Sito na “lampas sa pagtatanim ang kaalaman at di sumusuko sa anumang pagsubok”. Samantala, hinikayat niya ang manunood upang maglimi “sapagkat tayo lahat ay nagkamali”. Sa puntong ito, ideyal ang tinutukoy na bayan: binubuo ng makatwirang mga mamamayan at ng makatwirang pamahalaan. Sa huling eksena ring ito, sinabi ni Sito na “mahirap arukin ang buhay”. Natatakot siya sa bagay na di niya alam: isa pang mahalagang puntong magandang paglimian.

Simboliko ang larawan ng pagpalutang ng pinaapoy na katawan ng Makatang tinupok ng kanser. Hindi makaalagwa ang apoy na nakikibaka sa ulan, ngunit ang ritwal ng Malay ay katuparan ng huling kahilingan para sa kadalisayan.

Para sa manunood na Swiss, maaaring kongkreto sa kanilang kamalayan ang ugnayan ng pamahalaang Marcos at ng pamahalaang Switzerland sa pagkalinga ng Swiss Bank sa diktador at ng mga nakaw na kabang-bayan kasama ng mga ginto at alahas (ill-gotten wealth ng mga Marcos). Maaaring para sa kanila, tapos na ang usaping ito sa pagbalik ng nakaw na yaman sa rehimeng Fidel Ramos noong dekada ’90.

Ngunit isang katotohanan pa rin sa bansa ang patuloy na kahirapan, kawalan ng akses sa serbisyong panlipunan, pagkatali ng mga magsasaka sa sistemang asyenda at pagdami ng kaso ng sapilitang pagkawala/pampulitikang pamamaslang. Nariyan din ang histeryang likha ng presidential sister na si Kris Aquino sa mga pasabog na kuwento tungkol sa kanyang sex life o kaya kalituhan kung saang bansa siya magsa-shopping.

Nawa’y sa paglibot ng pelikula sa mahigit 30 bansa bilang bahagi ng gantimpala ng festival ay maitambol ang mithi ng mga mamamayang Pilipino na makabangon mula sa bangungot ng kawalang demokrasya. Samantala, maipaunawa rin nito ang katotohanan ng prinsipyadong armadong pakikibaka sa Luzon, Visayas at Mindanao para sa tunay na pagbabago ng kalagayan ng ordinaryong mga mamamayan.

]]>
http://pinoyweekly.org/new/2014/10/mula-sa-kung-ano-ang-noon-from-what-is-before-ganun-pa-rin-ngayon/feed/ 0
Paglulunsad ng Doble Katha http://pinoyweekly.org/new/2014/09/paglulunsad-ng-doble-katha/ http://pinoyweekly.org/new/2014/09/paglulunsad-ng-doble-katha/#comments Wed, 17 Sep 2014 23:07:46 +0000 http://pinoyweekly.org/new/?p=31494 Matagumpay na nailunsad ang mga librong pinamagatang Transfiksyon: Mga Kathang In-Transit at Like/Unlike Mga Kuwentong Facebook Status at Politika ng Agam-agam na idinaos sa Bulwagang Plaridel sa Unibersidad ng Pilipinas sa Diliman, noong ika-11 ng Setyembre. Ang dalawang antolohiya ay kapwa inedit nina Rolando Tolentino at Rommel Rodriguez.

Si Luna Sicat-Cleto habang nagbibigay ng pananalita tungkol sa Transfiksyon. (Larawan mula sa Facebook page ng UP College of Mass Communication).

Si Luna Sicat-Cleto habang nagbibigay ng pananalita tungkol sa Transfiksyon. Larawan mula sa Facebook page ng UP College of Mass Communication

Mula sa pabalat ng Transfiksyon ay mahihinuha ang nilalaman ng antolohiya: Tayo’y mga manlalakbay sa kani-kaniyang panahon. Baon ang mga salita’t imahinasyon na kailangang itala gamit ang malikhaing isipan. Lunan ng Transfiksyon ang iba’t ibang anyo ng pakikipagsapalaran sa malalawak at makikitid na espasyo, sa kawalan, sa panaginip, sa nakaraan at hinaharap. Narito ang mga kuwentong lumikha ng mga bakas na hindi na mabubura. Sakop ng mga akda ang simula’t katapusan ng likhang reyalidad. May mga paglutang, ang iba’y lumilipad, o kaya’y sinasagwan ang isip upang makabuo ng naratibong magsisilbing giya sa mga kasabayang manlalakbay. Heto na ang Transfiksyon ng ating mga kuwentistang Filipino. Tiyak na mag-iiwan ng pananda sa pagtahak ng ating mga daliri sa pagitan ng bawat pahina.

Iba’t ibang uri ng sasakyan/pagsakay/lunan ang makikita sa antolohiya tulad ng jeep, bus, MRT, bangka, eroplano at iba pa na nagtataglay ng sari-sariling mga kuwento.

Sa pahapyaw na pagkritik ni Luna Sicat-Cleto sa Transfiksyon, inihambing niya ang antolohiya sa “mga agos sa disyerto” na koleksiyon din ng mga maikling kuwento na nalathala noong dekada ’60.  Aniya, ang naturang proyekto ay “papasulong at wala nang lingunan pabalik.” Sinabi pa ni Sicat-Cleto na bagamat wala mang pinto siyang pinasok sa pagbasa, nakapasok siya sa kaloob-looban nito.

Sa epilog naman ng Like/Unlike: Kuwentong Facebook Status at Politika ng Agam-agam ay ito ang nakasaad:  Kaya kahit hindi sinasadya, postmoderno ang mga kinalabasang kwento:  mga experimentasyon sa artikulasyon ng sarili at mundo dahil ang premis ng virtual na mundo ay ang pagkawatak-watak ng sarili at ng mismong mundo.  Kahit pa ang daming pahina ng hypertext na pumapatungkol sa sarili, ang pagiging hypertext ng mga pahina at sipi ng kwento ay pumapatungkol din sa pagiging hypertext ng sarili.  Hindi na lamang diretso ang trajektori ng pagkaunawa at pagkatuto ng pagkatao at individualismo, may kanya-kanya itong direksyon sa inaasahang purposiveness ng nais maunawaan:  aspekto lamang, hindi kabuuan dahil nga ang paradox ng kabuuan ay hindi naman ito mabubuo kahit pagtagni-tagniin sa Internet.

Si Dong Abay, sa kanyang malikhaing pagtatanghal. (Larawan mula sa Facebook page ng UP College of Mass Communication).

Si Dong Abay, sa kanyang malikhaing pagtatanghal. Larawan mula sa Facebook page ng UP College of Mass Communication

Sa Like/Unlike, sinusuri ng mga editor ang Facebook bilang “plataporma at daluyan ng virtual na individualismo sa virtual na networking na komunidad.” Isang pagtatangka ang antolohiyang ito upang makabuo ng naratibo mula sa mga kontribyutor gamit ang kanilang tinipon at nireorganisang Facebook status. Makabuo ng kwento mula sa tila napakatemporaryo at biglaang pagbulalas sa networking site.

Maliban sa mga mga kontribyutor na dumalo, nagkaroon din ng pagtatanghal sa programa sina Dong Abay, Angeli Bayani, Hero Angeles, Boy Dominguez at iba pa. Ang naturang paglulunsad ay dinaluhan rin ng Pambansang Alagad ng Sining sa Panitikan na si Dr. Bienvenido Lumbera.

Ang Transfiksyon ay inilathala ng U.P. Press habang ang Like/Unlike na isang e-book ay inilathala ng Flipside Publishing.

]]>
http://pinoyweekly.org/new/2014/09/paglulunsad-ng-doble-katha/feed/ 0
Multo ng nakaraan http://pinoyweekly.org/new/2014/09/multo-ng-nakaraan/ http://pinoyweekly.org/new/2014/09/multo-ng-nakaraan/#comments Tue, 16 Sep 2014 02:51:37 +0000 http://pinoyweekly.org/new/?p=31464 Nora Aunor bilang babaing may dementia.

Nora Aunor bilang babaing may dementia.

Rebyu ng Dementia, pelikulang dinirehe ni Perci Intalan, mula sa iskrip nina Perci Intalan at Jun Lana, tampok sina Nora Aunor, Jasmine Curtis Smith, Yul Servo, Bing Loyzaga, Chynna Ortaleza, at Althea Vega. Na-test screen noong Setyembre 10, 2014 sa Greenhills Theater Mall, San Juan City

Hindi ko inaasahang isang horror-suspense drama ang Dementia. Wala man lang kasi akong nabasang anuman o napanood na trailer tungkol dito.

Kaya ang akala ko ang istorya ay iikot sa kung paano pakikitunguhan ang pagiging ulyanin. Hindi pala.

Pero sa salitang “dementia” mataas na kaagad ang ekspektasyon ko sa pelikula lalo’t si Nora Aunor ang bida. Kaya maaga pa’y sumugod na ako sa Greenhills Theater Mall, kung saan ginawa ang test screening, noong Setyembre 10.

At hindi ako nabigo. Dinala ni La Aunor ang pelikula. Kay Nora, di na masyadong kailangan ang diyalogo, dahil sa mata pa lang ay may drama na. Lahat ng emosyon ay ipinakita at ipinadama niya – lungkot, galit, takot, gimbal. Kulang na lang na tawagin ko ang pelikulang ito ng “The Eyes.”

Liban dito, bawat kilos at galaw ni Nora ay kapani-paniwala. Hahatakin at hahatakin niya ang manonood sa mga eksena, na para bang kasama ka na niya sa telon. Hindi pilit. Hindi garapal. Subtle, ika nga sa Ingles.

