Pinoy Weekly » Kultura http://pinoyweekly.org/new Philippine news, analysis, and investigative stories Tue, 12 May 2015 22:16:16 +0000 en-US hourly 1 http://wordpress.org/?v=4.2.1 Kid Kulafu: Kalbaryo ng Batang Manny http://pinoyweekly.org/new/2015/04/kid-kulafu-kalbaryo-ng-batang-manny/ http://pinoyweekly.org/new/2015/04/kid-kulafu-kalbaryo-ng-batang-manny/#comments Thu, 23 Apr 2015 03:19:18 +0000 http://pinoyweekly.org/new/?p=34588 508383009_640Before he was Manny Pacquiao, he was Kid Kulafu, sabi ng movie poster ng Star Cinema na nagprodyus ng pelikula tungkol sa batang Manny Pacquiao. Pinagbibidahan ito ng isang di-sikat pero dating best child performer (Ang Panday) na si Buboy Villar, sa direksyon ni Paul Soriano at iskrip ni Froilan Medina.

Itinaon ang pagpapalabas ng Kid Kulafu sa mga sinehan bago ang “Fight of the Century” nina Manny Pacquiao at Floyd Mayweather na inaabangan sa Pilipinas at sa buong mundo sa Mayo 2 (o Mayo 3, kung sa Pilipinas). Talaga namang hindi na maihihiwalay sa boksing, lalo’t Pacquiao, ang kalansing ng sentimo, sa takilya man o sa ring.

Anu’t anuman, bagaman may ilang eksena na nagda-drag at eksaherado, makinis ang pagkakagawa ng Kid Kulafu kaysa karaniwan, dahilan marahil kung bakit umani ito ng “A” sa Cinema Ratings Board. Mahusay ang pag-build up ng tensiyon sa bawat mahahalagang pangyayari sa buhay ng batang Manny, matalas at mabilis ang sinematograpiya, nakakagising ang tunog ng musika, at akma ang paggamit ng mga hiyawan at sigawan ng mga manonood ng boksing para pataasin ang excitement sa mga eksena.

Marami nang alam ang tao kay Manny at marami na ring pelikula ang ginawa tungkol sa alamat niya, pero isa ito marahil sa pelikulang dina-jab ka sa katotohanang ibinibilad ng mga eksena.

Walang takot

Sa simula pa lamang ay ipinakita nang kinalakhan ni Manny ang bakbakan, at hindi ordinaryong bakbakan, kundi ang madugong sagupaan sa pagitan ng NPA at AFP na naglabanan sa kanilang baryo sa Bukidnon noong 1985.

Isang dahilan marahil ito kung bakit hindi siya takot sa dugo at sa karahasan, at kahit umuulan ng bala at bomba sa paligid niya ay makikitang mahinahon at buo ang loob kahit bata pa. Lumalabas na lumaki siya sa isang sonang gerilya ng NPA at mas panatag ang loob ng pamilya sa mga rebelde kaysa mga tropa ng AFP na tumangay ng tanghalian nila.

Gayunman, ang pagputok ng giyerang ito sa kanayunan ang ipinakitang dahilan ng paglikas ng pamilyang Pacquiao noong 1990s sa kanilang mga kamag-anak sa General Santos City. Tangay ni Dionisia (Alessandra de Rossi) ang apat na anak, sa kabila ng pag-aalangan ng asawang si Rosalio (Alex Medina) na mas sanay sa bukid ngunit kinalauna’y nag-abandona rin sa kanila.

Dahil halatang tagabaryo, naging biktima si Manny at kapatid nito ng mga kaklaseng bully sa siyudad. Noo’y lampa pa siya at umiiwas sa laban. Subalit dahil marahil sa karanasang ito ay nakahiligan niya ang panonood kay Bruce Lee, at palihim na ginagaya ang mga stroke nito, na napansin ng kanyang Tiyo Sardo (Cesar Montano) na adik sa boksing at pag-inom ng syoktong na Kulafu.

Left hook

Ang tiyo ang unang nakaramdam na malakas ang left hook ni Manny at mula noon ay sinanay na siya at parang sabong na inilaban sa mga lokal na derby, at binansagang Kid Kulafu. Napansin na rin ang bilis at liksi niya sa ring. At higit sa lahat, kahit maliit, hindi siya takot humarap at makipagsabayan sa mas matatangkad at matitipunong kalaban.

Ipinakita ng pelikula na higit pa sa kalupitang naranasan ang dahilan ng pagseseryoso ni Manny sa boksing. Lalo siyang itinulak dito ng pagkakasakit ng ina, ng gutom, at ng buhay na mas mahirap pa sa daga. Kahit ano pa ang sipag niya sa paglalako ng tinapay o pangangalakal ng bote kapos na kapos ang kita ni Manny para matulungan ang ina. Boksing na lamang ang kanyang pag-asa para makaahon ang pamilya, kahit galit na galit ang kanyang ina, na ang mas nais ay magpari siya.

May katwiran din naman ang ina. Walang sinumang makapagsasabi na magaan ang trabahong boksing. Hindi lamang dahil sa basagan ito ng mukha at bugbugan ng katawan. Para sa batang si Manny at mga kasama niyang boksingero na naengganyong sa Maynila pumunta para umangat, kumita pa at manalo ng korona, doble pa ang inabot na pagsasamantala.

Hindi lamang sila ikinakalakal ng mga promoter sa iba’t ibang laban o pinapanday sa pagsasanay kahit gutom o pagod na. Nagtatrabaho pa sila sa libreng oras bilang mga manggagawa sa isang madilim na bodega (sweatshop) at naglilinis ng bote para sa sariling panustos o pangangailangan.

Kaya naman kapag nakahawak ng konting pera, maramdaman man lang na tao rin sila at hindi makina, para silang nakakawala sa hawla sa pagsasaya — alak, sigarilyo, karaoke. Dito marahil nakuha ni Manny ang hilig sa pagkanta. Ngunit sa likod ng mga katuwaan binanggit pa rin ni i Manny sa isang eksena na “mas mahirap ang buhay kaysa boksing.”

Sa pelikula’y ipinakita na hindi lamang mabuting anak si Manny; mapagmahal din siyang kaibigan. Nang mamatay ang kasama at kaprobinsiyang boksingerong si Eugene (Khalil Ramos) matapos ma-knock out sa isang dinayang laban, doon lang siya nakitang pumalahaw ng iyak sa loob ng morge, sinuntok ang mga dingding at salamin sa galit at pamimighati.

Tibay ng loob

Ngunit hindi ito nagpahina nang loob niya na bumitaw sa ring. Tuloy pa rin ang laban, at habang nasasaktan ay lalong tumatapang. Nagpursige siya at naipagwagi ang kanyang mga laban hanggang sa tanghaling pandaigdigang kampeon sa walong dibisyon sa boksing. Ngunit ang maganda rin sa Kid Kulafu ipinapakitang hindi siya superman; noong bata pa ay naranasan na ring bumagsak at matalo sa ilang laban, pero hindi umatras at nagbalikwas para magtagumpay.

Naging kalakasan ng pelikula ang natural at mahusay na pag-arte ng mga artista sa Kid Kulafu laluna ni Buboy Villar na masang-masa ang dating at inaral nang husto ang mga galaw ni Manny; gayundin naman si Alessandra de Rossi bilang Dionisia na bagaman disciplinarian at mataray ay hindi matatawaran sa pagmamahal at pagtatanggol sa anak. Sa direksiyon ni Paul Soriano ay lumitaw ang mga totoong tao, nabigyan ng buhay ang iskrip ni Florian Medina, at nabuo ang isang pelikulang makabuluhan at hitik sa inspirasyon nang hindi mo namamalayan.

Sa lahat ng ito, kung meron mang malaking idinulot ang Kid Kulafu, ito ay ang pagkilala kung paano nahubog ang karakter ng isang Manny Paquiao bilang tao at bilang boxer. Marahil kung madadalang lahat ni Manny sa Mayo 2 ang mga katangiang ito — walang takot, buo ang loob, mahinahon, determinado, may kapasyahang magwagi – isang tunay na fighter, magugulantang ang mundo sa tagumpay ng isang Pilipino.

]]>
http://pinoyweekly.org/new/2015/04/kid-kulafu-kalbaryo-ng-batang-manny/feed/ 0
Prop. Judy Taguiwalo | Pagpupugay sa isang makabayang guro http://pinoyweekly.org/new/2015/04/prop-judy-taguiwalo-pagpupugay-sa-isang-makabayang-guro/ http://pinoyweekly.org/new/2015/04/prop-judy-taguiwalo-pagpupugay-sa-isang-makabayang-guro/#comments Mon, 20 Apr 2015 23:50:46 +0000 http://pinoyweekly.org/new/?p=34571 Prop. Judy Taguiwalo: guro ng sambayanan. <b>Darius Galang</b>

Prop. Judy Taguiwalo: guro ng sambayanan. Darius Galang

“Bakit nga ba kasi ‘parangal’ ito eh!” Ito ang matawa-tawang biro ni Prop. Judy Taguiwalo sa araw ng pagpupugay sa kanya, sa kanyang papalapit na pagreretiro sa pagtuturo sa Unibersidad ng Pilipinas. Kapag sinabi kasing “parangal,” maraming beses na ginagawa ito para sa isang namayapang tao

Pero hindi malungkot na araw, kundi panibagong hakbang pasulong, ang tema ng programa ng pagpupugay para sa isang makabayang guro. Alay ito para kay ma’m Judy na tutuldukan na ang kanyang 20-taong pagtuturo.

Dinaluhan ng kapwa niya propersor at guro mula sa Alliance of Concerned Teachers, Congress of Teachers and Educators for Nationalism and Democracy (Contend)-UP. Nakiisa din ang All-UP Workers’ Union. Dumalo rin ang ilan sa naging kapwa niya bilanggong pulitikal sa Ipil Detention Center noong panahon ng Batas Militar. Nag-alay ang ilan na dumalo ng kanilang mga mensahe para kay Prop. Taguiwalo.

Nakikiisa sa pamamagitan ng pagtatanghal ang iba pang dumalo. Nag-alay si Prop. Rica Nepomuceno ng Kolehiyo ng Musika ng pinagsanib na awiting “Perhaps Love” at “Memories,” dalawa sa mga paboritong awit ni ma’m Judy. Samantala, binigkas ni Roselle Pineda ang tulang “Sanggol sa Krame,” tulang isinulat ni ma’m Judy sa loob ng kulungan.

Si Prop. Taguiwalo at mga  kapwa makabayang guro sa UP at Contend-UP. <b>Darius Galang</b>

Si Prop. Taguiwalo at mga kapwa makabayang guro sa UP at Contend-UP. Darius Galang

Tula rin ang inialay ni Dr. Bienvenido Lumbera bilang pagbubukas ng maiksing programa. Kinanta naman ni Walkie Mirana ng Concerned Artists of the Philippines ang “Pag-ibig sa Tinubuang Lupa.”

Mismong si Prop. Jose Maria Sison ang kuwento ng makulay na buhay ni ma’m Judy, mula sa pagkilos niya bilang kabataang aktibista hanggang paglahok sa rebolusyonaryong kilusan, hanggang sa pagpasok sa pagtuturo sa pamantasan at mga malalaking ambag ng guro sa larangan ng makabayang edukasyon.

