Tulad ng kanyang temang Iba naman, iba rin ang klase ng pagpili ni Teddy Casiño maging sa kanyang jingle sa pangangampanya. (Contributed Photo)

Habang ang ibang kandidato ay nahihirati sa paggamit ng mga jingle mula sa mga sikat at dayuhang awitin tulad ng “Call Me Maybe” ni Carly Rae Jepsen o ng “Gangnam Style” ng Koreanong si PSY, mas pinili ni Makabayan senatorial candidate Teddy Casiño ang OPM o original Pinoy music.

Mula pa nang magsimula ang kampanya noong nakaraang Pebrero, ginagamit na ni Casiño at ng kanyang mga kasama ang “Pagbabago Para sa Karaniwang Tao”, na isinulat at kinanta ni Karl Ramirez, isang independyenteng musikero.

Ayon kay Casiño, nasakyan niya agad ang naturang kanta matapos niyang marinig ang demo recording na ipinadala ni Ramirez sa kanyang mga kaibigan. “Nakatrabaho ko na si Karl dati at alam kong progresibong musikero siya pero nagulat pa rin ako sa lyrics ng una kong marinig ang kanta. Parang tinataglay nito ang aking pangunahing linya sa kampanya na ‘pagbabago para sa karaniwang tao,’ sabi ni Casiño.

Agad namang pinalitan ni Ramirez ang ilang salita sa kanta at lumikha ng “remix jingle version” na orihinal na isinulat at nirekord para sa kanyang nalalapit na album na “Sulong,” para magamit sa kampanya.

“Naniniwala ako at ang mga kapwa ko manlilikha ng awit at mang-aawit sa Concerned Artists of the Philippines (CAP) sa pagsulat ng makabuluhang awitin na sumasalamin sa aspirasyon ng mga Filipino para sa tunay na pagbabago,” ayon kay Ramirez.

Ang plataporma ni Casiño ang pinaka-tumutugon sa mga pangangailangan ng mga mamamayan ngayon – mataas na suweldo, reporma sa lupa, pambansang industriyalisasyon, mababang presyo ng mga bilihin at isang gobyerno na ipagtatanggol ang mga karapatan ng mga mamamayan. Iyan ang tunay na makabayan!” sabi pa ni Ramirez.

Ayon sa CAP, nakakatuwang nila si Casiño sa pagpapatampok sa lokal na musika.

Noong 2011, lumapit ang CAP  sa Kongreso para i-exempt sa buwis ang mga lokal na artista. Si Casiño, na noo’y kinatawan ng Bayan Muna partylist, ang sumuporta sa kanila, naghain ng panukalang batas at tiniyak ang pagpasa nito sa Kamara

Naniniwala ang CAP na kailangan ni Casiño ang lahat ng tulong na makukuha niya. Tulad ng mga independyente at progresibong mga musikero, kulang si Casiño sa rekurso para magkaroon ng puwang sa radyo at telebisyon. Pero kung anong kulang ni Casiño sa rekurso, umaangkop sila sa usapin ng pag-abot sa maraming tao, pag-oorganisa sa mga komunidad at pagkamalikhain.

Nagsilbing rehearsal sa paglunsad ng Daragang Magayon Festival ang Sentrong Pangkultura ng Pilipinas sa pagbukas ng pagtatanghal ng epikong Bikol at alamat ng Mayon noong Pebrero 8, 2013.

Ang epiko ay paglalakbay ng bayaning hinirang ng isang pamayanan kung saan nahahalaw ang isang lokal na kaisipan tungo sa pambansang kamalayan. Ang kasaysayang ito ay masasabing atin at ang pagsisikap na mapanatiling buhay ito ay pagtuligsa sa mapagkubabaw na layunin ng kolonyalistang Kastila sa pagbura ng katutubong paniniwala gayundin ng likas na ekspresyong pansining. Mahalaga rin ang pagyabong ng tradisyong naipapasa sa bawat henerasyon, berbal man o nakasulat, upang mapabulaanan ang pangmamaliit ng kolonyalistang Amerika sa lahing Pilipinong wala umanong sariling mito at pagkatao.

Nagsilbing rehearsal sa paglunsad ng Daragang Magayon Festival ang Sentrong Pangkultura ng Pilipinas sa pagbukas ng pagtatanghal ng epikong Bikol at alamat ng Mayon noong Pebrero 8, 2013. Handog ng Tanghalang Pilipino ang Ibalong, isang musikal at ng E-Dance Theater ang Daragang Magayon, an Istorya ni Mayon, isang dulang multimedia.