Kung masaya siya napapangiti ka, kung malungkot nag-aalala ka, kung nagigimbal natatakot ka. Kaya para lamang makita kung gaano siya kahusay na artista, sapat nang panoorin ang pelikula.

At manonood na mismo ang magsasabing isa siyang tunay na pambansang artista.

Samantala, medyo kakaiba ang istorya ni Jun Lana. Kuwento ito ng isang may edad na babaing may dementia na iniuwi sa Batanes ng pinsang si Bing Loyzaga. Balikbayan si Bing, na inalagaan ni Nora, at sa pagmamahal ni Bing ay isinama si Nora na dumalaw sa probinsiya.

Pagkakita pa lamang sa lugar, sa mga talampas at alon, at sa bahay na bato, alam mong dito’y may maaalala si Nora.

Pero tulad ng isip na isang taong may dementia, gayundin muna tumakbo ang istorya – flashes of memory na hindi mabuo-buo ang kuwento. Unti-unti ang pagluluwal ng istorya at madalas hinahanap mo sa isip kung saan ka ba talaga dadalhin ng kuwento. Suspense, ika nga, na mahusay namang natahi bandang huli, tulad ng pagkakabuo ng pieces of puzzle na ginagawa ni Nora.

Lamang, kapansin-pansin ang pagluwag sa characterization. Halimbawa’y hindi naging malinaw kung bakit galit si Nora kay Yul Servo, na asawa ni Bing sa pelikula, gayong ipinapakitang mabait na bata naman si Nora na nag-alaga pa ng isang baliw. Hindi rin malinaw kung paanong naging pinsan ni Nora si Bing, gayong adopted lang si Nora. O paano sumulpot sa buhay ni Nora si Bing.

Kung baga, may mga bahaging hindi consistent sa mga tauhan.

Pero consistent ang ganda ng cinematography. Nahuli nito ang nakamamanghang kalikasan ng Batanes, at ang katahimikan at kalagayang parang pinag-iwanan ng panahon ang lugar ay umakma sa mood ng pelikula at sa katayuan ni Nora na may dementia.
Sabihin pa, mahusay na naiugnay ang paligid sa mahahalagang pangyayari sa buhay ni Nora.

Kung ito naman ang unang pelikula ni Percival Intal bilang direktor, bagaman may mga bahaging dragging at napabilis at napaigsi pa sana, ito ay magandang simula na. Isang pelikula ito na irerekomenda ko sa aking mga kaibigan, hindi lamang dahil kay Nora kundi dahil may gems sa pelikula. Hindi ko nga lang masasabing gem ang musika. Maganda sana ang tunog pero sa sobrang lakas nakakatulig na sa tenga at umaagaw na sa mga eksena.

Gayunman, pinakagusto ko ang huling eksenang nagsusulat si Nora sa ospital at pilit inaalala ang mga nakaraan. Sa huling talata, binura niya ang salitang “itinulak” at pinalitan ng “tumalon.” ‘Yun na ‘yon. ‘Yung single scene na ito ang nagtahi at nagpaliwanag ng maraming katanungan sa buong istorya.

Nang lumabas ako ng sinehan, hindi ko maiwasang mapangiti na rin. Sumagi sa aking isip na sana, ang mga bulok na pulitiko sa ating bayan ay multuhin ng kanilang mga nakaraan, sa mga kasalanang ginawa nila sa bayan. Kung gayon, may nagagawa rin palang mabuti ang dementia.

]]>
http://pinoyweekly.org/new/2014/09/multo-ng-nakaraan/feed/ 0
Sipa at Sumpa ng ‘Suhi’ sa Mindanao http://pinoyweekly.org/new/2014/09/sipa-at-sumpa-ng-suhi-sa-mindanao/ http://pinoyweekly.org/new/2014/09/sipa-at-sumpa-ng-suhi-sa-mindanao/#comments Sat, 13 Sep 2014 14:55:46 +0000 http://pinoyweekly.org/new/?p=31442 Ang Komadrona sa Suhi. Larawan ng <strong>IPAG</strong>

Ang Komadrona sa Suhi. Larawan ng IPAG

Sa labas ng Rizal Mini-Theater ng Mindanao State University (MSU)-Iligan, Hilagang Mindanao, mapapansin ang upuan ni Salvador Dali na animo’y sumulpot sa kung saan: Perpekto ngunit nakabaliktad; di tunaw, ngunit tumpak ang pagkabitin sa tabi ng pintuan ng manonood, habang sa likod nito’y ang mata ng Komadronang testigo sa dalawang dekadang gera at animo’y naaagnas na kaharian.

Para sa mga estudyante at guro ng MSU Iligan, naging pamilyar ang upuang ito sa installation sa kampus bago ang pagbukas ng dula noong ika-8 ng Agosto 2014. Sa loob naman ng mala-Tanghalang Batute, muling matunghayan ang mga upuang nakalambitin nang patiwarik sa palibot ng ulunan ng manonood habang sa gitna ang istruktura ng organong pamproduksiyon ng babae tungong bahay-bata.

Pinatingkad ng disenyo nina Vicmar Paloma, Hermi Dico at Tres Roldan Cartera ang mahihinuha ng manonood mula sa dula: ang ugnayan ng Ina at Anak at ng Tagapagmanang Anak sa Lipunan.

Sa dula-sayaw na Suhi, naranasan ng manonood ang transcreation ni Steve Fernandez sa Oedipus Tyrranos, isang klasikong trahedya ng Gresya na sa sa tantiya ng mga historyador ay unang itinanghal noong 429 BCE. Tanyag din bilang Oedipus Rex o Oedipus the King, ipinapahayag ng dula sa panulat ni Sophocles (496 BCE – 406 BCE) na ang “gawang kamalian ng tao ang siya ring magdudulot ng pagbagsak o ikasasawi nito.”

Naranasan ito ni Oedipus, ang hari ng Thebes (matatagpuan sa Boeotia ng modernong Hilagang Gresya) na sa kanyang limot na malay ay pinatay ang kanyang amang si Hari Laius at pinakasalan ang sariling ina na si Reyna Jocasta. Sinasabing ang ‘di niya matanggap na buhul-buhol na pagkakamali’y isang propesiyang sa lumang paniniwala ng cosmic order ay ‘di maaaring suwayin ng tao.

Ang unibersal na diskusyon sa dula gaya ng kapalaran, kapangyarihan at kapasyahan ay salik sa popularisasyon ng dula at pagsalin nito sa pelikula man o entablado sa iba’t ibang bansa. Sa Pilipinas, ilan sa kilalang salin ay tinanghal ng Dulaang UP, Tanghalang Pilipino, Tanghalang Ateneo at Philippine Educational Theater Association.

Mula nang itinatag ang Integrated Performing Arts Guild (IPAG) noong 1978 sa pangunguna nina Steve Fernandez at Ligaya Fernando-Amilbangsa, ang mga dulang transcreation ay siya nang bumubuo ng repertoire ng organisasyon. Nakabase na ngayon sa Antipolo si Amilbang bilang artistikong direktor ng AlunAlun Dance Circle habang nagpapatuloy sa paglikha ng mga transcreation si Fernandez sa pamamagitan ng pananaliksik, pagsusulat at pagtatanghal bilang artistikong direktor ng IPAG.

Sa transcreation, “umiiral ang malikhaing proseso ng pagsasalin sa panahon at espasyo ng tektsong pampanitikan at pangdulaan.” Hinihiling nito ang transpormasyon at transplantasyon ng mga teksto, galaw, musika, tunog at iba pang kumbensiyon sa paglikha upang mag-anak ng isang adaptasyong maaaring angkinin ng isang komunidad o lipunan.

Sa muling paglikha ng kuwentong Oedipus, inilahad ni Fernandez ang ilang pulitikal at kultural na aspekto ng kalapit na probinsiya ng Maguindanao. Isang produkto ng pagsasanay sa pagsulat noong 2010, ang Suhi ay nabuo mula sa iskets ng Ampatuan Masaker na isang konkretong larawan ng pag-iral ng masangsang na eleksiyon sa ngalan ng tiwaling dinastiya.

Sa Impuni-Tree ng Kolehiyo ng Pangmadlang Komunikasyon ng Unibersidad ng Pilipinas Diliman, nakatala ang 58 kababaihan at mamamahayag na pinatay sa munisipalidad ng Ampatuan noong Nobyembre 23, 2009. Hanggang ngayon, bulag ang Kagawaran ng Katarungan sa ehemplong ito ng paglabag sa karapatang pantao para sa pamamahayag at para sa buhay.

Iba-iba ang pagtanggap ng mga Pilipino sa suhing sanggol. Para sa ilan, ay suwerte. Para sa ilan, ito ay malas. Para sa mga nanay at doktor, ito ay hamon.

Para kay Fernandez, isang kasuhian ang naganap sa Maguindanao: kasuklamsuklam na kapangitan. Hindi binanggit ang Ampatuan Masaker sa dula, maging sa mga tala nito sa inilimbag na programa, ngunit sa mga karakter at wikang Binisaya-Tagalog ay maunawaan ang magkabilaang reyalidad ng karangyaan-kahirapan, ng kapangyarihan-kamangmangan at ng warlordismo-nasalaulang prosesong pangkapayapaan.