Siyempre, hindi rin mahuhuli ang kanyang anak na si June Taguiwalo sa pag-aalay ng mensahe, sa pamamagitan ng isang bidyo mula sa Bangkok, Thailand.

Isang plake ang inialay kay ma’m Judy. Nag-alay naman ng likhang-sining ang visual artist na si Manolo Sicat ng UP College of Fine Arts.

Biru-biruan pa nga sa kanyang edad. “Proud na 65 lang ako,” sabi mi ma’m Judy, “kaya hindi dito nagtatapos (ang kanyang pagkilos).” Totoo, dahil magiging abala naman siya sa kilusang pag-oorganisa, sa Alliance of Concerned Teachers at sa kilusang makabayan.

Totoong malaki ang ambag ni ma’m Judy. Ang sinabi nga ni Prop. Gerry Lanuza ng Department of Sociology, hindi na pinag-hiwalay ni ma’m Judy sa kanyang pagkatao ang pagiging iskolar, akademiko at partisan-activist sa kanyang propesyon bilang edukador. “At sana marami pang makakakamit ng ganyang achievement,” sabi pa ni Prop. Lanuza.

Totoong nararapat siyang tanghalin bilang guro ng sambayanan.

]]>
http://pinoyweekly.org/new/2015/04/prop-judy-taguiwalo-pagpupugay-sa-isang-makabayang-guro/feed/ 0
Librong ‘Kuro-kuro’ ni Prop. Danilo Arao, lumabas na http://pinoyweekly.org/new/2015/03/librong-kuro-kuro-ni-prop-danilo-arao-lumabas-na/ http://pinoyweekly.org/new/2015/03/librong-kuro-kuro-ni-prop-danilo-arao-lumabas-na/#comments Mon, 16 Mar 2015 17:02:28 +0000 http://pinoyweekly.org/new/?p=34255 Cover ng librong "Kuro-kuro" ni Prop. Arao

Cover ng librong “Kuro-kuro” ni Prop. Arao

Lumabas na ang librong may titulo’t mga kabanatang doble-doble ang pagkakasulat.

Inilabas na ng Flipside Publishing ang librong “Kuro-kuro” ni Danilo Araña Arao at mada-download na ito sa Google Play, iTunes, Kobo, Barnes & Noble at Flipreads.

Google Play: https://play.google.com/store/books/details?id=SVgeBwAAQBAJ

iTunes: https://itunes.apple.com/us/book/kuro-kuro/id975994342

Kobo: https://store.kobobooks.com/en-US/ebook/kuro-kuro

Barnes & Noble: http://www.barnesandnoble.com/w/books/1121400937

Flipreads: http://flipreads.com/kuro-kuro

Prop. Danilo A. Arao

Prop. Danilo A. Arao

Ang libro ay binubuo ng 40 sanaysay sa wikang Filipino na nahahati sa anim na kabanata: Muni-muni; Pera-pera; Bola-bola; Bali-balita; Buhay-buhay; at Suroy-suroy.

Ayon kay Arao, sinadya ang “doble-dobleng” katangian ng mga titulo. “Kailangan kasing gamitin ang pag-uulit ng ilang salita sa wikang Filipino para idiin ang isang mahalagang bagay — patong-patong ang mga problemang kinakaharap ng ating mga mamamayan,” sabi niya.

Si Arao ay kawaksing propesor ng peryodismo (associate professor of journalism) ng Unibersidad ng Pilipinas (UP) Diliman. Ang “Kuro-kuro” ay ang kanyang ikalimang libro ng mga sanaysay sa wikang Filipino.

Matatandaang ang bersyong e-book ng kanyang librong Hay, Naku! 2013: Pagsusuma ng Isang Peryodista ay inilimbag din ng Flipside Publishing.

Tulad ng iba pa niyang mga libro, ang author’s royalties para sa pagbebenta ng “Kuro-kuro” ay mapupunta sa pagpapagamot ni Lordei Hina, isang estudyante ng UP Diliman na naging biktima ng pananaksak sa loob ng kampus noong Pebrero 2012.

]]>
http://pinoyweekly.org/new/2015/03/librong-kuro-kuro-ni-prop-danilo-arao-lumabas-na/feed/ 0
Sining at Panitikan Ngayon sa Gilid ng Bangin http://pinoyweekly.org/new/2015/01/sining-at-panitikan-ngayon-sa-gilid-ng-bangin/ http://pinoyweekly.org/new/2015/01/sining-at-panitikan-ngayon-sa-gilid-ng-bangin/#comments Fri, 09 Jan 2015 16:18:40 +0000 http://pinoyweekly.org/new/?p=33114 Amiri Baraka

[Panayam sa Taboan 2014 Philippine Writers Festival, Pebrero 25, 2014, Subic Freeport Zone, Zambales]

Kung sa anong dahilan, inatasan akong ilarawan ang situwasyon ng literatura–mas tumpak, ng awtor– sa bingit o gilid…Ngunit bakit natulak dito? Hindi maihihiwalay ang gilid sa gitna; kapwa pook ng relasyon o ugnayan.

May saysay pa ang mag-usisa kung ano ang diyalektikang proseso nito, ang pinagmulan at kahihitnan. Paano babansagan ang bawat hati ng panahon upang makatiyak sa ating pinanggalingan at patutunguhan? Nasaan tayo sa temporalisasyon ng kasaysayan?

Siyasatin natin ang mapa ng panahunan. Tanggap ng lahat na pagkatapos ng krisis noong 1970, minarkahan ng pagkatalo ng U.S. sa IndoTsina, nagbago ang mundo sa pag-urong ng Unyon Sobyet sa antas ng “booty capitalism.” Sumunod ang Tsina at Biyetnam, ngayo’y mahigpit na kasangkot sa pandaigdigang ikot ng akumulasyon ng tubo.

Pumasok tayo sa panibagong yugto pagkaraan ng 9/11, ang pagwasak sa Twin Towers, New York; at paglunsad ng digmaan laban sa tinaguriang “teroristang” Al-Qaeda sa Iraq, Afghanistan, Pakistan, Yemen. Nasa bingit tayo ng giyera laban sa Rusya at Tsina, sa gitna ng away sa Syria, sa dagat Tsina, kasangkot ang Spratly at mga isla sa pagitan ng Hapon at South Korea.

Samantala, maalingasngas ang usapin ng NSA surveillance, ng isyung nuklear ng Iran, pagpaslang ng sibilyan sa pamamagitan ng drone, atbp. Talagang tumitingkad ang krisis ng kalikasan, sampu ng paglusaw ng yelo sa Timog at Hilaga. Penomenal ang Yolanda, baha, lindol, bagyo sa Mindanao, at iba pang sintomas ng epekto ng kabihasnang pinaiinog ng exchange-value, salapi, tubo. Tanda ba ito ng bagong epoka, o pag-uulit lamang ng nauna at walang progresyon.

Para kay Martin Heidegger, repetisyon ng tradisyon at mito ng lahi ang dulo ng pagpapasiyang umiral sa harap ng takdang kamatayan. Para kay Walter Benjamin, ang kasukdulan ng panahon ay pagputol sa repetisyon–sa opresyon at kahirapan–sa katuparan ng Ngayon, pagpapalaya sa pwersang sinupil o sinugpo sa araw-araw upang maligtas ang lahat.

Pagsabog ng Imperyo

Isang tugon sa giyerang pinamunuan ng USA ang riff ng yumaong Amiri Baraka, “Someone Blew Up Amerika” Kung may cybercrime law, tiyak na hinuli na ang makata. Matinding binatikos si Baraka, ngunit hindi natinag ito. Malago’t matatag na ang tradisyon ng rebelyon ng grupong ito mula pa itinda ang nahuling katawan ng mga Aprikano sa pamilihan ng mga negosyante ng mga esklabos, ang simula ng kapitalismong global.

Ang barikada ng pagtatanggol ng karapatang magpahayag ay binabalikat ng mga manunulat sa larangang sinakop–Palestina, Iraq, Afghanistan, Libya, Yemen–at bansang patuloy na pinagnanakawan ng likas-yaman, tulad ng Pilipinas, Mexico, Columbia, at maraming bansa sa Aprika at Timog Amerika.

Nakapagitna ang taumbayan dito, hindi nasa gilid, bagamat ang sining/panitikan na may ambisyong tumiwalag sa gulo’t kagipitan ng karaniwang tao ay naging luxury item. “Tubo ko’y sa sariling pagod,” sabat ni Balagtas. At karamihan sa may mapanlikhang kakayahan ay napilitan o malugod na sumanib sa korporasyon at burokratang institusyong kumalinga’t gumamit sa kanila.

Sa gayon, nireplika ang sinaunang tungkulin ng mang-aawit ng tribung purihin ang hari at pagsilbihan ang makapangyarihang dinastiya o angkan.

Lumang tugtugin na ito buhat ng ihudyat nina Flaubert at Baudelaire ang pagkabagot at pagkasuka nila sa kamyerdahan ng kanilang burgesyang lipunan. Posible lang iyon sa artisanong may kasarinlan sanhi sa pag-unlad ng pamilihan. Iyon ang ugat ng modernismong kilusan na di umano’y hinalinhan ng postmodernista’t postkolonyalistang pananaw sa huling dekada ng siglo 20. May sariling pinagkukunan na ba ang postmodernistang artista? Sino ang awdiyens niya, paano siya nabubuhay?

Bagong Panahon, Bagong Moda?

Sa umpisa ng bagong milenyo, postmodernistang pastiche at pinaghalong genre/sangkap pa ba ang gawi? Hindi ba nagbago na ang pangitain, hilig, panlasa ng publiko sa matinding dekonstruksion at demistipikasyon nina Marx, Freud, Nietzsche? At pantay-pantay ba lahat ng tendensiya sa sining?

Sa tingin ko–tema ng pagsisikap ng avant-garde programa ng suryalismo, sitwasyonista, konseptualista, atbp.–ay talakayin ang problema: paano matatamo ang liberasyon ng pang-araw-araw na buhay, ang ordinaryong karanasan, sa komodipikasyon nito, sa isang banda, at sa pag-uulit-ulit nito upang manatili ang paghahari ng ilang nagmamay-ari. Paano mabubuwag ang bakod na humahati sa sining at lipunan, sa artista at karaniwang mamamayan?

Bumalik tayo sa ilan temang nakakawing sa problemang napasadahan na. Saan man mauwi ang kabihasnan, sa barbarismo o sosyalismo (ayon kay Rosa Luxemburg), kuro-kuro ng iba, magpapatuloy ang panitikan hanggang may wika o diskurso, kahit wala nang awtor. Di ba laos na ang awtor, ayon kina Barthes at Foucault, ngunit nariyan pa rin ang ecriture, sulatin, senyas/tanda o marka.

Sa bisa ng artikulasyon ng mga senyas nabubuo ang kahulugan, ang diyalogo ng awtor at mambabasa. Marahil, ang opinyong ito ay ebidensiya ng sakit ng optimistikong utak at pesimistikong damdamin.