Imposibleng walang kwento ng kabayanihan ang mga ninuno ng rehiyong tahanan ng niyog at anahaw. Imposibleng walang sinaunang mga paglalakbay sa lupain nitong naligiran din ng Karagatang Pasipiko. Katunayan, balon ng pamanang kultura ang materyal ng dalawang dula bagamat kontrobersyal ang kadalisayan ng naarkibong Kastilang texto sa panulat nina Fray Bernardino de Melendreras at Fray Jose Castaño.

Sinalaysay sa unang palabas ang karanasan ng mga katutubo ng Ibalong, na kilala ngayon bilang Bikol, sa pagtayo ng pamayanan. Samantala, sinuhayan sa Daragang Magayon ang tunggalian ng mga tribo at ng mga Bathala tungo sa pagpalawak at pagbuklod ng pamayanan. Pag-ibig ang nagpapatibok sa mga pangyayari ng dalawang kwentong sumusuyod sa ilang daang taon at tauhan habang nanatiling sentral na imahen nito ang bulkang may perpektong hugis tatsulok at may lawak ng lupang sumasakop sa walong munisipalidad at lungsod kabilang ang Albay, Camarines, Sorsogon, Catanduanes at Masbate. Katuwang ng tao sa pagbantay ng yamang likas, si Daragang Magayon ay kilalang Diwata ngayon ng Bundok Mayon katumbas ng mga Diwata ng iba pang bundok gaya nina Maria Cacao ng Bundok Lantoy (Cebu), Maria Makiling ng Bundok Makiling (Laguna) at Maria Sinukuan ng Bundok Arayat (Pampanga).

I Ang Babae bilang Mapagpasya

Sa unang bahagi ng Ibalong, inilinaw na ang lokasyon ng kwento ay nahati sa dalawang teritoryo: ang Upper World at Under World. Ang una’y pinamamahalaan ni Gugurang (May Bayot), Diwata ng Liwanag at ang ikalawa ay ginagabayan ni Asuang (Jonathan Tadioan), Bathala ng Kadiliman. Dito nananahanan ang mga Halimaw na may hitsurang tila mutation ng iba’t ibang hayop. Nabulabog ang malawak nilang tahanan sa panghimasok ng Taong mandirigma na si Baltog (Nicolo Magno). Ang pagtugis nito sa maestrong baboy-damong si Opon (Red Nuestro) ay hudyat ng kanyang paghari. Naging saksi sa matagalang labanan ng Halimaw at Tao ang ahas na anak ni Asuang na si Oryol (Jenine Desiderio). Sa kanya ibinilin ng ama ang pagbawi ng kanilang gubat at dagat. Sa pagpanaw ni Baltog nang walang kasunod na pinuno, naging malaya muli ang mga Halimaw at namuno si Oryol.

Sa ikalawang bahagi, sinalakay muli ng Tao ang Under World sa pamumuno ng hambog na batang si Handyong (Myke Salomon). Matapos ang maraming labanan, pumanaw si Asuang na naging hudyat para kay Oryol upang magpakasal kay Handyong bilang taktika ng pagsalba ng kanilang uri. Sa kabila ng pagputol niya ng kanyang buntot bilang sakripisyo, itinuring ng ibang mga Halimaw na ito ay pagtaksil laluna’t sa katunayan, matapos makipagsundo, sila naman ay ginawang alipin ng sakahan at pa-in ng digmaan imbes na maging kapantay ng Tao ang turing sa kanila ni Handyong. Labas dito, pinaslang ni Handyong si Rabot (Marco Viaña), ang tanging kapatid ni Oryol na ayaw sumuko sa pamamalakad ng Tao.

Sa huling bahagi, nangamba si Gugurang sa kasakiman ng Tao at pananakop nito sa Upper World nang makitang tila inaabot ni Makusog (Cheeno Macaraig) ang langit. Si Makusog ang naging bunga ng pag-isang dibdib nina Oryol at Handyong. Inutusan ni Guguran ang kidlat na kumitil kay Makusog sa isang iglap. Sinumpa ng Diwata na mabubuhay lamang ito muli sa pagpanaw ni Handyong. Sa unang pagkakataon, nakalimutan ni Handyong ang kanyang sarili at inalay ang buhay alang-alang sa anak. Bininyagan ni Oryol si Makusog bilang may malay na kalahating-Tao at kalahating-Halimaw na mangunguna sa tipo ng pamumunong may marangal na budhi. Ipinahayag ni Gugurang ang propesiyang si Makusog ang magiging ama ng magandang dilag (Daragang Magayon).