Gaya ng mga Koro sa Thebes, ang Taumbayan sa bangsa ng Adin ay iniiyak-inaawit ang kanilang matinding kalagayan sa gitna ng labanang Datu Udin (Michael Lagura) at Sampulna (absent actor). Sinasaad sa pambungad pa lamang na ang kinasadlakan na pamayanan na gutom, takot, sakit at kamatayan ay kaugnay ng nabubulok na pamahalaan.

Ang napatalsik na diktador na si Sampulna ay nagbantang salakayin ang puwersa ni Datu Udin upang magbalik sa puwesto. Nag-ipon siya ng lakas sa paniniwalang ang asawa ni Datu Udin na si Bai Mayi (Lara Espiritu/Elaine Baulete) ang siyang pumatay sa dating datu na si Layos. Samantala, ang paghiling niya ng pantubos/kolateral ay humantong sa paghahanap ng sanggol na anak ni Bai Mayi.

Nagkaroon ng interogasyon sa Komadronang (Jerrah Apelado) bitbit ang mahigit dalawang dekadang malupit na alaala sa pagpaslang kay Datu Layos sa araw din ng kapanganakan ng suhi. Marahas ang trahedyang Griyego, ngunit maingat ito sa pagpapakita ng karahasan sa entablado. Sa direksiyon ni Fernandez, tahasan namang ipinakita ang kalupitan sa Komadronang nagpatunay sa kaligtasan ng sanggol nang itinakas niya ito at ipinasa sa pangangalaga ng Saksi (Sheila Cañete). Ang pagbugbog at paglibak sa kanya ni Datu Udin, kasama nina Bai Mayi at Heneral (Christopher Lagos), ay pamilyar sa naratibo ng mga ikinulong sa panahon ng Batas Militar at maging sa kasalukuyang presong mahirap at o kaya mga may pampulitikang paninindigan.

Mahusay ang mala-babaylan na pagganap ni Apelado sa karakter ng matandang nagladlad ng sumpa. Mahinuha ni Datu Udin sa huli na ang kanyang inang-asawa’y siya ngang pumatay sa dating datu, samantalang ang kanyang malupit na kaaway ngayo’y siya mismong ama nito.

Gawa ng kahinaan sa pagsambit ng mga salita, maging sa pagtangan sa mga diyalogo sa tamang emosyon at pulso ng ilang aktor sa ilang eksena, maaaring di agad maunawaan ng manonood ang komplikasyong ito at sa huli’y umuwing lito kung “Bakit may mga babaeng naka-itim?”, “Sino nga ba ang suhi?, “Bakit sila nag-aaway?”, “Sino kung gayon ang ama ni Datu Udin?” at “Sino ang rebelde?”.

Maaaring masagot ang ilang tanong ng mas mahusay na teknik sa bolyum at intonasyon ng mga aktor at sensibilidad nito sa malapitang espasyo. Maaari rin itong masagot ng musika (Fernandez) na di lamang maghatid ng tunog-Maguindanao kundi’y makatulong upang higit na pumagting ang mga rebelasyon sa mga eksena na nakaapekto sa swabeng pag-unawa at pakidalamhati ng manunood sa mga karakter.

Kongkreto sa dula ang away-pamilya ng naghaharing-uri na bumibiktima sa pamayanan. Lumalabas din na ang kanilang bansa ay binubuo ng mga “rebelde” sa magkabilaang panig, sang-ayon sa aplikasyon ng salita sa sariling karanasan ng indibidwal at pagturing ng iba sa kanila.

Ang henchman na si Udoy (Miguel Joven Perfecto) ay nagrebelde noon sa pamamahala ni Sampulna kaya’t nakipagtulungan ngayon kay Datu Udin. Si Datu Udin naman ay dating aktibistang (“rebelde”) nanguna sa pagtuligsa kay Sampulna habang si Sampulna naman ay nagrerebelde ngayon sa pamamahala ni Datu Udin. Tanging si Bai Mayi ang may tangan ng talino kung bakit naganap ang ganitong salimuot samantalang ang banal na konsehong si Pandita (Julius Hechanova) ay tumayong tagapagitan.

Maaari ring pagtakhan kung bakit wala ang tipo ng “rebelde” mula sa Koro/Taumbayan. Sa isang palagay, hindi ito hiniling ng aksiyon sa dula, sapagkat hindi natumbok ang ugat ng “pagrerebelde” gaya ng usapin sa lupa/teritoryo lampas sa emosyonal na pagkariwara ng mga indibidwal. Kung gayon, maaari lamang tuldukan ng dula ang problema ng indibidwal pero hindi ang panlipunan. Bagamat sa kamalayan ng manonood, tiyak na kaugnay ng mayamang lupain sa bansa ang pag-iral ng nakakabaliw na dinastiya sa pulitika ng Pilipinas.

Dahil masakit ang katotohanan, binitay ni Bai Mayi ang sarili gaya ni Reyna Jocasta sa ilang bersiyon ng orihinal na teksto. Sang-ayon sa prinsipyadong pamumuno, isa itong aksiyon na magandang pagnilayan ng mga trapo kung ayaw nilang piliing magbago.

Hindi naman tinusok ni Datu Udin ang sariling mata gaya ni Oedipus. Pero nilabas nito ang baril. May kalabuan din kung ito ba’y pahiwatig ng pagpakamatay o tuluyang pakikipag-away kaya sa kanyang amang “diktador”. Sa parehong resolusyon, hindi nangangahulugang matatapos ang pasakit, katiwalian at kaguluhan.

Mahalagang banggitin ang mga namutawing ideya mula sa palabas ayon na rin sa mga manonood: “Walang sikretong hindi mabubunyag”; “Mananaig ang katotohanan”; “Ang pagtraydor ay nagdidiklap ng labanan”; “Ang kasakiman ay may karampatang parusa”; “Ang sinumang pinuno ay dapat lamang matino mag-isip at magdesisyon”; “Ang sinumang pinuno ay dapat dalisay ang pagsilbi sa taumbayan nang walang pansariling interes”; “Ang katumbas ng pagbigay-kapangyarihan sa maling tao ay karahasan/kahirapan”; “Matuto sa seryosong pakikinig sa panahon ng negosasyon”; at “Mas mainam pang mamatay nang may dignidad kaysa mabuhay na ulol”.

Sa bahagi naman ng paggalaw at pagsambit, mainam na mabanggit ang pinamalas ng Taumbayan/Koro na binuo nina Dianne Clemente, Blecy Cece, Kassandhra Suazo, Lauro Villanueva Jr., Veniza Yamomo, Gaspar Cortez Jr. at Trixcel Emborong. Nakapanghihinayang na hindi lubusang makalipad ang koryograpiya ni Leilani Fernandez gawa ng maliit na espasyo.

Kaugnay nito, sa 37 taong pag-ambag ng IPAG sa pagiit ng dulaan sa Mindanao at pag-unlad ng kasaysayan ng dulang Pilipino/Asya sa kabuuan, karapat-dapat sa organisasyon ang magkaroon ng mas malaking tanghalan at ibayong pagbubukas ng teatro sa mahahalagang usaping pampulitika, pang-ekonomiya at pangkultura gaya ng matinding militarisasyon at Muslim terrorist scare.

]]>
http://pinoyweekly.org/new/2014/09/sipa-at-sumpa-ng-suhi-sa-mindanao/feed/ 0
Kung bakit hit ang ‘Rak of Aegis’ sa gitna ng pagbabakasakali’t hagupit http://pinoyweekly.org/new/2014/08/kung-bakit-hit-ang-rak-of-aegis-sa-gitna-ng-pagbabakasakalit-hagupit/ http://pinoyweekly.org/new/2014/08/kung-bakit-hit-ang-rak-of-aegis-sa-gitna-ng-pagbabakasakalit-hagupit/#comments Thu, 28 Aug 2014 04:01:29 +0000 http://pinoyweekly.org/new/?p=31232 Mula sa promotional online poster ng rock musical na <i>Rak of Aegis</i>.

Mula sa promotional online poster ng rock musical na Rak of Aegis.

Liban sa paghatid ng lumang awit at musika sa bagong-dagdag na kiliti nito, walang kinalaman ang dulang Rak of Aegis sa buhay ng bandang Aegis. Wala rin itong kinalaman sa musikal na Rock of Ages (Chris D’Arienzo/Broadway, 2006) liban sa laro ng salita at sumpong ng harayang sa kasaysayan ng rock, mayroong Aegis ang Pilipinas.

Kaya naman, mismong ang kapangyarihan ng liriko at damdamin ng musika nito ang pangunahing elementong nag-ugnay sa mga pangyayari at karakter ng dula. Ang estratehiya ng pagsubok sa metapora ng pagkaroon ng sentrong atensiyon sa pagkakataong hawak ng tao ang mikropono sa magic sing ay hindi mahirap ipalunok sa manunood ng kasalukuyang dulaan ng NCR. Sa likod ng peti-burges na kagustuhang yumaman at sumikat ay ang pahiwatig ng malayang pag-awit ng kasawian, panibugho, katanungan, kasiyahan at pagbangon: mga damdaming ipinahayag ng banda sa loob at labas ng bansa.

Maaaring gawa ng mainit at bukas na pagtanggap ng manunood sa Aegis ay mapatotohanan ang rock ng masa bilang malaking salik sa pagbangon ng dulaang kumakaharap sa hamon ng paghikayat sa mga mamamayang may kakayanang pang-ekonomiya upang magtiwala at tangkilikin ang dulaang Filipino. Sapagkat bahagi ito ng tinaguriang popular na sining at sa aminin natin o sa hindi, ang awit ng pag-ibig gaya ng sa Aegis ay di-naluluoy sa tamis at pait sa kalooban ng indibidwal.