Totoo ngang malubha ang lagay ng kalikasan ngayon, lubhang napinsala ng mapanirang sistema ng kapitalismong industriyal mula pa isilang ito noong 16 dantaon. Ginahasa ang kalikasan sa walang humpay na pagmimina at inalipin ng mga konkistador ang mga katutubo upang hakutin ang likas-yaman sa mga kolonya’t gawing kapital sa akumulasyon ng tubong walang lohika o katwiran kundi kasakiman sa kapangyarihan. Kaya nga, mariing kinundena ni Dante sa Divina Commedia ang mga usurero at mga negosyante ng mapagkunwari o mandarayang gawa.

Isinangla nga ni Doktor Faustus ang kaluluwa upang maging diyos habang hinahabol ang magayumang kariktan ni Helena, ang ideyal ng kagandahan.

Sumunod ba ang artista, ang manunulat, sa landas na hinawan ni Doktor Faustus at nagkamal ng dunong at dangal sa kanyang panitik? Sinubaybayan ni Thomas Mann ang papel na ginampanan ng manunulat bilang nabighaning alagad ng pasistang lakas sa Europa noong krisis ng imperyalismo noong dekada 20-30 ng nakaraang siglo.

Sa kabilang dako, inihayag naman ni James Joyce ang radikal na vocation ng artista bilang tagapanday ng konsiyensiya’t budhi ng kanyang lahi. Si Joyce ay tubo sa Irlanda, kolonya ng Inglatera, na may mahaba’t mayamang tradisyon ng himagsikan laban sa mananakop.

Naisusog na ilang historyador na ang panitikang Ingles, English Literature, ay imbensiyon ng mga kolonisadong sabjek tulad nina Joyce, Yeats, Shaw, O’Casey, Beckett, at iba pang nakaluklok sa gilid ng imperyo.

Sindak at Balisa sa Modernistang Klima

Sa imperyalistang bansa, ang perspektiba nina Mann, Andre Gide, Malraux, at nina TS Eliot, Ezra Pound, Virginia Woolf, atbp ang namayani. Samantalang sa bayang sinakop, ang prinsipyong tumututol at gumagala ni Joyce at Kafka ang nakanaig, simbolikong pagsalungat sa alyenasyon at mabangis na digmaang nagparusa sa daigdig noong unang bahagi ng ika-20 siglo. Sumunod sa kanilang yapak ang postkolonyalistang manununulat tulad nina Gabriel Garcia Marquez, Chinua Achebe, Salman Rushdie, Wole Soyinka, atbp.

Palasak nang itanong sa mga akademikong kumbersasyon: Lumipas na ba ang krisis ng modernismong estetika sa tagumpay ng Estados Unidos at mga kaalyado sa WW2 at nahalinhan na ba ng postmodernismong pananaw, estilo at paraan ng pagkilatis at pagpapahalaga sa sining?

Ano ang hinaharap ng makabagong awtor sa panahon ng kapitalismong global, na inuugitan ng neoliberalismong ideolohiya, sa gitna ng giyera laban sa terorismong tutol sa hegemonya ng Kanlurang bansa? Nasa bingit ba ng kung anong sakuna o kapansanan ang manunulat?

Bukod sa lugar, anong yugto o antas ng panahon ng kasaysayan ang lagay natin? Ito ang pinakaimportanteng paksang dapat pag-aralan at saliksikin upang matuklasan kung ano ang kinabukasan ng literatura, partikular sa Pilipinas bilang neokolonyal na pormasyong natatangi sa Asyang maunlad at industriyalisado. Pwede ring magkibit-balikat at sabihing walang mapapala sa ganitong pagmumuni, mabuti pang sumulat ayon sa dikta ng puso at hilig ng sensibilidad. Ok lang….

Krisis ng Imahinasyon

Ating balik-tanawin ang predikamento ng mga awtor sa ating kasaysayan. Noong panahon ng krisis ng kapitalismong monopolyo noong dekada 1930-40, nahati ang pulutong ng petiburgis na intelihensiya sa dalawa: ang tagasuporta ng “art for art’s sake,” sina Jose Garcia Villa, A.E. Litiatco, atbp, laban sa progresibong grupo nina Salvador Lopez, Federico Mangahas, Arturo Rotor, at Teodoro Agoncillo. Ang dibisyong ito ay repleksiyon lamang ng paghahanay ng iba’t ibang saray ng lipunan sa ilalim ng kolonyalistang rehimeng Komonwelt.

Sa kabuuan, ang manunulat sa wikang bernakular ay kapanalig ng mga progresibong lakas ng anak-pawis at intelihensiyang nakaugat sa masa. Hanggang ngayon, ang wika ay larangan ng pagtatagisan ng samu’t saring sektor sa lipunan.

Nakaayon ang situwasyon ng awtor sa institusyonal na aparatong pang-ideolohiya: lathalaing pangmadla, iskwelahan, burokrasya, atbp. Bagamat sunuran lamang ang rehimeng Quezon at mga oligarko sa utos ng Amerikanong amo, populista at makabayan ang dating ng kanilang mobiisasyon. Sinupil ni Quezon ang mga komunista.

Ngunit nang lumaking panganib ang pasismo sa Europa at Hapon, napilitang humingi ng tulong si Quezon sa mga organisadong lakas ng manggagawa’t magbubukid. Napilitang itaguyod o kaya’y akitin ang mga kasapi ng Philippine Writers League na nakikiramay sa pakikibaka ng mga anak-pawis. Sa paglalagom, hindi Doktor Faustus kundi Stephen Dedalus, o kaya mga karakter nina Turgenev at Gorki ang prototipo ng mga awtor noon.

Kung sa bagay, sumasalamin lamang ito sa matibay na pagsanib ng intelektwal (ilustrado) sa mobilisasyon ng taumbayan, tulad ng inasal nina Rizal, Del Pilar at mga Propagandista, hanggang kina Lope K Santos, Faustino Aguilar, Jose Corazon de Jesus, at Benigno Ramos. Samakatwid, kung nakabungad sa krisis, nakasandal o nakasalig ang kapalaran ng awtor sa kalagayan ng madlang tumatangkilik sa kanyang akda.

Sanhi sa di-pantay at masalimuot na pagsulong ng ekonomiyang pampulitika, sa aking palagay, hindi malalim o maselan ang agwat ng awtor sa mga institusyong publiko na naglilingkod sa madla–liban na lamang sa mga akademikong milieu nina Villa, Arcellana, atbp. Gayunpaman, salungat din ang estetikong pormalismo nina Villa at mga kapanalig sa instrumentalismong kultura ng korporasyon at materyalistikong konsumerismo ng metropole.

Ilugar ang Panahon at Sukatin

Sa panahon ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, halos lahat ng manunulat ay kalahok sa pakikibaka laban sa pananakop ng mga tropang Hapon. Noong liberasyon, ang dalawang arketipo ng awtor ay kinatawan nina Amado Hernandez, peryodista at unyonista, at Alejandro Abadilla, huwaran ng indibidwalistikong manlilikha ngunit partisano ng wikang pambansa.

Batay sa karanasan ni Abadilla sa Amerika noong dekada 20 at sa bukod-tanging okupasyon niyang maliit na negosyante, humiwalay si AGA sa kalakarang pakikisangkot at tumambuli ng kanyang personal na pagtingin sa tradisyong itinuring na makaluma, konserbatibo, de-kahon o nahuhuli sa takbo ng panahon. Ito ang padron ng avant-garde: gawing bago ang akda, tumalikod sa nakaugalian, baklasin ang lumang regulasyon at panuntunan, gibain ang bakurang humihiwalay sa sining at madla.

Ang temporalisasyon ng kasaysayan ay pag-uulit ng nakaraang karanasan. Ngunit sino ang sumusukat o tumitimbang sa agos ng panahon at paano ito nababansagan na makaluma o makabago? Makatatakas ba tayo sa rutang siklikal? Makaiiwas ba tayo sa bingit o gilid sa ibang konseptuwalisasyon ng makabago, ng modernidad, ng kontemporaneo?

Ito ang dapat talakaying maigi–ang temporalisasyon ng historya at uri ng modernidad na nadalumat at isinakatuparang isatitik o isatinig–upang maipaliwanag ang kinabukasan ng awtor sa gitna ng krisis ng buong lipunan.

At ang krisis na ito ay di pansamantala lamang kundi permanente, batay sa buod ng sistemang kapitalista: ang walang hintong pagbabago ng paraan o mekanismo ng produksiyon, ang walang tigil na pagsulong ng imbensiyon ng mga gamit sa produksiyon, ng teknolohiya, at mga produktong ipinagbibili sa pamilihang pandaigdig. Ito ang saligan ng modernidad, ng mabilis na pag-iiba at transpormasyon ng mga bagay-bagay at kapaligiran.

Pagpasok sa Kosmos ng Cyberspace

Dumating na tayo sa epokang digital at mabilisang komunikasyon. Sa yugtong ito ng kapitalismong nakasalig sa teknolohiya ng kompyuter at dagling impormasyon, nasaan ang posisyon ng awtor? Kahit man tumutol sina Arundhati Roy o Harold Pinter sa imperyalistang karahasan sa Iraq, Afghanistan, Yemen, o sa bilangguan sa Abu Ghraib at Guantanamo, ginawa na bang instrumento lamang ang salita, wika, diskurso, sa program ng World Bank/IMF at WTO? Saan nakapuwesto ang awtor sa malalang krisis ng neoliberalismong mapang-usig?

Isang tugon sa bagong yugto ng kasaysayan, ang paglaganap ng kompyuterisadong komunikasyon at digital text-based environment, ang WEB, ay yaong conceptual writing nina Kenneth Goldsmith, atbp. Nagmula ito sa conceptual art nina Sol Lewitt, Joseph Kosuth, Robert Smithson, Andy Warhol, atbp noong dekada 1960-70, na taglay ang mahabang genealogy buhat kina Mallarme, Stein, Marcel Duchamp, Beckett, Burroughs, John Cage, OULIPO, atbp. (Sangguniin ang antolohiya nina Craig Dworking & K. Goldsmith, AGAINST EXPRESSION, Northwestern U Press, 2013 at kritika ni Marjorie Perloff at POETRY magazine sa Internet).

Ang susing argumento ni Goldsmith, hango sa manifesto ni Sol Lewitt, ay ito: Pinagaan at pinahusay ng digital networking sa broadband ang paraan ng pagkopya at pag-angkin /paghalaw (appropriation; detournement), pagputol at pagdikit. Sa iba, plagiarism ito, pagnakaw ng gawa ng iba. Pahayag ni Goldsmith (p. xix). Dagdag pa niya: “The idea becomes a machine that makes the text.” Ang konsepto ang gumagabay sa pagbuo ng produkto. Ipinatapon o binasura na ang subjectivity ng awtor, kaakibat ang paniwala na ang likhang-sining ay ekspresyon ng diwa, imahinasyon o ispiritu ng artista.

Nakasentro ang konseptuwal na gawa sa konteksto /sitwasyon at proseso. Isinaisantabi ang mga lumang kategorya ng genre, dekorum sa estilo, pati na rin ang pagkakaiba ng medium o instrumento sa pagpapahayag (pinta, salita, musika, galaw at iba pang senyas/tanda). Mahalagang layon nito ang pagbuwag sa pribadong pag-aari sa sining bilang komoditi at pagsira sa bakurang humahati sa ekslusibong larangan ng sining at ordinaryong daigdig ng karaniwang pamumuhay.