Nakatuon ang adaptasyon ni Rody Vera sa ugnayan ng tao at hayop sa pakikipagbunó upang mabuhay. Tinumbok rin nito ang pag-alay ng sakripisyo, maging ang aral sa pagsilang ng isang tunay na bayaning may makatwirang pagkiling sa kaunlarang pakikinabangan ng mamamayan at di lamang para sa makasariling pagtayo ng kaharian o pagtagá ng angking pangalan.

Sa dula, ang mga Halimaw ay kumakatawan sa pangkat ng taong inagawan ng yamang likas habang ang mga Taong agresibo gaya nina Baltog at Handyong ay tumutukoy sa uri ng pinunong mapang-alipin at ganid. Sa bahaging ito ay sadyang may pagpihit sa konsepto ng bayani mula sa tinaguriang magigiting na lalaking mananalakay (Baltog at Handyong) tungo sa babaeng mandirigmang (Oryol) ang tanging hangad ay kalayaan at katiwasayan para sa kanilang pamayanan. Binuyangyang din ang realidad sa pagbuo ng kabihasnan sa pamamagitan ng karahasan at pang-aalipusta. Tinukoy ito bilang isang ugat ng ligalig ng kalupaan. Sa huli, ang bayani ng sumunod na salinlahi na si Makusog ay mutation ng mapagkapwa at maka-kalikasang kaugalian ng Tao at Hayop.

Mahalaga ang mga detalyeng ito bilang ambag ni Vera sa nawawalang mga pahina ng epiko kung saan 60 taludturan lamang ang naisalba mula sa tinayang 600 taludturan ng orihinal na manuskritong Kastila.

Payak ang produksyon ng Ibalong sa direksyon at disenyo ng entablado ni Tuxqs Rutaquio bagamat kapansinpansin ang pagretaso ng baging mula sa kanyang disenyo ng dulang Amihan (Miriam College Institute for the Arts, 2008/2011). Naging posible naman ang pagtanghal ng musikal na ginampanan lamang ng mahigit-kumulang 20 aktor at ng siyam na miyembro ng bandang Inkantada para sa live na tunog at musika.

Nakakaindayog ang tensyong hatid ng komposisyon ni Carol Bello na siya ring may pakana sa makapangyarihang saliw ng Orozman at Zafira (Dulaang UP, 2008/2010-13) kung saan naipabatid sa modernong kabataan ang isang klasikal na akda ni Balagtas. Kapita-pitagan ang pagtimpla ng katutubo at kontemporaryong instrumento gaya ng tungatong, kali drum, djembe, devil’s chimes, t’boli bells, balimbing, kubing, gabbang, gangsa, shakers, rainstick, violin, gitara, live organic sound effects at live electronic sound effects. Kakambal ng libretto ni Vera at areglo ni Rizalino Reyes, binigyang-buhay nito ang bawat aksyon, galaw, papet at anino ng palabas.

Makatotohanan ang pagganap ni Desiderio bilang kalahating tao-kalahating ahas na mapangahas, mapang-akit at mapagkumbaba. Dama ang pag-iba ng timpla sa kanyang mga solo dahil di ginawang live ang kanyang saliw ngunit sa paiba-ibang timbre ng emosyon at tulak ng motibasyon, hindi nasalaula ang kanyang boses sa pag-awit man o sa diyalogo bagkus ay napanghawakan niya ang bansag na world class hanggang sa huling kanta. Gayunpaman, maaari pang pag-isipan kung paano maipakita sa ibang paraan ang kanyang paggiling upang maiwasang maihalintulad ito sa paraan ng Sex Bomb na di nababagay sa kanyang karakter.

Kapansinpansin naman ang mga blubber na madalas namamaksima lamang ng live art sa iba pang dahilan. Sa dula, nagsilbi itong hilaw na ikalawang boses ng Liwanag at Dilim. Samantala, nakakatuwa ang kasuotan ng mga Halimaw sa disenyo ni Leeroy New bagamat ito ay pamilyar na sa dulang Umaaraw, Umuulan, Kinakasal ang Tikbalang (Dulaang UP, 2011/2012). Liban dito, dahil sa bigat ng materyal at delikadong elemento, nakakapanghinayang na nalimitahan ang koreograpiya (Alden Lugnasin) ng mga Halimaw. Gayunpaman, ang mga sayaw at stunt (Jerry Ramirez) sa mga eksenang labanan ay napangibabawan ang limitasyon sa bilang ng aktor at sa espasyo ng Tanghalang Aurelio Tolentino.