Higit dito, ang eksplorasyon sa konteksto maging sa dekontekstuwalisasyon ni Liza Magtoto sa mga awit kasama ang buháy na areglo ni Myke Salamon ay tumatagos mula pagbuhos ng damdamin sa karaoke ng isang tao o barkadahan tungong sitwasyong pampamayanan kung saan naibubulwak din ang mga napapanahong isyu ng kalamidad, dislokasyon ng lokal na industriya, pakikipagbuno sa uring matapobre, paghahanap ng katuwang sa araw-araw na pakikibaka, pagtuklas ng lugar sa mundo ng disenyo at pag-angkin sa mailap na pag-asa.

Hindi direkta ngunit ang resultang musikal ay sang-ayon sa personal na karanasan ng maralitang kabataan at katandaan bilang politikal din. Bagamat ang pangunahing porma nito ay batay sa nakalilibang na konsensus ng pagbirit at sa pagsuong sa baha with fashion.

Sa dula, ipinakilala ang mga karaniwang karakter sa Brgy. Venizia. Pangunahin dito ang saleslady na si Aileen (Kim Molina/Aicelle Santos) na nangarap madiskubre ni Ellen Degeneres sa YouTube para magkaroon ng maalwang buhay ang kanyang pamilya lalo na’t bagsak ang merkado ng sapatos na tanging inaasahan ng kanyang sapaterong Tatay na si Kiel (Robert Seña/Julienne Mendoza/OJ Mariano).

Ang kanyang prospek na si Kenny (Myke Salamon) ay bihag sa internal na pagsukat sa pamumuhunan ng isang ina kaugnay ng pag-aaral at paghahanapbuhay. Sa kabilang banda, ang ina ni Kenny na si Mary Jane (Isay Alvarez-Seña/Kalila Aguilos) ay kapitana’t kilalang tagapagtatag ng industriya ng sapatos sa barangay. Nagkataon ding landlady siya ng pamilya ni Aileen at dating ka-love team ni Kiel. Samantala, ang torpeng si Tolits (Pepe Herrera/Jerald Napoles) ay umaasang madiskubre ng kanyang big crush habang ang debeloper ng subdibisyon na si Fernan (Arnel Ignacio/Julienne Mendoza/Nor Domingo) ay tutol sa konsepto ng pagdiskubre ng mga mamamayan hinggil sa hiwaga ng pagbaha at di-paghupa ng baha.

Naitalang mismong mga dayo mula sa Europa ng ika-19 na siglo ang nagbansag sa Maynila, partikular ng lumang distrito ng Pandacan bilang “Little Venice” o “Little Italy” gawa ng maayang pagbati ng pagsikat at paglubog ng araw sa Ilog Pasig: lokasyon ng daungan o tanghalan ng palitang-kultura noon gaya ng opera at ng usapang Ingles, Kastila at katutubo. Kumbaga, ang bansag na Venizia sa lokal na heograpiya at topograpiya sa panahaong ito ay “maganda”.

May kahawig ngunit kaibang pagturan sa Brgy. Venizia nina Aileen kung saan ang “pangit” ay siyang normal at magpapasalamat pa nga ang maralita sapagkat ang “pangit” gaya ng baha ay maaaring paghugutan pa ng suwerte. Kinukunsinti ba ng dula ang pampalubag-loob o baluktot na domestikong paninisi ng mga politiko sa mga mamamayang nasasalanta sa pagbitiw ng mga pasaring gaya ng “masasanay din kayo”, “kayo kasi, putol nang putol”, “kayo kasi, tapon nang tapon”?

Hindi maikailang sa katotohanan ng pagpanay ng baha ay matututo ang maralita na tumayo sa sariling paa o kaya’y sa kawalan ng matinong gobyerno, pairalin ang bayanihan sa sariling kakayanan. Walang duda, madiskarte ang maralita.

Pambihira ang kathang-isip na Brgy. Venizia bilang kongkretong larawan ng nasalaulang daloy ng tubig sa urban maging sa rural gawa ng maka-isang panig na kumbersiyon ng lupa para sa subdibisyon. Bagamat ang pinaghalawan ng manunulat ay ang komunidad ng industriya ng sapatos sa Biñan, Laguna na nakaranas ng hagupit ni Ondoy (2009), sa entablado ni Mio Infante ay naging ganap ang “floating community” ng Malabon (araw-araw), ang “waterworld” ng Caloocan, Valenzuela at Bulacan sa piling ng habagat (2012) maging ang mga kalsada ng España at Commonwealth tuwing may malakas na buhos ng ulan at kung saan kahit kabayo ay nahihirapang tumawid (mula 1950s hanggang kasalukuyan).

Walang mga imahen ng naanod na bahay at manok ng Lumad sa piling nina Sendong (2011) at Pablo (2012) o kaya ay mga tumpok ng putikan at malamig na katawan ng mga saleslady ng SM Marikina noong Ondoy, imaheng naulit at mas matindi pa sa daluyong ni Yolanda sa Kabisayaan at ilang parte ng Mindanao (2013).

Gaya ng Aegis, ang isyu ng kalamidad ay popular ngayon. Tumpak lamang na talakayin ito ng mga likhang sining bilang isang epektibong materyal sa pag-unawa sa Batas ng Kalikasan at sa Batas ng Estadong di maka-tao/maka-kalikasan. Ngunit hindi ang trahedyang dulot ng katiwalian, ganid sa kita at pang-aabuso ng kapangyarihan ang pokus ng dula. Sa halip, may pahapyaw lamang ito sa polisiya ng land development na walang pakialam sa karaniwang tao at ang resultang ugali ng pagkanya-kanya ng pangarap.

Pangunahing rom-com (romantic comedy) ang katangian ng dula at pagbakasakali ang resolusyon nito sa lebel man ng personal at pampamayanan. Si Aileen ay nagpaka-viral para mapansin ng tadhana gaya ng pag-ambon nito kay Charice Pempengco. Para sa pogi points, si Tolits ay dinamayan si Aileen sa dramatiko at sinematikong pag-awit nito sa gitna ng kulog at kidlat. Si Mary Jane ay pinamunuan ang pag-organisa ng konsiyerto at ng mga produktong gawa sa baha upang mapagkakitaan. Si Mercy (Kakai Bautista/Neomi Gonzales), ang Nanay ni Aileen na tinamaan ng leptospirosis ay umasang mapansin ng anak na nabulid na sa konsepto ng kayamanan at kasikatan. Samantala, ang karakter ng mapagkunwari na si Fernan ay nabili ang Kapitana sa pag-alay niya ng kapital para sa artipisyal na palabas.

Tanging si Tatay Kiel ang patuloy na nanlilibak sa normal na para sa kanya ay kamalian kahit sa mismong pagpatol ng buong komunidad kasama ng kanyang anak sa isang enterprise. Naniniwala siyang sa walang malay na pakikipagkutsabahan sa ugat ng baha ay pulidong mabubura ang pananagutan nito sa taumbayan. Sa aktitud niya ay maunawaang mabuway ang konsepto ng corporate responsibility na pinagkakakitaan pa halimbawa ng mga kompanyang multinasyunal habang pinaniniwala ang taumbayan na nagsisilbi sila sa kanilang kapakanan.

Bilang nagsatauhan ng isang manggagawa, buo rin ang determinasyon nitong itulak ng kanilang barangay ang kolektibong pagkilos sa pamamagitan ng petisyon laban sa may-ari ng Villa Arkadia. Ang kanyang karakter din ang nagbulalas ng kahibangan ng kabarangay sa bandang huli kung kailan hinahanap na nila ang baha upang patuloy itong mapagkakitaan. Ngunit sa pananaw ng Kapitana, ang lohika ni Kiel ay hibok lamang ng mainit na ulo at sawing pag-ibig.

Sa kabilang banda, bilang baklang may karapatang magmahal, sinuportahan ni Jewel (Phi Palmos/Ron Alfonso/Jimmy Marquez) si Kenny sa pagbida nito ng kanyang disenyong sapatos (aktuwal na disenyo ni Maco Costudio). Tanging nais ni Kenny ay ang tiwala ng kanyang Ina.

Sa puntong ito, may pagkilala sa kamatayan ng lokal na industriya ng sapatos gaya ng naranasan ng mga sapatero ng Laguna at Marikina. Isang mungkahi ng dula ang paglikha ng bago upang malabanan ang patuloy na pagdagsa ng mga produkto galing Tsina at Amerika. Ngunit kapos ang pagkilala sa pag-iral ng kompetisyong ito sa ilalim ng globalisasyon at ng ekonomiyang neo-kolonyal na kontrolado ng isang estado na sana’y buong naisatauhan nina Mary Jane at Fernan. Dahil abstrakto ang estado sa dula, abstrakto rin ang dating ng paniningil sa pananagutan ng gobyerno para sa kabuhayan at dalisay na serbisyong panlipunan.

Gayunpaman, tumpak ang timing ng “Gumising na tayo…” na inawit ng mga tauhan para sa direktang kausap nitong karakter upang resolbahin ang kanilang nakaraan at kasalukuyang tunggalian. Ito’y para rin sa sarili bilang pagkilala ng kahinaan at kalakasan ngunit kapanatagang “…bumabangon pa rin…” (“Basang-Basa sa Ulan”).