Ipinagpapatuloy ng panitikang konseptuwal ang mithiin ng avantgarde mula pa sa pagsilang ng modernidad sa kasukdulang antas ng kapitalismong industriyal noong ika-19 dantaon.

Maraming uri ng panulat konseptuwal at kahibangang tangkaing ilagom ang barayti nito sa sipat ni Goldsmith. Marami ring teoryang nagpapaliwanag sa iba’t ibang pagsubok sa ilalim ng bandilang konseptuwal at postkonseptuwal. Sa aking palagay, nailagom na ito ni Walter Benjamin sa kanyang sanaysay, “Art in the Age of Mechanical Reproduction.” Panukala ni Benjamin na sa pag-unlad ng teknolohiya, ng mga kagamitan sa paglalathala, brodkasting at komunikasyon, nalusaw ang “aura” ng sining at na-democratize ang dating pribilehiyong sanktwaryo ng sining.

Gayunpaman, alam ng lahat kung paano madaling nakolonisa muli ito. Naging selebriti sina Warhol at mga “high priests” ng Abstract Expressionism, Pop Art, Minimalist Art, at pati na rin ng Conceptual Art. Nabigo ang adhikaing ikinabit ni Benjamin sa suryalismong avantgarde, laluna ang mga eksperimental na pagsubok sa potograpiya at pelikula.

Eksperimentasyon at Pakikipagsapalaran

Sa tingin ko, hangarin nina Goldsmith, Vanessa Place at iba pang praktisyoner ng panulat konseptuwal ang labanan ang alyenasyon at anomieng dulot ng buhos ng impormasyon, teksto, diskurso. Nais nilang ipaibabaw ang kanilang intuisyon, isip, o galing intelektuwal upang masugpo ang baha’t pagsambulat ng wika at iba pang senyas sa Web na pinapatnubayan ng interes ng korporasyon at akumulasyon ng tubo o kapital.

Walang kontrol sila roon, ngunit itinuring nila na puwedeng maikontrol nila ito sa deklarasyong ang konsepto o iskemang sumungaw sa ulirat ang siyang ugat/bukal ng kahulugan, katuturan, halaga, ng kanilang niyaring diskurso/produkto. Ito ba’y ilusyon o pantasya lamang?

Tila nakalimutan nila ang isang payo ni Benjamin sa kanyang akdang “The Author as Producer.” Upang makahulagpos sa diktadurya ng tekstong inuugitan ng kapangyarihan ng salapi, kailangang sunggaban ng mga manunulat ang gamitan sa produksiyon–imprenta, kompyuter, software, atbp.–upang magamit ang mga ito sa kalayaan at kabutihan ng lahat ng tao, hindi lamang iilan.

Hamon ng Kinabukasan

Ngunit sa halip na gawin ito, pinababayaan ng mga artistang konseptuwal ang patuloy na paghahari ng korporasyong siyang nagdidikta ng Web at Internet, sampu ng gobyernong may kontrol ng mabisang teknolohiya. Nagkasya na lamang silang ipagbunyi’t itanghal ang birtud o galing ng kanilang utak/kamalayan. Hanggang ngayon, ang matinding hamon ni Benjamin ay naghihintay pa ng karampatang kasagutan.


 

E. SAN JUAN, kasalukuyang direktor ng Philippines Cultural Studies Center, Connecticut, USA, ay awtor ng maraming libro, kabilang na ang Ulikba (UST Publishing House), Kundiman sa Gitna ng Karimlan (UP Press) at ang darating na librong Between Empire and Insurgency (UP Press).

]]>
http://pinoyweekly.org/new/2015/01/sining-at-panitikan-ngayon-sa-gilid-ng-bangin/feed/ 0
Larawan | Art workshop para sa mga batang Lumad, pagpapahayag ng hinaing nila http://pinoyweekly.org/new/2014/12/larawan-art-workshop-para-sa-mga-batang-lumad-pagpapahayag-ng-hinaing-nila/ http://pinoyweekly.org/new/2014/12/larawan-art-workshop-para-sa-mga-batang-lumad-pagpapahayag-ng-hinaing-nila/#comments Wed, 10 Dec 2014 00:28:23 +0000 http://pinoyweekly.org/new/?p=32763 Pagguhit ng mga batang lumad kasama ng isa sa mga instruktor ng Guni Guri Collective. <strong>Jaze Marco</strong>

Gumuhit ang mga batang Lumad kasama ng isa sa mga instruktor ng Guni Guri Collective. Isa ito sa mga art workshops at iba pang aktibidad sa mga batang Lumad na kalahok sa Manilakbayan at kampanya ng Save Our Schools Network para ipahayag ng mga bata–na pawang mga estudyante ng indigenous alternative schools sa Mindanao–ang kanilang tunay na saloobin hinggil sa pananalakay ng mga sundalo sa kanilang mga eskuwelahan at komunidad. Jaze Marco

Paggabay ng isa sa mga instruktor sa batang Lumad sa pagguhit. <strong>Jaze Marco</strong>

Paggabay ng isa sa mga instruktor sa batang Lumad sa pagguhit. Jaze Marco

Grupo ng mga batang Lumad na lumahok sa art workshop na ibinigay ng Guni-Guri Collective. <strong>Twinkle Mangi</strong>

Lumahok ang ang mga batang Lumad sa art workshop na ibinigay ng Guni-Guri Collective. Twinkle Mangi

Panawagan ng mga batang Lumad sa isla ng Mindanaw. <strong>Jaze Marco</strong>

Panawagan ng mga batang Lumad sa isla ng Mindanao. Jaze Marco

]]>
http://pinoyweekly.org/new/2014/12/larawan-art-workshop-para-sa-mga-batang-lumad-pagpapahayag-ng-hinaing-nila/feed/ 0
TULA | Aanhin Pa Ang Damo Ng Grasya Kung…? http://pinoyweekly.org/new/2014/11/tula-aanhin-pa-ang-damo-ng-grasya-kung/ http://pinoyweekly.org/new/2014/11/tula-aanhin-pa-ang-damo-ng-grasya-kung/#comments Tue, 11 Nov 2014 11:53:02 +0000 http://pinoyweekly.org/new/?p=32251 10671337_839882476042072_8587845294280566168_nNapasaglit kami sa Cova da Iria, Fatima, Portugal,
bahagi ng isang turistang grupo, nang mabalitaan namin
ang kabuktutang nangyari sa Lacub, Abra, Setyembre 4-6, 2014.

Diumano’y nagpakita ang Birhen sa tatlong pulubing pastol
noong 13 Mayo 1917, kalagitnaan ng madugong digmaan
sa Europa noon. Inatasan silang magdasal…
Ngayon ang Fatima ay dambanang alay sa kapayapaan, sa kapatiran
ng sangkatauhan….
Naitanong ko sa puntod ng mga pastol sa basilica:
Kapayapaan at kapatiran sa Lacub, Abra?

Tinortyur at pinatay si Engineer Fidela Salvador, dalubhasang imbestigador ng     Cordillera Disaster Response and Development Services. Dinurog ng mga     sundalo ang kanyang bungo’t katawan.

Tinortyur at nilapastangan si Recca Noelle Monte, pulang mandirigma, ninakaw     pati utak ng katawang niluray, butong pinagbali-bali….

Nilapastangan din sina Arnold Jaramillo, Noel Viste, at ilan pang biktima ng 41     Infantry Battalion ng 5th Infantry Division ng AFP.

Paano kaya maipagdadasal sa Birhen ng Rosaryo ang kasuklam-suklam na     kabangisang iniasal ng gobyerno?
Magdasal upang matapos ang kalupitan?

Sa halip magdasal, nag-piket ang pamilya’t kamag-anak ng mga nasawi sa harap     ng AFP headquarters sa Camp Aguinaldo.

Baka sakaling mapansin sila ng Birhen, anong malay natin kung dumaramay     tayo sa mga biktimang tulad nina Jennifer Laude, Rosario Baluyut,     Gregan Cardeno, atbp.

Baka maging turistang himpilan ng Pasyon ang Lacub, Abra….

]]>
http://pinoyweekly.org/new/2014/11/tula-aanhin-pa-ang-damo-ng-grasya-kung/feed/ 0
Migranteng Pinay bilang Nars, Nanny, Nanay http://pinoyweekly.org/new/2014/10/migranteng-pinay-bilang-nars-nanny-nanay/ http://pinoyweekly.org/new/2014/10/migranteng-pinay-bilang-nars-nanny-nanay/#comments Fri, 10 Oct 2014 17:17:50 +0000 http://pinoyweekly.org/new/?p=31788 PW-nny(Bahagi ng Testimonya ng Aktor sa Dulang Testimonyal)

Matapos maglakbay sa Canada, Germany at U.K. mula 2009-12, itinanghal sa Pilipinas ang Nanay, isang Dulang Testimonyal noong Nobyembre 2013 sa direksiyon ni Alex Ferguson at produksiyon ng Urban Crawl sa pakikipagtulungan sa Philippine Educational Theater Association (PETA).

Sa panulat ni Geraldine Pratt katuwang si Caleb Johnston, kapwa mga Canadian at propesor sa Heograpiya, ang dula ay batay sa 15 taong pananaliksik kasama ang Philippine Women Centre of British Columbia (PWC), isang organisasyong nagtataguyod ng karapatan at kagalingan ng mga migranteng manggagawa sa Canada. Ang mga panayam ay inipon, isinatala, isinalin at isinalang sa workshop pangdulaan sa layong buksan ang usapan hinggil sa 22 taong Live-in Caregiver Program (LCP) ng Canada at sa katambal nitong 30 taong Labor Export Policy (LEP) ng Pilipinas.

“I’m not only a nanny. I’m also a Nanay.”
– Mhay, migranteng Pinay sa Canada

Ito ang naging salalayan ng pamagat ng dula ayon kay Pratt. Pamilyar sa lokal na Canadian ang mga Pinay bilang nanny kung di man bilang ‘parent helper‘ o kaya ay ‘domestic helper’. Sa dila ng isang Canadian, maaaring pagpalitin ang nanny-Nanay. Sa dila ng mga Kastilang nag-anak ng maraming Maria at sumisa sa maraming babaeng dukha, ang ‘nanay!’ ay mistulang pagbalewala o pagtanggi. Mula naman sa ‘son of a bitch’ ng Ingles/Amerika, siya ay putang ina. Para sa Pilipino, ang ‘Nanay’ ay Ilaw ng Tahanan, Inay, Inang, Inahan, Ina, Nanang, Manang, Mama, Mamay, Manay, Mom, Mommy, Mami, Ermat, Madir, Mamu, Eba, Maganda, shupermom, Darna: mga katawagang ‘mahal’.

Ang pagsambit kung gayon ng isang migranteng Pinay sa dalawang papel na nanny-Nanay kaugnay ng pag-alaga at pagkalinga ng pamilya ay may tonong paggiit sa kanyang katauhan at karapatan. Mayroon din itong pagkilala sa kanyang Inang Bayan.

Sa ganitong konteksto nasasaklaw ng pamagat na ‘Nanay’ ang parikalang katotohanan ng pagwalay ng mga migrante sa sarili nilang mga anak upang maging Nanay/Ikalawang Nanay ng di nila kaanak sa ibang bansa. Isa rin itong pagrehistro sa malay ng mga empleyadong Canadian sa tipo ng sapilitang sakripisyo ng maraming Pinay upang matugunan ang domestikong pangangailangan ng bansa.

Binanggit nina Pratt at Johnston ang tatlong layunin upang itanghal ang ‘Nanay’ sa Pilipinas. Una, “pagpatampok ng hustisya sa isang transnasyunal na pampublikong diyalogo kung saan nadudulog ang panig ng di karaniwang naririnig” gaya ng mga migrante. Ikalima ang Canada sa listahan ng migrant-receiver at tinitingala ang LCP nito bilang modelong polisiya ng US, Germany, Russia at Saudi. Ikalawa, pagtulay sa mga migrante at ang kanilang kaanak sapagkat ang tunay na kalagayan kaugnay ng pasakit at kahirapang nararanasan sa ibang bansa ay karaniwang “kinukubli ng migrante sa kanilang pamilya” sa personal na mga kadahilanan gaya ng pag-iwas ng pag-aalala ng kanilang anak at kamag-anak o kaya ay para maiwasan ang deportasyon. Ikatlo, pagkatok sa pamahalaan ng Pilipinas para sa pakikipagtalastasan hinggil sa problema ng mga migrante sa ilalim ng LEP na karaniwang tinatanggi ng mga tauhan ng gobyerno, sinisisi mismo sa mga migrante o kaya naman ay pinagpalagay na mayroon na itong kasagutan. Sa Scene 9, binaggit ng karakter na Philippine Foreign Affairs Rep:

But it is not the policy to send domestic workers abroad. It is a personal choice to leave the country.

Sa ganitong pananaw rin nakaangkla ang komentaryo ng embahada ng Pilipinas sa Germany na nakapanuod sa palabas nito sa Berlin HAU noong 2009. Sa tingin ng mga mananaliksik-manunulat, ang kanilang reaksyon ay problematiko. Sa pagsusuri naman ng Migrante International, isang alyansa ng mga migranteng Pilipino, ang pananaw na ito ay sistematiko sang-ayon sa estratehiya ng neo-liberal na pag-unlad kung saan ang mahirap na bansa ay nakakawing sa krisis ng mayamang bansa.

Sa pag-uwi ng ‘Nanay’, nais iparating sa manunood ang hinaing ng mga migranteng Pinay at ang kawalang-hustisya sa ilalim ng tambalang LEP-LCP. Ang talab nito ay maaaring mahinuha agad sa Talkback sa dulo ng dula, sa survey at sa iaanak na kolaborasyon , pakikiisa at ugnayan.

How far would you look for childcare? How far would you travel to earn enough to care of your own family?
-Publicity, ‘Nanay’

Mahigit 6,000 milyang layo. Mahigit anim na buwang walang araw sa pagkompleto ng 24 buwang rekisitos ng LCP upang magkaroon ng landed immigrant status. Sa esensiya, “pagtitiis” ng Nanay ng dalawang taon o higit pa gaya ni Joanne na lesensiyadong nars, iniwan ang dalawang anak sa Pinas upang magtrabaho bilang kasambahay at yaya ng matanda at mga bata sa Canada.

Tampok sa dula ang mga kuwento nina Ligaya, Michelle, Jovy at Joanne: mga boses ng pamilyar na kababaihan sa pamilyar na kwento sa pamilyar na mata at ngiti ngunit sa komplikado at dayuhang mundo. Sa mabilisang silip, si Ligaya (Marichu Belarmino) ang Nanay na sadyang may simpleng pangarap sa mga anak; si Michelle (Anj Heruela) ang anak na nawalay sa ina at binabaka ang identidad/pangarap nang ma-reunite sa kanya; si Jovy ang “maswerte” sa LCP at si Joanne ang “minalas” (Joanna Lerio). Hindi naitanghal ang eksena ni Jovy sapagkat hindi natuloy ang artista.

Samantala, natunghayan din ang kuwento ng mag-asawang Canadian na nangailangan ng katuwang sa bahay (Patrick Keating at Hazel Venzon), ng isang ahente na si Carl Hunter na pinagkakakitaan ang mga migranteng walang mga visa/landed status (Ferguson), at ang Rep/Agent mula sa pamahalaan ng Canada at ng Pilipinas (Keating at Lex Marcos).

Sa dula, hinikayat ang mga manunood sa isang paglalakbay sa loob ng kombensyunal na gusaling pangteatro ngunit sa mga espasyo nitong di-karaniwang ginagamit sa pagtatanghal (“unconventional”): sa Lobby, Library, Kitchen, Dressing Room, Studio Room at Rooftop.

Ang kaliwang lobby ng PETA sa mababang palapag ang nagsilbing portal ng manunood para sa iba’t ibang eksenang instalasyon ng mga monologo at diyalogo. Habang nag-antay ng iba pang manunood, maaari silang makinig sa oryentasyon ng LCP sa isang screen o kaya ay sa isang audio-recording ng migrante. Mula dito, nahati ang manunood sa dalawang grupo ng tig-15 sa tulong ng Guide. Ang isa ay tinahak ang ruta ng mga employado (Employer Route) habang ang isa ay tinahak ang ruta ng mga migrante (Domestic Worker Route). Sa bawat instalasyon ay tumitigil ang mga manunuod upang pakinggan o kaya ay tulungan ang kanyang kapwa-manlalakbay / karakter. Verbatim ang mga monologo at diyalogo kaya’t pangunahing wika nito ay Ingles ngunit may pagsalin ang ilang ekspresyon at may improbisasyon/malikhaing interpretasyon ang direktor at mga aktor.

Masasabing mabigat at palasak ang dating ng testimonyang tumatalakay sa “pagiging biktima at bulnerable” ng mga migrante: mga mistulang lumang kuwento ng kaapihan sang-ayon sa palagay ng ibang manunood. Ngunit ang dating na ito ay isa sa mga niresolba ng Talkback na mismong ang kuwentong ito ay buhay na buhay pa rin. Sa masiglang partisipasyon ng manunood sa Talkback, masasabing naabot ng dula ang layon nitong maging daan para mapag-usapan ang mga komplikasyon ng migrasyon at tuloy mamulat ang manunood.

Isang kinaharap na kontradiksyon ng mga karakter na migranteng manggagawa ay ang hamon ng pagbasag sa konseptong para sa mga Pilipino, ang Canada ay “langit” at para sa mga Canadian, ang Pilipino (nanny) ay “hulog ng langit” gaya ng sinasabi ng Nanniesfromheaven.com at Myprice4u.ca.

Tinatayang sa humugit 35 milyong mamamayan sa Canada, 800,000 ay Filipino o may dugong Filipino. Tinatayang 49 porsyento ng mga Filipinong residente ay dumaan sa LCP mula 1993-2009 o humigit 43,907 sa kanila ay LCP ang pangunahing pasaporte, direkta man o hindi, upang makapasok sa bansa at tuluyan nang manirahan. One third sa kanilang bilang ang may iniwang anak sa Pilipinas (TIEDE).

Sa datos ring ito ay lumabas na nangunguna ang Pilipinas bilang tagatustus sa pangangailangan ng caregiver sa Canada. Sa huling tala ng Embahada ng Canada sa Pilipinas, nakapag-isyu ito noong 2012 ng permanent resident visa para sa 33,000 Filipino, humigit 8,000 temporary foreign worker visa at humigit 31,000 temporary resident/visitor visa. Malakas ang hatak ng LCP dahil sa pakete nitong pagkaroon ng permanenteng “tahanan” sa Canada kasama ng pamilya.

Bilang pag-aaral-pagtatanghal sa kalagayan ng mga migranteng manggagawa partikular ang mga kasambahay at taga-alaga ng matanda, may kapansanan at bata, tampok sa dula ang relasyon ng migranteng Pilipino sa kanilang empleyadong Canadian maging ang mga katanungan sa LCP at ang katapat nito sa Pilipinas na LEP. Sa mga salaysay ay mahinuha ang epekto ng dalawang polisiya sa larangan ng ekonomiya at kultura ng dalawang bansa.

Maaaring maipa ang usaping migrasyon sa relasyon ng tagabigay-tagatanggap kung saan ang Canada ay nagbubukas ng trabaho habang ang Pilipinas ay “kusang” tumatanggap sa alok. Sa pagtanggap ng alok, ang Canadian employer ay nakikinabang sa serbisyo (sa murang halaga) ng migranteng Pinay sa domestikong gawain. Sa kabilang banda, nakikinabang ang mga anak/pamilya ng migranteng Pinay sa padalang pera ng kanilang Nanay. Natutustusan ang pangangailangan ng Canada para sa foreign-labor habang ikinatutuwa naman ng Pilipinas ang mito ng pag-unlad gawa ng remittance. Ikatlo ang Pilipinas sa mga bansang may pinakamataas na remittance na umabot sa $24 Bilyon (2012).

Kaya naman, ang migranteng Pilipino ay binansagang “bagong bayani” ng bawat embahada at pangulo ng bansa. Sa tunay na buhay, ang ganitong pagkilala ay problematiko kaya problematiko rin kung ang ugnayang Canada-Pilipinas ay tingnan lamang sa isang mutwal na relasyong bigayan dahil sa aktuwal ang Pilipino ay agrabyado batay sa ilang libong kaso at salaysay na nakalap ng PWC.

Pangunahing kasangkapan ng Canada ang LCP sa paghain ng oportunidad sa mga manggagawang Pinay. Bagamat malinaw sa mga probisyon nito ang obligasyon ng isang employer sa pasahod at benepisyo ng live-in caregiver kung saan ang migrante ay nakatira sa bahay ng employer, maraming naratibo ng Pinay ang nagpapatunay sa mga paglabag dito gaya ng ibinahagi ni Joanne sa dula.

Masalimuot at mabuway kung gayon ang relasyon ng tagabigay-tagatanggap-tagatanggap-tagabigay ng Canada-Pilipinas-Canada-Pilipinas. Kailangang harapin ang tanong: ano ang pangunahing kasangkapan ng Pilipinas para sa “kusang” pagtanggap ng paglisan ng mga Pilipino? Ang panloob na pananaw ang pangunahing kinonsidera sa pag-uwi ng dulang ‘Nanay’ sa Pilipinas noong 2013. Kung gayon, ang paglakbay na ito ay paghanap sa ugat ng pangibambayan. Kaya naman hangad maipatampok sa palabas ang papel ng LEP sa kahinatnan ng mga migrante.

Sa puntong ito, maaaring maipa ang relasyong Pilipinas-Canada sa konseptong tulak-hatak kung saan ang obhetibong internal na kalagayan ng Pilipinas gaya ng kawalan ng lupa at nakabubuhay na trabaho ang siyang puwersang tumutulak sa maraming Pilipino upang mangibambayan habang ang palabas na salik ng krisis sa kakulangan sa lakas paggawa ng Canada ay puwersang humahatak upang lumabas ng bansa ang Pilipino. Hindi tinatanggi ng migrante na ang murang pasahod sa Canada ay higit na mataas kumpara sa pasahod sa Pilipinas ngunit kapalit nito ay pagharap sa mga bulnerableng kalagayan sa paggawa gaya ng karahasan sa kababaihan.