Sa huli, ito’y para rin sa publikong sa humigit-kumulang tatlong oras ay paulit-ulit na tinamaan ng lintik na pana ni Kupido sabay naluha sa tuwa at humalakhak sa mangha sapagkat sa gitna ng karalitaan ay ang mga bulâ ng bata at pagsulpot ng makukulay na bulaklak. Huwag nang banggitin ang animo’y cloud seeding na sa pananaw ng manunood ay posible lamang maranasan sa pelikula o kaya sa rali.

Nalubos ng tambalang Maribel Legarda bilang direktor at Liza Magtoto bilang manunulat ang paghatid ng isang rock musical na aniya’y hit na hit. Mainam ding kilalaning hindi ito magiging ganap kung wala ang demokratikong partisipasyon ng lahat ng kalahok sa paglikha ng dula mula sa artistikong tim, mga tauhan kasama ng koro, ang tim sa pamamahala, house crew at ang mga miyembro ng bandang Aegis na pawang kababaihan.

Sa ika-isandaang pagtanghal ng dula noong Agosto 22, 2014, pumapangalawa na ang Rak of Aegis sa “longest running play” sa kasaysayan ng PETA kasunod ng Mga Kuwento ni Lola Basyang (panulat ni Christine Bellen mula sa kuwento ni Severino Reyes). Kapwa ito ipinagmamalaki ng produksiyon sa larangan ng kontemporaryong dulaang Filipino.

Hindi ito ang unang pagkakataon kung kailan itinatampok ang pinoy rock sa entablado. Nariyan ang [rock] Supremo (libretto at musika ng 11 bandang Pinoy mula sa panulat ni Andres Bonifacio / Ballet Philippines-RockEd, 2013); Sa Wakas: A New Pinoy Rock Musical (panulat nina Andrei Nikolai Pamintuan at Mariane Abuan mula sa Sugarfree at musika ni Ejay Yatco, 2013); Joe: A Filipino Rock’sical (libretto at musika ni Vince Tañada / Phil. Stagers Foundation, 2012); Noli Me Tangere: The Musical (libretto ng Pambansang Alagad ng Sining Bienvenido Lumbera at musika ni Ryan Cayabyab / Tanghalang Pilipino, 2011); Rizal X (kolaborasyon ng Happy Days Ahead, Dong Abay at ng mga manunulat, propesor at estudyante / Dulaang UP, 2011); U Ave (kolaborasyon ni Rommel Rodriguez at Sinagbayan, 2009); EJ: Ang Pinagdaanang Buhay nina Evelio Javier at Edgar Jopson (libretto ni Ed Maranan at musika ng The Dawn / Tanghalang Pilipino, 2008); at Lean (libretto at musika ni Gary Granda, 1997: muling itinanghal ng UP Repertory Company sa dagdag na areglo ni Karl Ramirez, 2013). Antabayanan pa ang Mandirigmang Mabini, Musical ng Tanghalang Pilipino-RockEd sa 2015.

Sa layong makapag-anak ng isang repertoire ng Pilipinong rock musical, maaaring halawin ang karanasan ng PETA sa paglikha ng trending sa Rak of Aegis. Ang mabubuong repertoire ng alinmang organisasyong pangteatro at kultural ay maaaring maipamalas ng isang bansang naniniwala sa pag-unlad ng kultura at sining kasabay ng tao. Sapagkat maaari ring sagutin ng teatro ang patlang sa edukasyon ng 100 milyong Pilipino.

Dagdag dito, ang pagkaroon ng repertoire ay paggiit din sa espasyong ikinabubuhay ng mga manggagawang pangkultura at alagad ng sining gaya ng pag-iral sa sustenableng mga tanghalan sa kapitbahay na Asya, West End at Broadway.

Sa kabilang banda, may pangangailangan ding maenganyo ang talentong Pilipinong magsilbi sa sariling bayan at ibayong ilapit ang sining sa mamamayan sa pamamagitan halimbawa ng pagtatanghal ng mga musikero labas sa kuwadradong tanghalan. Dito, tinitiyak ang pagsatinig ng mga pangarap ng maralita’t sambayanan gaya ng inaawit ng People’s Choral, The Jerks, Musicians for Peace, Tanghalang Bayan ng Kulturang Kalye (TABAKK), Gazera, Musikang Bayan at Dap-ayan ti Kultura iti Kordilyera (DKK) maging nina Gina Francisco, Rica Nepomuceno, Mina Garcia, Jess Santiago, Bobby Balingit, Dong Abay, Tony Palis, Karl Ramirez at BLKD.

]]>
http://pinoyweekly.org/new/2014/08/kung-bakit-hit-ang-rak-of-aegis-sa-gitna-ng-pagbabakasakalit-hagupit/feed/ 0
Mga Kuwentong Barbero: Di Kuwentong Kutsero http://pinoyweekly.org/new/2014/08/mga-kuwentong-barbero-di-kuwentong-kutsero/ http://pinoyweekly.org/new/2014/08/mga-kuwentong-barbero-di-kuwentong-kutsero/#comments Tue, 19 Aug 2014 16:54:38 +0000 http://pinoyweekly.org/new/?p=31113 Pagpapalaya sa kababaihan: (mula kaliwa) Eugene Domingo, Shamaine Buencamino at Gladys Reyes.

Pagpapalaya sa kababaihan: (mula kaliwa) Eugene Domingo, Shamaine Buencamino at Gladys Reyes.

Tanaw sa lokal na danas tungong pambansa ang hatid ni Jun Lana sa pelikulang Mga Kuwentong Barbero o Barber’s Tales (APT Entertainment and Octobertrain Films, 2013). Pagpahayag din ito sa pagsilang ng indibidwal na malay tungong kolektibong kamalayan.

Naging ganap ang mga ito sa pinagtagping mukha at damdamin ng anim na babae sa baryo sa gitna ng katikasan ng Batas Militar ni Marcos noong 1975.

Gaya ng inaasahan sa babae ng kanyang panahon, walang pangarap at sariling desisyon si Marilou (Eugene Domingo). Nakasanayan niya na ang maging anino at utusan ng kanyang asawang barber na si Jose (Dan Fernando). Kaya naman nang pumanaw ito, ang una niyang naisip ay mamasukan sa Manila kaysa subukin ang trabahong bagamat angkin ng asawa ang karangalan nito, ang panggugupit naman ay nakabisado na ng kanyang kamay. Katunayan, lumalabas na higit pang pulido ang kanyang likhang gupit na ikinamangha ng mga suking sina Fr. Arturo (Eddie Garcia) at Mayor Alfredo (Nonie Buencamino).

Ganyan na lang ba? Kung hindi asawa ay katulong ang papel ng babae sa lipunan?” Mula sa simpleng retorika na ito na ipinahayag ng matandang dalaga na si Tessie (Shamaine Buencamino), ang problema ng komunidad sa kawalan ng barbero ay kinilala ni Marilou. Ngunit ang kultura ng pagtinging mababa ang babae ay isang pwersang humahadlang sa pamamayagpag ng kakayanan ng isang babae.

Sa henyong twist ni Jun Lana, di mo akalaing ang Magdalena ng kanyang asawa ang magiging anghel sa unang hakbang ng pagkilala ni Marilou sa kanyang sarili. Maitatalang ang prostitusyon ay isang arketipo ng lipunang may krisis at nabubulok habang sa sentido-kumong aksyon, ipinakilala ang dekadenteng karakter ni Rosa (Sue Prado) bilang matalino at buo ang dignidad bagamat ang kanyang papel ay maging maganda at magbigay-aliw lamang sa kasa ng mga lalaking nangangaliwa.

Ganito ring kasangkapan sa kama ang tauhan ni Susan (Gladys Reyes) na inakalang sa pagkaroon sa wakas ng lalaking sanggol ay makapagpahinga na siya sa gabi mula sa buong araw na pagtitinda ng kakanin.

Samantala, si Cecilia na mula sa mayamang uri ay di magampanan ang pagbubuntis at pag-alay ng anak kay Mayor Alfredo, isang kapansanan tuloy na nagbigay katwiran sa pagpaling ng kanyang asawa sa mga kerida at pag-ambon ng pasá sa kanyang mukha at pag-iisip.

Tahimik na tagapagkinig, tagamasid at tagatanggap ng mga insidente si Marilou na animo’y sumasang-ayon lamang sa kapalaran, masama man ito o mabuti, ngunit sa mga serye ng komplikasyon ng pelikula ay unti-unti niyang nahalaw ang tamsik ng tapang mula kay Tessie na nag-aruga sa pag-aaral ng pamangkin nitong si Edmund (Nicco Manalo); kay Susan na nagtadtad ng sili sa ari ng kanyang asawa upang turuan ito ng leksiyon; at kay Cecilia na tumapak sa lupa, nakiwiswis sa ilog at tumuring sa gaya niyang mahirap bilang kaibigan at maaaring higit pa dito ay bilang karelasyon sa pahiwatig niyang mga haplos at pamamaalam nang halik sa labi.

Sa unang pagtuklas ni Marilou kay Edmond bilang aktibong miyembro ng kilusan ng mga itinuring na rebelde, natural na pag-aalala sa kaligtasan nito ang kanyang reaksyon. Pangalawa ay ang panghihinayang sa sakripisyo ni Tessie bilang tumayong ina nito. Kaya naman noong una ay sarado ang pinto ng barberong barbera para sa mga NPA.

Gayunpaman, mabilis na napagtanto ni Marilou ang lohika ng pag-aarmas laban sa pang-aalipusta bilang hindi simpleng kapusukan ng kabataang nilisan ang pag-aaral upang tugunan ang panawagan ng armadong paglaban. Bumulagta sa kapilya ang mga bangkay ng mga pinaghinalaang rebelde kasama si Fr. Arturo na ang tanging kasalanan ay buksan ang tahanan ng Diyos para sa sinumang nangangailangan ng masilungan, pagkain o gamot.