Sa isang banda, isang katotohanan naman ang pagtanggi rin ng pamahalaan sa pag-iral ng LEP sa kabila ng manipestasyon nito mula sa panahon ni Marcos hanggang kasalukuyan sa pamamagitan ng 1974 Omnibus Labor Code Amendments on Overseas Employment.

Bilang sukling serbisyo ay pagkikil ng pondo ng mga migrante gaya ng Gloria Macapagal-Arroyo Scam, walang pangil na Overseas Absentee Voting Law (2003) para makalahok sa eleksyon ang mga OFW, at pagdiskwalipika ng Migrante Sectoral Party (MSP) bilang representasyon ng sektor sa kongreso noong 2010. Ito ay sa kabila ng malaking tax at daming pinapataw na fee sa mga OFW.

Kaya naman hindi ring maiwasang isipin ng migranteng Pilipino na siya ay ginagatasan lamang ng kanyang pamahalaan habang siya ay nagkukumahog sa ibang bansa. Ang pinakamasaklap ay ang di pag-areglo o mabagal na aksyon sa mga kasong idinudulog ng mga migrante. Kabilang dito ang mataas na singil ng ahensiya, trafficking, mababang pasahod, paglabag sa kontrata, paggahasa, pagkakulong at pagkabitay.

Mahaba na ang kasaysayan ng migrasyon ng mga manggagawa mula panahon ng pananakop. Kaakibat naman nito ang pagkilos ng mga migranteng Filipino sa iba’t ibang panig ng mundo. Mula sa mga naisadulang panulat nina Jose Rizal at Andres Bonifacio ay naroon ang pakikibaka ng mga Indiong sapilitang pinatrabaho sa Mexico maging ng mga ilustradong nakapag-aral sa Europa. Ang mga naisadulang kuwento ni Carlos Bulosan gaya ng The Romance of Magno Rubio ni Lonnie Carter (Mayi-Theater, 2002) at Nasa Puso ang Amerika ni Bienvenido Lumbera, o maging ng dulang St. Louis Loves Dem Filipinos ni Floy Quintos (Dulaang UP, 1994/2005) ay nagpahayag ng buhay sa Amerika. Ang Kuwatro Kantos ng Teatro Pabrika (1996) ay tumalakay sa epekto ng globalisasyon at ibayong pangibambayan ng mga Filipino sa Saudi, HK at Taiwan. Ang Care Divas ni Liza Magtoto (PETA, 2011) batay sa pelikulang Paper Dolls ay hinggil sa kalagayan ng mga migranteng Filipinong bakla sa Israel. Tampok sa Imbisibol ni Herlyn Alegre (Virgin LabFest 9, 2013) ang mga migrante sa Japan. Ang Maleta, Kahon at Karatula ni Rommel Linatoc ay isang komentaryo sa pag-uwing de-kahon ng mga OFW (Teatro Ekyumenikal, 2013). Ang pag-aral sa iba pang dulang tumatalakay sa pangingibambayan ay isa pang tunguhin sa pananaliksik ng dulaang Filipino.

Bilang proyektong pansining na “transnasyunal” kung saan tinatalakay ng naratibo nito ang paglikha ng iisang mundo at ang mga komplikasyon nito para sa mga tauhang katutubo ng iba’t ibang bayan, napapanahong itanghal ang karanasan at pakikibaka ng humigit-kumulang 15 milyong migranteng Filipino.

Bagamat hindi tahasang sinabi ng Nanay, isang Dulang Testimonyal na ang LCP at LEP ay magkatambal na programang nagdudulot ng kaapihan at inhustisya sa mga migranteng manggagawa, sa pamamagitan ng pag-alay ng espasyong politikal ay naitambol nito ang hinaing ng mga kababayan sa ibayong dagat. Lalo namang kinumpirma ng mga testimonya ang kawastuhan sa panawagan ng Philippine Women’s Center para buwagin ang Live-in Caregiver Program ng Canada gayundin ang panawagan ng Migrante International para buwagin ang Labor Export Policy ng Pilipinas. Ang pagbasura sa LCP ay isang malaking hakbang sa harap ng maraming kaso ng paglabag sa karapatan ng migranteng manggagawa. Ang pagbasura naman sa LEP ay paghamon sa pamahalaan upang magsilbi para sa sustenableng istratehiya ng pag-unlad ng bansa.

Maalalang ipinasa lamang ang Magna Carta for Overseas Filipino Workers (Republic Act 8042) tatlong buwan matapos binitay si Flor Contempacion sa Singapore. Ito ay bunga ng pagtanghal ng protesta ng maraming Filipino sa loob at labas ng bansa. Samantala, ang International Convention of the Rights of All Migrant Workers and Members of their Families (2003) ay 11 taong gulang pa lamang. Pirmado ito ng Pilipinas ngunit hindi ng Canada. Para sa lokal na 2.5 milyong kasambahay, ang Kasambahay Law/Domestic Worker’s Act ay isang taon pa lamang (Enero 2013).

*     *     *

1780198_10152824545054742_4221878056419718992_oAng mga testimonya ng ‘Nanay’ ay muling matutunghayan kasabay ng lokal na mga kuwento ng migrasyon sa kolaborasyon ng Urban Crawl at Migrante International. Sa direksiyon ni Rommel Linatoc, ang dula ay gaganapin sa Covered Court, Brgy. 150, Bagong Barrio, Caloocan City ngayong Oktubre 11, 2014 (4PM). Para sa dagdag na detalye, makipag-ugnayan kay Boni o bisitahin ang FB Nanay Event.


Sanggunian:

Asia Pacific Mission for Migrants. Global Migration Report 2012: Trends, Patterns and Conditions of
Migration.

E. San Juan. Filipinos Everywhere: Displaced, Transported Overseas, Moving On in the Diaspora. IBON Books: Philippines, 2006.
Ferguson, Alex Lazaridis. Improvising the Document. University of Toronto Press. Canadian Theater Review, Vol. 143, Summer 2010, pp. 35-41

IBON International. Policy Brief: Migration and Development: A Matter of Seeking Justice. October 2013.

Johnston, Caleb at Geraldine Pratt. Taking Nanay to the Philippines: Transnational Circuits of Affect. Theaters of Affect, Playwrights Canada Press, 2014.

Johnston, Caleb at Geraldine Pratt. Translating Research into Theater: Nanay: A Testimonial Play. BC Studies, no. 163, Autumn 2009 pp. 123-132.

Lindio-McGovern, Ligaya at Isidor Wallimann. Globalization and Third World Women: Exploitation, Coping and Resistance. Ashgate Publishing, Ltd. (2013).

Lumbera, Bienvenido. “Dating”: Panimulang Muni sa Estetika ng Panitikang Pilipino.

Migrante International. Kalagayan at Pakikibaka ng Migranteng Pilipino (A Migrant’s Primer), October 2012.

Nicanor Tiongson. Ang Dating ng Dulang Filipino: Panimulang Sulyap sa Estetikang “Palabas”. Presentasyon sa National Conference on Theater Aesthics, Cultural Center of the Philippines, November 8, 2012.

Taylor, Lib. Voice, Body and the Transmission of the Real in Documentary Theater. Contemporary Theater Review, Vol. 23, No. 3 (August 2013) pp. 368-379.

Ubaldo, Lars Raymund (ed.). Paglaya-Paglawud: Paglalayag at Ugnayan ng mga Pamayanan sa Kasaysayang Pilipino. ADHIKA ng Pilipinas. (2012)

]]>
http://pinoyweekly.org/new/2014/10/migranteng-pinay-bilang-nars-nanny-nanay/feed/ 0
Mula sa Kung Ano ang Noon (From What is Before): Ganun pa rin Ngayon http://pinoyweekly.org/new/2014/10/mula-sa-kung-ano-ang-noon-from-what-is-before-ganun-pa-rin-ngayon/ http://pinoyweekly.org/new/2014/10/mula-sa-kung-ano-ang-noon-from-what-is-before-ganun-pa-rin-ngayon/#comments Mon, 06 Oct 2014 17:33:13 +0000 http://pinoyweekly.org/new/?p=31746 Eksena mula sa pelikulang "Mula sa Kung Ano ang Noon".

Eksena mula sa pelikulang “Mula sa Kung Ano ang Noon”.

Rebyu ng pelikulang Mula sa Kung Ano ang Noon (From What is Before) (2014), dinirehe ni Lav Diaz

Kapirasong kasaysayan mula sa alaala ng mga misteryo at histerya sa nayon sa panahong niluluto ng Rehimeng Ferdinand Marcos ang Batas Militar. Mga simbolikong larawang bukas sa maraming pagtuklas at pag-unawa.

Ito ang mga ibinahagi ni Lav Diaz sa pelikulang Mula sa Kung Ano ang Noon (From What is Before) na naglagay sa Pilipinas sa kauna-unahang pagkakataon mula 1946 sa mapa ng Locarno International Film Festival sa Switzerland. Nakamit ng pelikula ang pinakamataas na karangalan, ang Golden Leopard Award, nitong taon.

Ipinagpalagay na ang alaalang binanggit ay mula sa 12 taong gulang na si Diaz dalawang taon bago idineklara ang Batas Militar. Naging saksi ang awtor-direktor kung paano nagimbala ng diktadura ang simpleng pamumuhay ng mga mamamayan sa isang nayong bundok noong dekada ’70.

Gaya ng panaginip, napapadpad sa iba’t ibang lokasyon ang mga karakter. Sa ganitong paraan naipapabatid ni Diaz ang saklaw ng pelikula: di lamang ng isang nayon sa Timog o kaya Kanlurang rehiyon, kundi ng buong bayan. Bagamat nag-iiba ng tekstura sa ekspresyon at wika, nananatiling pamilyar ang tereyn ng luntiang bukid: ang bundok, ang ilog, ang dagat, ang ulan, ang araw maging ang ihip ng hangin, dagundong at kidlat, lagaslas, lawiswis at titig ng kalabaw. Pamilyar din ang mahaba at mabagal na lakaran paitaas-paibaba. Maaaring nakakatortyur ang paghihintay sa paggalaw ng mga tableau ni Diaz, ngunit sa huli’y ang buntong-hininga ng panglaw at ang masigasig na pag-aabang sa mabuting kahantungan ng manlalakbay.

Sa unang bahagi, natutunghayan ang sayaw ni Bai Rahmah (Bambi Beltran) na minsan lamang mangyari sa “10 tag-init, 10 tag-ulan at 10 kabilugan ng buwan”. Walang subtitle ang awit ng Shahman (Abraham Abdullah), ngunit mahinuhang ito’y ritwal para sa ikagagaling ng maysakit at para maitaboy ang mga pangitain o masasamang enerhiya.

Bilang katutubong gawain, ipinagpalagay na lahat ng dumadalo rito ay may bitbit na pag-unawa at malinaw ang pakay o layon ng pakikiisa sa ritwal. Sa larawan ni Diaz, istatik lamang ang taumbayan, liban sa aliw na palakpak ng isang may kapansanan, si Joselina (Karenina Haniel). Mapapansin sa sumunod na mga eksena ang pagkasalaula ng malakas na kapit sa kolektibong aktibidad na ito dahil sa mga kababalaghang animo’y galing sa kalikasan ngunit sa totoo’y gawa ng tao o kaya’y resulta ng masamang budhi nito.

Sinasabing kabisado ng mga mamamayan ang agham ng kalikasan, ngunit hindi ang “katotohanang” hatid halimbawa ng demonyong-tao. Nauna nang nagtaka si Sito (Perry Dizon) sa pagkawala ng balon (wild dove) na sa tuwina’y inaabangan kasama ng kanyang ama noon at ngayon ng kanyang ampong si Hakob (Reynan Abcede). Dalawampung taon nang nakalipas ay kinuha diumano ng duwende ang kaibigan niyang si Teban.

Ngunit tumambad ang higit na misteryosong mga imahen gaya ng pagkasunog ng tatlong kubo sa isang gabi, pagkaroon sa kalye ng di kilalang bangkay na tila may kagat ng asawang sa tainga, pagkarinig ng mga nakaka-ulol na hiyaw mula sa gubat, paglalakad ng hubo’t hubad ng di makakalakad na “anak ng kapre” (Joselina) at ang pagkapugot ng ulo / pagkataga ng mga baka sa rancho.

May teorya ang mga mamamayan dito sa huling pangyayari: na ito’y dala ng galit ng magsasaka sa asendero, ngunit sa buong alaala’y nanatili itong haka-haka at nanaig ang propaganda ng Bureau of Health na ang pagkamatay ng mga baka ay dala ng dumapong sakit dito.

Sa bahagi ng batang si Hakob, isang hiwaga ang kanyang kapanganakan at nais tuloy tawirin ang isla ng mga limot sa Culion, Palawan. Samantala, tumitindi ang panganganilangan ng taumbayan sa pagpagamot. Tinugunan naman ito ni Itang/Pacita (Hazel Orencio), kasangkapan ang kapatid na si Joselina. Bagamat gamit ni Itang ang katutubong kaalaman sa halamang gamot, batid din niyang ginawa niya iyon upang kumita at mabuhay silang magkapatid. Isa itong ritwal-ritwalang pinag-isipan nang husto ni Itang at hindi lubusang sinang-ayunan ni Fr. Guido (Joel Saracho) sa konteksto ng Katolisismo at konsepto ng pang-aabuso.

Sumunod naman ang rebelasyon ng mga trahedya: pagpatay ng isang puwersa sa sanggol ni Babu Amrayda (Ching Valdes-Aran), pagkawala ng trabaho ni Sito bilang bantay ng baka sa rancho, paulit-ulit na paggahasa ni Tony (Roeder Camanag) sa walang muwang na si Joselina, pagkampo ng mga militar sa nag-iisang eskuwelahan sa bayan sa pamumuno ni Lt. Perdido (Ian Lomongo), paglason ni Itang sa buntis na si Joselina at tuloy pag-alay ng kanilang katawan sa Banal na Bato. Rumurok pa ito sa malawakang paglikas ng mga kababaryo kasama si Hakob at ng mga kaanak ni Sito.

Ang mapantig na awit ni Babu Amrayda’y hinagpis ng isang Inang Bayang ninakawan ng kinabukasan ang anak: “Si Lamlaman ang anak na isinilang kasama ng mga puno at ilog sa kagubatan ay sinira ng takot at ngayo’y tinangay ng kadiliman.”

Matapos ang dalawang taong paghasik ni Heding (Mailes Kanapi) ng kuwentong katatakutan kasabay ng paglako ng banig, kaldero, balde at kung anu-ano na lang, ang baryo ay mistulang naging ghost town. Matapos ang mahigit limang oras na pakidalamhati ng mga manonood sa ordinaryong mga karakter ng pelikula habang nakipagbuno sila sa mga hiwaga ng buhay, ang malinaw na alaalang si Heding ay isang lintik palang tiktik na sarhento sa ilalim ni Lt. Perdido at ni Pangulong Marcos. Namutawi ang halakhak nito ng tagumpay kasabay ng tagay ni Lt. Perdido sa kanyang promosyon habang sa radyo ay narinig ang boses ni Marcos sa pagbigay-katwiran ng Martial Law.

Sa dulo ng pelikula, nabanaag din ang mga katotohanan sa likod ng mga misteryo. Ang hiyaw mula sa gubat ay naging kongkretong hiyaw ng kabataang sinasaksak nang dahan-dahan ang tagiliran habang pilit siyang pinapaamin ng Seksing Vigilante (Kristine Kintana) na mahal niya ang UP… mahal niya si Marcos. Ang eksenang tortyur na ito ay pamilyar sa tulang “Mga Bahagi ng Bangungot” (“Fragments of a Nightmare”) ni Amado Guerrero. Eksenang maiksi ito, ngunit masaklap na karanasan ng maraming kabataang tumuligsa sa diktadura ni Marcos.

Sa unang dating ng shot ni Diaz sa mga vigilanteng naglilinis ng baril sa kubo, iisipin mong sila ay mga “rebeldeng NPA”. Sa malaon, mauunawan mong ito’y tropa ng lantay-militar sa ipinakita nitong arogansiya sa pagtawid sa di maayos-ayos na tulay at sa pagharang sa inosenteng mga mamamayan gaya ni Fr. Guido. Mauunawaan ding ang tanging papel ng Batangueñong dayo na si Heding ang “clearing” o paglinis ng bayan, isang operasyong militar kung saan winawalis ang mga mamamayan: pinapatay ang mga umaangal habang ang iba ay nirerekluta sa paniniktik at puwersang para-militar gaya ng Civilian Home Defense Forces (CHDF) na kilalang Cafgu sa panahon ni Pang. Corazon Aquino.

Mula sa pelikulang "Mula sa Kung Ano ang Noon".

Mula sa pelikulang “Mula sa Kung Ano ang Noon”.

Karahasan at pananahimik ang sagot sa sosyo-politikal na problema ng kawalang serbisyo at ng pag-iral ng government neglect sa loob ng maraming taon. Kahit sa hinagap ng mga tagabaryo ay simpleng problema lang sana ito kung gugustuhing atupagin ng gobyerno. Mahinahong ipinaliwanag nina Sito na “tahimik ang baryo bago dumating ang mga militar”. Ang nilalatag ng estado kung gayon na tipo ng “katahimikan” ay problematiko.

Sa proseso, ang ibang mamamayan ay nawiwindang, nasisiraan ng loob, naprapraning, nagiging dekadente kundi man tuluyang umalis sa lupang sinilangan. Nilusaw kung gayon ng paghubad sa maskara ni Heding ang mga misteryo sa bayang siya din ang lumikha bilang aparato ng kapangyarihang militar.

Sa isang mukha ng masalimuot na kalagayan, ang ibang mamamayan ay biglang naglalaho naman tungo sa gubat upang umanib sa NPA. Hindi tahasang sinabi kung ganito nga ang nangyari kay Teban. Wala ring pahayag na ang bayan ni Sito ay naaabot ng pag-organisa ng Kilusan laban sa Diktadura at para sa Pambansang Demokrasya.

Sang-ayon sa kongklusyon ni Heding, ang baryo ay “tahanan ng mga komrad at simpatidor ng mga Komunista”. Kung kaya, idineklara ni Lt. Perdido ang lugar bilang bahagi ng war zone. Ipinagmamayabang niyang masugid siyang mag-aaral ng kasaysayan, ngunit ang kanyang baluktot na lohika ng pag-iral na kapayapaan (peace and order) ay di maunawaan ng kaguruan sa baryo (Evelyn Vargas at Teng Mangansakan). Tinatanghal ni Lt. Perdido ang sarili niyang pangalan.

Ang malinaw sa pelikula’y nakaranas ang bayan ng malagim na yugto sa panahon ni Marcos. Ang malinaw rin ay may kakayanan ang ordinaryong tao upang maninindigan para sa katarungan. Sa indibidwal na kapasidad nila, lumaban ang ilang karakter at inangkin ang katwiran. Marahas ang aksiyong tulak rin ng dahas. Nailigtas ni Sito ang sanggol na si Hakob mula sa akmang pagpatay dito ng isang lalaking pinaniniwalaang sariling ama nito. Ang pagbawi sa buhay ni Tony ay pagbigay-hustisya kina Itang, Joselina at sa di pa naisilang na sanggol nito. Samantala, ang ipinamalas ni Itang na karunungan sa halamang lunas ng sakit maging sa tipong pampatupok ng buhay ay isang katutubong kapangyarihan. Maaalalang pinaslang ang kapangyarihang ito ng mga katutubong Filipino sa ilalim ng Batas Militar ng Espanya at ng Amerika. Nararapat lamang mabalikan ito ng mamamayan bilang proteksiyon sa sariling buhay liban sa sustenableng armas ng kalusugan. Si Joselina naman ay kakakitaan ng lakas sa mga yogang posisyon nito sa kabila ng kapansanang mental at pisikal.

Sa pagwakas ng pelikula, namilosopo ang Makatang “nagpakalayong maghanap ng tulang matatagpuan lamang sa sariling lupa kaya ngayo’y nagbalik upang dito mamatay”. Bukambibig nito ang “Basag na Uniberso”, “ang patay na bayan”, “bayan ng mga patay” o “ang sumpa ng malalang sakuna”. Idiniin ng monologo nito ang paghahanap sa sariling bayan at sa katwiran ng buhay.

Sa tono ni Crisostomo Ibarra at ng mga bayaning nagbalik sa mga epikong bayan, nanalig siyang “isang araw ay wawasto rin ang lahat”. Mataas ang paghanga nito sa gaya ni Sito na “lampas sa pagtatanim ang kaalaman at di sumusuko sa anumang pagsubok”. Samantala, hinikayat niya ang manunood upang maglimi “sapagkat tayo lahat ay nagkamali”. Sa puntong ito, ideyal ang tinutukoy na bayan: binubuo ng makatwirang mga mamamayan at ng makatwirang pamahalaan. Sa huling eksena ring ito, sinabi ni Sito na “mahirap arukin ang buhay”. Natatakot siya sa bagay na di niya alam: isa pang mahalagang puntong magandang paglimian.

Simboliko ang larawan ng pagpalutang ng pinaapoy na katawan ng Makatang tinupok ng kanser. Hindi makaalagwa ang apoy na nakikibaka sa ulan, ngunit ang ritwal ng Malay ay katuparan ng huling kahilingan para sa kadalisayan.

Para sa manunood na Swiss, maaaring kongkreto sa kanilang kamalayan ang ugnayan ng pamahalaang Marcos at ng pamahalaang Switzerland sa pagkalinga ng Swiss Bank sa diktador at ng mga nakaw na kabang-bayan kasama ng mga ginto at alahas (ill-gotten wealth ng mga Marcos). Maaaring para sa kanila, tapos na ang usaping ito sa pagbalik ng nakaw na yaman sa rehimeng Fidel Ramos noong dekada ’90.

Ngunit isang katotohanan pa rin sa bansa ang patuloy na kahirapan, kawalan ng akses sa serbisyong panlipunan, pagkatali ng mga magsasaka sa sistemang asyenda at pagdami ng kaso ng sapilitang pagkawala/pampulitikang pamamaslang. Nariyan din ang histeryang likha ng presidential sister na si Kris Aquino sa mga pasabog na kuwento tungkol sa kanyang sex life o kaya kalituhan kung saang bansa siya magsa-shopping.