Maalalang ang pagkilala ni Fr. Arturo kay Marilou bilang mahusay na barbero ay pagbigay-galang sa pag-angat ng antas ng babae sa lipunan. Ang simbolikong pag-abot nito ng Pulang Aklat ay maihalintulad sa seremonya ng pagwaksi sa kamangmangan gaya ng paghandog ni Jose Rizal sa taumbayan ng Noli Me Tanghere at El Filibusterismo, maging sa pagkaroon ni Andres Bonifacio ng liberal na mga babasahin mula sa Europa o kaya ay ang popularisasyon ng mga ipinagbawal na publikasyong pasa-bilis ng Partido Komunista ng Pilipinas.

Ang aktitud na ipinamalas ni Fr. Arturo ay taliwas sa ipinapairal ng Simbahang Katoliko sang-ayon sa pagtayo ng kolonyang imperyo at kaisipang mababa/alipin. Ang masaker sa mga alagad ng simbahang nagtataguyod ng mapagpalayang tradisyon at paniniwala ay umiral noon pang panahon ng pananakop sa kaso ng masaker ng Cofradia de San José kasama si Hermano Puli (Apolinario dela Cruz, 1815-42) at sa pagbitay sa GomBurZa Brothers noong 1872. Sa kasalukuyan, nariyan ang mga kaso ng pamamaslang at sapilitang pagkawala ng mga taong relihiyoso na pawang alagad ng kalikasan at karapatang pantao gaya nina Bishop Alberto Ramento (1937-2006, Tarlac), ang Itlayanong si Fr. Fausto Tentorio (1952-2011, North Cotabato) at ang misyonaryong Dutch na si Willem Geertman (1945-2012, Pampanga).

Sa bandang huli, naisigaw din ni Marilou ang kipkip na ngalit sa pagkitil sa sariling buhay ni Cecilia, isang pangyayaring swabeng naisisi sa NPA ng bayarang midya: seksing kasinungalinang nakatawag tuloy sa pansin ni Pang. Marcos bilang isa sa makinarya nito ng pagkamoplahe ng karahasan ay ang industriya ng aliw gaya ng pelikulang bomba at ang umaatikabong boxing match nina Muhammad Ali at Joe Frazier.

Sa tulak ng kampanyang anti-insurehensiya ni Mayor Alfredo, ang mga baluktot na pala-palagay hinggil sa rebelyon ay namutawing usapan sa tindahan, ilog, kalye, kapilya, tahanan at barber shop. Sa isang punto, sadyang pumapagting ito sa tenga ng umaangkin sa katotohanan. Naibulalas ni Susan ang tagumpay ng Batas Militar sa pag-iral ng takot sa komunidad. Aniya, “di lahat ng tao ay kayang tanggapin kung ano ang dapat tama”. Sa pelikula, ito ay mistulang pansamantalang estado lamang ng mamamayan.

Wala nang talab ang takot kay Marilou na hinasa na ng mga pangyayari at magkaugnay na kalupitan. Gaya ng dulang Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street (Christopher Bond, 1973; musikal na bersyon nina Stephen Sondheim at Hugh Wheeler, 1979), ang instrumento ng barbero ang siyang armas sa pagtupok sa pwersa ng kalupitan na sa pagkakataong ito ay mismong ang ginintuang gunting ni Mayor Alfredo.

Sa alok ng Mayor na simpatiya at katahimikan, malinaw na pinili ni Marilou ang direksyon ng liwanag sa pag-aklas.

Maaaring ang aksiyong ito ay hindi ang unang pagkakataon para kay Marilou kung mapatunayang hindi misteryoso ang pagkamatay ni Jose sa unang bahagi sapagkat sa ganitong kaso ay may motibasyon siya nang mapagtanto ang pang-aapid ng asawa. Ngunit lampas sa paghihiganti, ang resolusyon sa pelikula ay may makauring katwiran.

Bagamat ang aksyon ay gawa ng isang indibidwal, ang walang pag-aalangan ni Marilou ay maipagtatanggol sa konteksto ng isang Hustisyang Bayan ng mga katutubo at ng rebolusyonaryong kilusan kung saan ang may utang na dugo sa Taumbayan ay nararapat lamang maparusahan gaya halimbawa ni Jovito Palparan na kilalang sangkot sa daan-daang pampolitikang pamamaslang sa kontemporaryong pasismo.

Isang manipestasyon ng hustisya ang resultang pagbuklod ng kababaihan upang bigyang proteksyon si Marilou. Sa puntong ito naidiin ang pakikibaka bilang hiblang nag-ugnay sa mga nakaranas ng pang-aapi at pagsasamantala.

Maraming pala-palagay hinggil sa huling yugto ng paglalakbay ni Marilou. Mga tagpi-tagping posibilidad gaya ng pagkaranas ng tortyur, pagkabaliw o pagkamatay. Ngunit nakakahangang sa huli ay nag-iwan ng pag-asa ang pelikula sa pagpapakita ng isang mapagpasyang katotohanan: ang binyag ni Marilou bilang Luz sa Kilusang Mapagpalaya. Ang pangalang ito na nangangahulugang liwanag ang pangarap na maisilang ni Cecilia.

Kaiba sa komposisyon ng naunang pulong ni Edmond na pawang kalalakihan, ang huling ritwal ay pinamunuan ng Babae (Nora Aunor) at makikitaan ng partisipasyon ng kababaihan. Sadya man o hindi ang Quezon bilang lokasyon ng pelikula, may impresyon ng pagtagpo nina Marilou at Lorena Barros (1948-76) sa eksena. Si Barros ay isa sa tagapagtatag ng MAKIBAKA o ng Malayang Kilusan ng Bagong Kababaihan at nag-alay ng buhay bilang Pulang Mandirigma. Mula sa mga speech ni Barros noong dekada 70, naging popular ang sinabi nitong “Ang babae ay hindi pangkama o pangkusina lamang… ang puso ng babae ay nasa pakikibaka…”

Bagamat ang tauhan ni Marilou ang sentro sa pelikula, ang ibang tauhang Babae naman ay sumasalamin sa isang aspeto ng karanasan ng sektor at uri. Bawat Babaeng tauhan sa pelikula kung gayon ay may potensyal na maging lider gaya ni Marilou na naging bukas sa pagtataka, pagtatanong, pakikinig, pag-aaral at pagkilos. Ang mga ito ay susi sa panumbalik ng kapangyarihang Babaylan sa katutubong katawan ng mamamayan at pagsapi tuloy ng dalisay na papel nito bilang tagapagtanggol ng lupa at ng karapatan.

Sa pelikula, umiral din ang suporta ng mga batikang aktor gaya nina Gladys Reyes at Shamaine Buencamino upang mapatunayan ni Eugene Domingo na ang artistang nakaranas ng dugo’t pawis ng entablado ay kayang gumampan ng seryosong drama at di lamang ng papel ng komersyal na katatawanan.

Handog ni Lana ang ikalawa sa kanyang proyektong Trilohiya kay Marilou Diaz Abaya (1955-2012), ang direktor na naghatid sa atin ng makabuluhang pelikula gaya ng Bagong Buwan (2001), Muro Ami (1999), Jose Rizal (1998) at sa Pusod ng Dagat (1997).

Higit dito, ang Mga Kuwentong Barbero ay nararapat lamang mapanuod ng pamilyang Pilipino bilang isang materyal na ambag sa paghubog ng progresibong kultura. Ang halagang pang-edukasyon nito ay nailulugar sa dokumentasyon ng isang bahagi ng ating kasaysayang lokal at pambansa at bilang pagkilala sa papel ng kababaihan para sa pagbabago gaya ng ipinamalas sa Ka Oryang (Sari Dalena at Keith Sicat, 2011), Andrea, paano ba ang maging isang Ina? (Ricky Lee at Gil Portes, 1990), Sister Stella L (Mike de Leon, Jose Lacaba at Jose Almojuela, 1984), Gabriela Silang (Jun Aristorenas, Ding de Jesus at Greg Macabenta, 1971) at Tandang Sora (Lamberto Avellana, 1947).

(Basahin din ang isa pang rebyu ng Barber’s Tales, gayundin ng Kleptomaniacs)

]]>
http://pinoyweekly.org/new/2014/08/mga-kuwentong-barbero-di-kuwentong-kutsero/feed/ 1
Taludtod at drama ng api http://pinoyweekly.org/new/2014/08/taludtod-at-drama-ng-api/ http://pinoyweekly.org/new/2014/08/taludtod-at-drama-ng-api/#comments Thu, 14 Aug 2014 20:39:07 +0000 http://pinoyweekly.org/new/?p=31025 Ilang tala hinggil sa Kleptomaniacs: A Rap Musical ng Tanghalang Pilipino at pelikulang Barber’s Tales (Mga Kuwentong Barbero) na dinirehe ni Jun Lana

Nicco Manalo at Micko Laurente sa "Kleptomaniacs". <strong>Tanghalang Pilipino</strong>

Nicco Manalo at Micko Laurente sa “Kleptomaniacs”. Tanghalang Pilipino

Mas mainam, palagay natin, na simulan ang pagsuri sa Kleptomaniacs: A Rap Musical ng Tanghalang Pilipino (dinirehe ni Tuxqs Rutaquio) mula sa puntong ito: hindi nanggaling sa kawalan (o hindi “nahulog na lang mula sa langit,” sabi nga ng isang matandang hangal) ang ideya ng rap musical tungkol sa mga karakter na mula sa iskuwater (mas maganda, at mas di-loaded, na gamitin ang terminong maralitang lungsod, o urban poor, pero baka mas pamilyar kayo sa iskuwater).

Ito ang isang punto na hindi masyado nababanggit sa lahat nang naisulat hinggil sa Kleptomaniacs. Marahil, dahil ito sa pinanggagalingan o bakgrawnd ng mga kritikong pandula: kaunti, kung mayroon man, siguro sa kanilang lumaki sa iskuwater. Kahit pa, sayang na hindi ito nabibigyan-diin, dahil matagal na ring kapansin-pansin ang popularidad ng rap sa mga maralitang lungsod. Bawat lugar siguro, lalo na iyung inoorganisa ng mga militanteng grupo tulad ng Kadamay, Gabriela o Anakbayan (at iba pa), ay may kanya-kanyang rap group na nagtatanghal sa mga pagtitipon at kahit sa mga rali. Nakatulong din siyempre sa paglaganap nito ang pagdami ng sikat na rapper sa mainstream na musika, mula sa sinaunang henerasyon nina FrancisM hanggang kay Gloc-9. Pero masasabing ang popular na penomenon na nagpasabog sa rap bilang pangkulturang penomenon ay ang FlipTop, na kadalasang inilalarawan na modernong Balagtasan.

Kaya sa odyens sa entablado na pamilyar sa musicals sa Pilipinas, kakaiba ang isang rap musical. Pero hindi na dapat ito kataka-taka, at panahon na lang ang nakakapagsabi bago mahawa ang teatro sa pangkulturang penomenon na lumalaganap ngayon sa daan-daanlibong kabataan (milyon pa nga siguro) sa pamamagitan ng social media. Mainam na bigyan-papuri si Layeta Bucoy sa pagsulat ng Kleptomaniacs, at sa pagkakaroon ng pandinig sa popular, hindi lang sa mga tagapanood sa teatro, kundi sa mga maralita na mismong sabdyek ng dula.

Tungkol sa isang komunidad ng maralita ang Kleptomaniacs. Sa partikular, tungkol ito sa isang karakter, si Tado (mahusay na ginanap ni Nicco Manalo), na nangakong magpakatino matapos malamang buntis ang kasintahang si Vicky. Di-kumbinsido si Vicky at ang buong komunidad na kayang magbago ni Tabo—maliban sa bestpren niyang si Ngongo (ang outcast na pangkaraniwan na sa mga dulang ganito, pero nakakaaliw pa rin) at ang nakababatang kapatid na si Butchoy. Sa puntong ito, pumasok ang tirador na si Peklat, at si Meyor, na nag-aalok ng trabahong pagkakaperahan—trabahong pamilyar sa sinumang tumira sa komunidad ng maralita. Sa karanasan ng bawat komunidad na naharap sa paglaban sa demolisyon (o trahedya tulad ng lindol), nariyan ang trabahong ito—ang trabahong mangumbinsi sa mga kapwa iskuwater na magsilikas dahil may planong proyekto ang gobyerno sa kanilang lupa na iniisk’watan. Inosenteng pinasok ni Tabo ang trabaho, pero ito rin ang nagdulot ng kapahamakan at pagbasag ng ideyalismo niya.

Sina Tabo, Butchoy at Vicky, at ang mga kapwa maralita sa "Kleptomaniacs". <strong>Photo courtesy: Tanghalang Pilipino/Hannah Dizon</strong>

Sina Tabo, Butchoy at Vicky, at ang mga kapwa maralita sa “Kleptomaniacs”. Photo courtesy: Tanghalang Pilipino/Hannah Dizon

Halatang may alam si Bucoy sa kulturang maralita, dahil nahuli niya ang esensiya ng dinaraanan ng mga maralita na tulad ni Tabo at ng komunidad sa kuwento. Mula sa mga musical number na mistulang nilikha na parang balagtasan—ala-FlipTop—(at kaya siguro napagkamalan ng isang kritiko na masyado raw preachy o nanenermon ito; pero preachy talaga ang rap) hanggang sa sentimyento ng maralita, may malinaw na sinseridad at simpatya ang dula sa sabdyek nito.

Totoong kulang sa dramatikong arko ang mga karakter, lalo na ang sekundaryong mga karakter, mula kay Vicky, sa mga magulang ni Tabo, kina Ngongo at Butchoy, hanggang sa mga kontrabidang sina Meyor at Peklat. Tanging si Tabo lang ang may pagbabago: mula sa buhay-tambay, hanggang sa pangakong pagpapakatino, hanggang sa pagpasok sa trabaho kay Meyor, hanggang disilusyon. Sa karakter ni Tabo makikita ang dramatic arc na marahil ay dinaraanan ng maraming maralita na napapaniwala sa propaganda ng estado na kung magsusumikap lang sila, makakabangon sila mula sa kahirapan. Samantala, sa pamamagitan ni Vicky at ng mga magulang ni Tabo, naisasalarawan ang panganib na malulong ng sinisismo ang maralita–ang kawalang-pakialam, paniniwalang di na magbabago ang mundo at kailangan na lang isipin ang sariling interes.

Hindi nalubos ang dramatikong arko ni Tabo. Hindi naresolba ang pagpapahirap sa kanya. Kaya trahedya ang kuwento niya. Pero kahit trahedya’y puwedeng maging progresibo. Mahusay naman (at sa pormang popular mismo sa sabdyek nito) na naipakita ng Kleptomaniacs ang cycle o siklo ng karalitaan, ang kultura ng kawalan-ng-magagawa, ang pagsasamantala ng mga makapangyarihan para manatili sila sa poder at manatiling maralita ang karamihang tulad ni Tabo. Sa pagpapakita sa esensiya ng problema—ang desperasyon ng maralita, ang paggamit ng naghaharing uri sa desperasyong ito para manatiling maralita ang maralita para maipagpatuloy ang paghahari nila—may pinatatrabaho sa ating odyens na harayain ang mga posibilidad ng paglaban at pagbabago.

* * *

Marilou (Eugene Domingo) at Cecilia (Iza Calzado): Paglabang higit sa sisterhood.

Marilou (Eugene Domingo) at Cecilia (Iza Calzado): Paglabang higit sa sisterhood.

Sa isang bahagi rin ng siklo nagsimula ang kuwento ng pelikulang Mga Kuwentong Barbero (Barber’s Tales), na dinirehe ni Jun Lana. Ito ang siklo ng pagsasamantala sa kababaihang maralita. Sa pagkakataong ito, ang sabdyek ay ang maralita sa kanayunan—si Marilou (mahusay na ginanap ni Eugene Domingo). Kung paniniwalaan ang kataga ni Karl Marx hinggil sa kasaysayan (“nauulit [ito], una bilang trahedya, pangalawa bilang komedya [farce]”), naganap ang kuwento ni Marilou sa isang bahagi rin ng siklo ng kasaysayan ng bansa: ang panahon ng batas-militar ni Marcos, taong 1975.

Nagsimula sa kuwento si Marilou bilang masunuring asawa ng isang barbero, si Jose (Daniel Fernando). Ginagawa niya kung ano ang tungkuling inaasahan sa kanya ng lipunan: ang mag-asikaso sa asawa. Si Jose naman ay sangkot sa mas malaking siklo ng pang-aapi. Kaibigan at barbero siya ng mapang-aping Meyor ng bayan (Noni Buencamino), na sangkot din sa nabanggit na bahagi ng kasaysayan (kaalyado niya sa pulitika si Marcos).

Magbabago ang lahat sa misteryosong pagkamatay ni Jose; matutulak si Marilou sa di-pamilyar na tungkulin bilang babaing nag-iisa. Sa una, tulad ng karaniwang maralita na babae ng nayon na lumaki sa atrasadong piyudal na kultura, hindi niya alam ang gagawin niya: Pupunta ba siya sa Maynila para mamasukang katulong (dahil iyun daw ang natural na pinatutunguhan ng isang biyudang probinsiyana na walang—o nawalan ng—anak), o mananatili sa baryo para ipagpatuloy ang negosyong barberya? ‘Yung huli ang pinili niya. Di-inaasahan, pero naipasa kay Marilou ang husay ni Jose sa paggupit.

Maagang natapos, kung gayon, ang siklo ng pang-aapi kay Marilou. Isang deus ex machina pa ang wakas nito (binangungot daw si Jose). Pero matatanto ni Marilou na hindi nagwawakas ang pang-aapi sa maralitang babae sa biyaya-ng-Diyos na pagwakas sa domestikong pagsasamantala. Kahit mahusay sa paggupit, hindi siya agad na kinikilala bilang barbero sa baryo. Babae kasi siya. Samantala, api rin sa kani-kanilang sitwasyon ang dalawa niyang kaibigan na sina Susan at Tessie (ginanap nina Gladys Reyes at Shamaine Buencamino). Silang lahat, ang buong baryo, nalulukuban naman ng kalupitan ng batas-militar.

Eugene Domingo at Nicco Manalo (nakatalikod)

Eugene Domingo at Nicco Manalo (nakatalikod)

Pero katulad ng maraming baryo sa mga probinsiya noong panahon ng batas-militar, lumaban ang ilan sa kanila. Nariyan, pangunahin, ang pamangkin ni Tessie na si Edmond (ginanap din ni Nicco Manalo ng Kleptomaniacs), na dating estudyante sa Maynila na namulat sa reyalidad at pangangailangan ng paglaban. Siya ang maglilikha ng tensiyon sa pagitan ng magkaibigang Marilou at Tessie. Pero sa kabila nito, positibo ang karakter ni Edmond: siya pa nga, o ang armadong kilusan na lumaban sa batas-militar na nilahukan niya, ang muling magbubuklod sa nagkatampuhang magkaibigan.