Nawa’y sa paglibot ng pelikula sa mahigit 30 bansa bilang bahagi ng gantimpala ng festival ay maitambol ang mithi ng mga mamamayang Pilipino na makabangon mula sa bangungot ng kawalang demokrasya. Samantala, maipaunawa rin nito ang katotohanan ng prinsipyadong armadong pakikibaka sa Luzon, Visayas at Mindanao para sa tunay na pagbabago ng kalagayan ng ordinaryong mga mamamayan.

]]>
http://pinoyweekly.org/new/2014/10/mula-sa-kung-ano-ang-noon-from-what-is-before-ganun-pa-rin-ngayon/feed/ 0
Paglulunsad ng Doble Katha http://pinoyweekly.org/new/2014/09/paglulunsad-ng-doble-katha/ http://pinoyweekly.org/new/2014/09/paglulunsad-ng-doble-katha/#comments Wed, 17 Sep 2014 23:07:46 +0000 http://pinoyweekly.org/new/?p=31494 Matagumpay na nailunsad ang mga librong pinamagatang Transfiksyon: Mga Kathang In-Transit at Like/Unlike Mga Kuwentong Facebook Status at Politika ng Agam-agam na idinaos sa Bulwagang Plaridel sa Unibersidad ng Pilipinas sa Diliman, noong ika-11 ng Setyembre. Ang dalawang antolohiya ay kapwa inedit nina Rolando Tolentino at Rommel Rodriguez.

Si Luna Sicat-Cleto habang nagbibigay ng pananalita tungkol sa Transfiksyon. (Larawan mula sa Facebook page ng UP College of Mass Communication).

Si Luna Sicat-Cleto habang nagbibigay ng pananalita tungkol sa Transfiksyon. Larawan mula sa Facebook page ng UP College of Mass Communication

Mula sa pabalat ng Transfiksyon ay mahihinuha ang nilalaman ng antolohiya: Tayo’y mga manlalakbay sa kani-kaniyang panahon. Baon ang mga salita’t imahinasyon na kailangang itala gamit ang malikhaing isipan. Lunan ng Transfiksyon ang iba’t ibang anyo ng pakikipagsapalaran sa malalawak at makikitid na espasyo, sa kawalan, sa panaginip, sa nakaraan at hinaharap. Narito ang mga kuwentong lumikha ng mga bakas na hindi na mabubura. Sakop ng mga akda ang simula’t katapusan ng likhang reyalidad. May mga paglutang, ang iba’y lumilipad, o kaya’y sinasagwan ang isip upang makabuo ng naratibong magsisilbing giya sa mga kasabayang manlalakbay. Heto na ang Transfiksyon ng ating mga kuwentistang Filipino. Tiyak na mag-iiwan ng pananda sa pagtahak ng ating mga daliri sa pagitan ng bawat pahina.

Iba’t ibang uri ng sasakyan/pagsakay/lunan ang makikita sa antolohiya tulad ng jeep, bus, MRT, bangka, eroplano at iba pa na nagtataglay ng sari-sariling mga kuwento.

Sa pahapyaw na pagkritik ni Luna Sicat-Cleto sa Transfiksyon, inihambing niya ang antolohiya sa “mga agos sa disyerto” na koleksiyon din ng mga maikling kuwento na nalathala noong dekada ’60.  Aniya, ang naturang proyekto ay “papasulong at wala nang lingunan pabalik.” Sinabi pa ni Sicat-Cleto na bagamat wala mang pinto siyang pinasok sa pagbasa, nakapasok siya sa kaloob-looban nito.

Sa epilog naman ng Like/Unlike: Kuwentong Facebook Status at Politika ng Agam-agam ay ito ang nakasaad:  Kaya kahit hindi sinasadya, postmoderno ang mga kinalabasang kwento:  mga experimentasyon sa artikulasyon ng sarili at mundo dahil ang premis ng virtual na mundo ay ang pagkawatak-watak ng sarili at ng mismong mundo.  Kahit pa ang daming pahina ng hypertext na pumapatungkol sa sarili, ang pagiging hypertext ng mga pahina at sipi ng kwento ay pumapatungkol din sa pagiging hypertext ng sarili.  Hindi na lamang diretso ang trajektori ng pagkaunawa at pagkatuto ng pagkatao at individualismo, may kanya-kanya itong direksyon sa inaasahang purposiveness ng nais maunawaan:  aspekto lamang, hindi kabuuan dahil nga ang paradox ng kabuuan ay hindi naman ito mabubuo kahit pagtagni-tagniin sa Internet.

Si Dong Abay, sa kanyang malikhaing pagtatanghal. (Larawan mula sa Facebook page ng UP College of Mass Communication).

Si Dong Abay, sa kanyang malikhaing pagtatanghal. Larawan mula sa Facebook page ng UP College of Mass Communication

Sa Like/Unlike, sinusuri ng mga editor ang Facebook bilang “plataporma at daluyan ng virtual na individualismo sa virtual na networking na komunidad.” Isang pagtatangka ang antolohiyang ito upang makabuo ng naratibo mula sa mga kontribyutor gamit ang kanilang tinipon at nireorganisang Facebook status. Makabuo ng kwento mula sa tila napakatemporaryo at biglaang pagbulalas sa networking site.

Maliban sa mga mga kontribyutor na dumalo, nagkaroon din ng pagtatanghal sa programa sina Dong Abay, Angeli Bayani, Hero Angeles, Boy Dominguez at iba pa. Ang naturang paglulunsad ay dinaluhan rin ng Pambansang Alagad ng Sining sa Panitikan na si Dr. Bienvenido Lumbera.

Ang Transfiksyon ay inilathala ng U.P. Press habang ang Like/Unlike na isang e-book ay inilathala ng Flipside Publishing.

]]>
http://pinoyweekly.org/new/2014/09/paglulunsad-ng-doble-katha/feed/ 0
Multo ng nakaraan http://pinoyweekly.org/new/2014/09/multo-ng-nakaraan/ http://pinoyweekly.org/new/2014/09/multo-ng-nakaraan/#comments Tue, 16 Sep 2014 02:51:37 +0000 http://pinoyweekly.org/new/?p=31464 Nora Aunor bilang babaing may dementia.

Nora Aunor bilang babaing may dementia.

Rebyu ng Dementia, pelikulang dinirehe ni Perci Intalan, mula sa iskrip nina Perci Intalan at Jun Lana, tampok sina Nora Aunor, Jasmine Curtis Smith, Yul Servo, Bing Loyzaga, Chynna Ortaleza, at Althea Vega. Na-test screen noong Setyembre 10, 2014 sa Greenhills Theater Mall, San Juan City

Hindi ko inaasahang isang horror-suspense drama ang Dementia. Wala man lang kasi akong nabasang anuman o napanood na trailer tungkol dito.

Kaya ang akala ko ang istorya ay iikot sa kung paano pakikitunguhan ang pagiging ulyanin. Hindi pala.

Pero sa salitang “dementia” mataas na kaagad ang ekspektasyon ko sa pelikula lalo’t si Nora Aunor ang bida. Kaya maaga pa’y sumugod na ako sa Greenhills Theater Mall, kung saan ginawa ang test screening, noong Setyembre 10.

At hindi ako nabigo. Dinala ni La Aunor ang pelikula. Kay Nora, di na masyadong kailangan ang diyalogo, dahil sa mata pa lang ay may drama na. Lahat ng emosyon ay ipinakita at ipinadama niya – lungkot, galit, takot, gimbal. Kulang na lang na tawagin ko ang pelikulang ito ng “The Eyes.”

Liban dito, bawat kilos at galaw ni Nora ay kapani-paniwala. Hahatakin at hahatakin niya ang manonood sa mga eksena, na para bang kasama ka na niya sa telon. Hindi pilit. Hindi garapal. Subtle, ika nga sa Ingles.

Kung masaya siya napapangiti ka, kung malungkot nag-aalala ka, kung nagigimbal natatakot ka. Kaya para lamang makita kung gaano siya kahusay na artista, sapat nang panoorin ang pelikula.

At manonood na mismo ang magsasabing isa siyang tunay na pambansang artista.

Samantala, medyo kakaiba ang istorya ni Jun Lana. Kuwento ito ng isang may edad na babaing may dementia na iniuwi sa Batanes ng pinsang si Bing Loyzaga. Balikbayan si Bing, na inalagaan ni Nora, at sa pagmamahal ni Bing ay isinama si Nora na dumalaw sa probinsiya.

Pagkakita pa lamang sa lugar, sa mga talampas at alon, at sa bahay na bato, alam mong dito’y may maaalala si Nora.

Pero tulad ng isip na isang taong may dementia, gayundin muna tumakbo ang istorya – flashes of memory na hindi mabuo-buo ang kuwento. Unti-unti ang pagluluwal ng istorya at madalas hinahanap mo sa isip kung saan ka ba talaga dadalhin ng kuwento. Suspense, ika nga, na mahusay namang natahi bandang huli, tulad ng pagkakabuo ng pieces of puzzle na ginagawa ni Nora.

Lamang, kapansin-pansin ang pagluwag sa characterization. Halimbawa’y hindi naging malinaw kung bakit galit si Nora kay Yul Servo, na asawa ni Bing sa pelikula, gayong ipinapakitang mabait na bata naman si Nora na nag-alaga pa ng isang baliw. Hindi rin malinaw kung paanong naging pinsan ni Nora si Bing, gayong adopted lang si Nora. O paano sumulpot sa buhay ni Nora si Bing.

Kung baga, may mga bahaging hindi consistent sa mga tauhan.

Pero consistent ang ganda ng cinematography. Nahuli nito ang nakamamanghang kalikasan ng Batanes, at ang katahimikan at kalagayang parang pinag-iwanan ng panahon ang lugar ay umakma sa mood ng pelikula at sa katayuan ni Nora na may dementia.
Sabihin pa, mahusay na naiugnay ang paligid sa mahahalagang pangyayari sa buhay ni Nora.

Kung ito naman ang unang pelikula ni Percival Intal bilang direktor, bagaman may mga bahaging dragging at napabilis at napaigsi pa sana, ito ay magandang simula na. Isang pelikula ito na irerekomenda ko sa aking mga kaibigan, hindi lamang dahil kay Nora kundi dahil may gems sa pelikula. Hindi ko nga lang masasabing gem ang musika. Maganda sana ang tunog pero sa sobrang lakas nakakatulig na sa tenga at umaagaw na sa mga eksena.

Gayunman, pinakagusto ko ang huling eksenang nagsusulat si Nora sa ospital at pilit inaalala ang mga nakaraan. Sa huling talata, binura niya ang salitang “itinulak” at pinalitan ng “tumalon.” ‘Yun na ‘yon. ‘Yung single scene na ito ang nagtahi at nagpaliwanag ng maraming katanungan sa buong istorya.

Nang lumabas ako ng sinehan, hindi ko maiwasang mapangiti na rin. Sumagi sa aking isip na sana, ang mga bulok na pulitiko sa ating bayan ay multuhin ng kanilang mga nakaraan, sa mga kasalanang ginawa nila sa bayan. Kung gayon, may nagagawa rin palang mabuti ang dementia.

]]>
http://pinoyweekly.org/new/2014/09/multo-ng-nakaraan/feed/ 0