Swabe at hindi pilit o contrived ang pagtatahi ng iskrip sa lahat ng babaing karakter na inaapi, mula kina Marilou, Tessie, Susan at Cecilia (ang battered o binubugbog na asawa ni Meyor). Pero, ang maganda sa kuwentong ito, nareresolba man ang personal na alitan o conflict ng mga karakter na babae, hindi pa rin tapos ang pang-aapi sa kanila, dahil api pa rin ang sambayanan. ‘Yun nga lang, may konting shortcut na ginawa ang kuwento, sa paggawa sa panahon ng batas-militar bilang setting, mas madaling napapaliwanag ang katumpakan ng pagrerebelde. Hindi na kinailangang ipaliwanag kung bakit sa mga nayon nakabase ang New People’s Army o ano ang programa ng mga rebelde para sa mga magsasaka na mayorya ng sambayanan. Kumbaga, parang nagbabalikwas lang ang NPA dahil sa pasistang pang-aapi ni Marcos–at hindi pa sa mas batayang problema ng Pilipinas, tulad ng kawalan ng tunay na repormang agraryo. Kahit ang kontrabidang si Meyor, pinakitang pasista lang tulad ng amo niyang si Marcos. Pero tiyak, panginoong maylupa rin siya, kaya may personal na dahilan ang paglahok niya sa pasistang panunupil sa mga nagrerebelde sa bayan nila.

Pero minor na punto lang ito. Mahusay namang naipuwesto ng Mga Kuwentong Barbero ang lugar ng paglaban sa pang-aapi sa kababaihan sa paglaban sa pasismo o panlipunang pagrerebolusyon. Kumbaga, maaari mo itong masabi: Kung itinuloy ng Kleptomaniacs ang dramatikong arko ng karakter ni Tabo, malamang na piliin din niya ang landas na pinili ni Marilou: ang personal at panlipunang paglaya.

Bagamat natapos na ang inisyal na run ng Kleptomaniacs, magkakaroon ito ng re-run sa Nob. 28-30, Dis. 5-7, at Dis. 12-14 sa CCP Tanghalang Aurelio Tolentino. Balak din daw itanghal ng Tanghalang Pilipino ang dula sa mga eskuwelahan at komunidad sa buong bansa.

Sa panahong sinulat ang artikulong ito (Agosto 15), mapapanood ang Mga Kuwentong Barbero sa piling mga sinehan sa buong bansa.

Trailer ng Barber’s Tales:

Video teaser ng Kleptomaniacs:

]]>
http://pinoyweekly.org/new/2014/08/taludtod-at-drama-ng-api/feed/ 0
‘Bakas: Mga larawan ng Saya, Ligalig at Pag-asa’ http://pinoyweekly.org/new/2014/08/bakas-mga-larawan-ng-saya-ligalig-at-pag-asa/ http://pinoyweekly.org/new/2014/08/bakas-mga-larawan-ng-saya-ligalig-at-pag-asa/#comments Thu, 14 Aug 2014 09:44:22 +0000 http://pinoyweekly.org/new/?p=30972 Macky Macaspac

Macky Macaspac

Inilunsad ng mga tagapagtaguyod ng karapatang pambata ang isang photo exhibition na naglalarawan ng iba’t ibang mukha ng mga batang biktima ng militarisasyon sa kanayunan. Nakatuon ang eksibisyon sa isyu ng pag-atake at okupasyon ng mga militar sa alternatibong mga eskuwelahan na itinayo ng porgresibong mga grupo lalo na sa rehiyon ng Mindanao.

Bakas sa mga imahe ang lungkot, siphayo at pagkaligalig ng mga batang biktima ng militarisasyon, sabi ni Kharlo Manano, pangkalahatang kalihim ng Salinalahi Alliance for Children’s Concerns. Nakaka-alarma umano ang bilang ng mga kaso ng paggamit sa alternatibong mga eskuwelahan bilang baraks o kampo ng mga militar para sa kontra-insurhensiyang programa ng administrasyong Aquino.

“Tulad ng ipinapakita sa mga imahe, ang presensiya ng mga militar sa mga komunidad ng mga magsasaka at katutubo lalo na sa mga eskuwelahan ay nagdadala ng takot sa mga taumbayan, kasama na ang mga bata,” sabi ni Manano.

Ilan sa mga imahe ang nagpapakita ng epekto ng ebakwasyon sa tuwing may operasyong militar, mga batang tila nagtatanong kung anong bukas ang kanilang haharapin, mga mukhang bakas ang ligalig at imaheng nagpapakita ng pag-asa sa kolektibong pagkilos.

Kasalukuyang nasa Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas (PUP) ang eksibisyon at tatagal hanggang Agosto 15 bago ilipat sa ibang pamantasan at unibersidad.

 

Isang lider katutubo ang kasamang nagpasinaya sa photo exhibition ng Save our Schools Network Macky Macaspac

Isang lider katutubo ang kasamang nagpasinaya sa photo exhibition ng Save our Schools Network. Macky Macaspac

Macky Macaspac

Macky Macaspac

Macky Macaspac

Macky Macaspac

]]>
http://pinoyweekly.org/new/2014/08/bakas-mga-larawan-ng-saya-ligalig-at-pag-asa/feed/ 0
Librong ‘Hay, Naku! 2013′ ni Prop. Danilo Arao, ilulunsad sa Agosto 26 http://pinoyweekly.org/new/2014/08/librong-hay-naku-2013-ni-prop-danilo-arao-ilulunsad-sa-agosto-26/ http://pinoyweekly.org/new/2014/08/librong-hay-naku-2013-ni-prop-danilo-arao-ilulunsad-sa-agosto-26/#comments Fri, 01 Aug 2014 16:17:09 +0000 http://pinoyweekly.org/new/?p=30775 hay naku horizontal tarp-small

Prop. Danilo A. Arao

Prop. Danilo A. Arao

Sa okasyon ng selebrasyon ng Buwan ng Wika, ilulunsad ng isang guro at peryodista ang kanyang libro ng mga sanaysay na nakasulat sa wikang Filipino sa Agosto 26 (Martes), 2:00 ng hapon sa auditorium ng College of Mass Communication (CMC) Plaridel Hall sa Unibersidad ng Pilipinas (UP) Diliman, Lungsod Quezon.

Ang libro na may titulong Hay, Naku! 2013: Pagsusuma ng Isang Peryodista ay sinulat ni Danilo Araña Arao. Ito ay koleksiyon ng mga sanaysay na sinulat niya para sa publikasyong Pinoy Weekly noong 2013. Ang mga artikulo ay nakapaloob sa 11 kabanata tungkol sa wika, propaganda, midya, kasaysayan, eleksiyon, batas, kultura, politika, edukasyon, trahedya at sama-samang pagkilos.

Ang libro ay inilimbag ng PinoyMedia Center (PMC) na naglilimbag din sa publikasyong Pinoy Weekly.

Ayon kay Prop. Jose Maria Sison, tagapangulo ng International League of Peoples Struggle (ILPS), si Arao ay may makabayan at progresibong pananaw. “Mainam na pinagsasama ni Propesor Arao ang paglalahad ng katotohanan at aktibismong patungo sa pundamental na pagbabago. Naging matibay na kasaysayan ang mga tinipon niyang lingguhang artikulo ng mapanuring pag-uulat.”

Sinabi naman ni Prop. Luis Teodoro, dating dekano ng UP CMC, na “Ang akdang ito ay nagpapatunay na ang guro at akademiko ay kailangang bumaba sa toreng garing at makisalamuha sa larangan ng pakikibakang politikal tungo sa kaunlaran.”

Pinuri naman ni Prop. Rogelio Ordoñez ng Kagawaran ng Filipinolohiya, Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas (PUP) ang pagiging makabuluhan ng libro. “Sa kabuuan, isang testamento ng makauri, makabayan at progresibong peryodismo ang aklat na ito na marapat lamang na panuntunan ng mga nagmamahal sa katotohanan at sagradong kalayaan.”

Si Arao na kolumnista ng Pinoy Weekly ay katuwang na propesor ng peryodismo (assistant professor of journalism) sa UP CMC kung saan siya ay nagtatrabaho rin bilang kawaksing dekano (associate dean).

Ang Hay, Naku! 2013 ay ang kanyang ika-apat na libro ng sanaysay na nakasulat sa wikang Filipino. Ang tatlo pa niyang libro ay ang Kon(tra)teksto (DLSU Publishing House), Hay, Buhay! (UP Press) and Saysay ng Pagkakaugnay-ugnay (UST Publishing House). Inilimbag ang tatlong ito noong 2012.

Ang libro ay magkakaroon ng launch price na P175. Pagkatapos ng launch, ang libro ay ibebenta sa halagang P250. Para sa advance orders, kontakin ang PMC sa pinoymediacenterinc@gmail.com.

Ang author’s royalties para sa pagbebenta ng libro ay mapupunta sa pagpapagamot ni Lordei Hina, isang estudyante ng UP Diliman na naging biktima ng pananaksak sa loob ng kampus noong Pebrero 2012.

]]>
http://pinoyweekly.org/new/2014/08/librong-hay-naku-2013-ni-prop-danilo-arao-ilulunsad-sa-agosto-26/feed/ 0