Malakas na elemento ng dula ang tauhan ng Batang Oryol (Trixie Esteban) bilang saksi sa hinagpis, mithi at walang imbot na pakikitunggali ng isang pamayanan upang ipagtanggol ang kanyang kanlunga’t libingan. May dating ang huling awit ng bata bilang pahimakas ng nakaraan at pagsalubong sa bagong simula.

Matatandaang matapos ang kolonyal na pananakop, hinamon at nakabangon muli ang mga Bikolano sa matitinding trahedya gaya ng pagputok ng Mayon (1814/2006), lahar (1726/2006) at Bagyong Reming (2006). Samantala, patuloy namang kinakaharap ng mamamayan ang kahirapan, kagutuman at pang-aabusong militar.

Pangalawa ang Bikol sa pinakamahirap na rehiyon sa bansa (Ateneo Social Science Research Center/National Statistical Coordinating Board) habang sa ilalim ng Ehersisyong Balikatan sa pagitan ng sundalong Amerikano at Pilipino at ng Oplan Bayanihan, ang anti-insurehensiyang patakaran ni Pang. Benigno Aquino III, may talang 34 kaso ng pampolitikang pamamaslang at 3 kaso ng sapilitang pagkawala sa loob lamang ng 2 taon (KARAPATAN, 2010-12). Samantala, umaabot na sa 19 ang bilang ng detenidong politikal sa rehiyon (KARAPATAN, 2012). Dagdag dito, wala pa ring hustisya para sa Mancera masaker na naganap sa Camarines Norte noong Pebrero 2012 kung saan dalawang bata kasama ng kanilang ama ang pinaslang ng mga sundalo mula sa 49th IB.

II Ang Musa bilang Kalahi ng Lupa

Simpleng kwento ng paglalakbay ng mag-irog ang alamat ng Daragang Magayon. Nagbukas ang dula sa ligalig ng Tierra de Ybalon kaugnay sa pagbangon ni Bakunawa, isang higanteng ahas na nagbantang lamunin si Buwan at magdulot ng walang katapusang kadiliman sa pamayanan. Lahat ng nilalang ay dumaing kay Haliya, ang Diwata ng Buwan (Mayumi Toribio). Sa kanyang tulong ay pansamantalang naglaho ang Bakunawa. Si Buwan, kasama ang Espiritu ng Kalikasan na si Usa (Pamela Josef) ay pawang gabay sa bidang magsing-irog at sila rin ang saksi sa kompetisyon sa kapangyarihan sa pagitan ng dalawang banal na sina Gugurang (Ronnie Lazaro) at Asuang (Pontri Bernardo) dahil kinaiinggitan ni Asuang ang kapangyarihang Calayo o apoy ni Gugurang .

Si Daragang Magayon (Ea Torrado) ay anak ni Makusog (Marcus Tolentino), ang pinuno ng tribong Rawis mula sa karagatan. Dahil sa kanyang angking halina at tapang, maraming nagkagusto sa kanya kasama na rito si Pagtuga (Francis Cascaño), ang pinuno naman ng tribong Iriga mula sa kalapit-bayan ng kabundukan. Nagsadya si Pagtuga sa Rawis kasama sina Linog (Roduardo Ma) at iba pang mandirigma upang ihapag ang kanyang alay ng pag-ibig kay Magayon kasama dito ang ginto, perlas at hinabing tela. Para kay Makusog, hindi sapat ang dala niyang alay bagamat bilang paggalang ay pumayag siya sa kanilang kasalan. Tumakas si Magayon tungong gubat dahil di niya gusto ang hambog na pinuno bagamat sa loob-loob niya ito ay paglabag sa nakaugalian.  Sa gubat, nagtagpo ang landas nila ni Ulap (Victor Maguad) matapos habulin ng huli si Usa. May kislap sa una nilang tagpo ngunit alerto din si Magayon dahil si Ulap ay dayong pinuno ng Karilaga, isang tribong Tagalog. Pinaliwanag ni Ulap na wala siyang masamang intensyon gaya ng pagsalakay sa kanilang pamayanan. Nang magpasya si Magayong tumuloy na sa kanilang tahanan, sinundan ito ni Ulap na nag-alay ng nahuling usa sa butihing pinuno bilang simbolo ng paghapag ng kanyang pag-ibig kay Magayon. Dahil dama ang magaang kalooban ng dalawa sa isa’t isa, binasbasan ni Makusog ang kanilang pagsasama na ikinagalit ni Pagtuga.

Sa ikalawang bahagi, habang sinimulan ng Baliana o babaylan (Zyda Baaya) ang pagdiwang ng kasalang Magayon at Ulap, sumalakay sina Pagtuga at binihag si Makusog. Nagkaroon ng labanan sa pagitan ng dalawang tribo. Sa huli, napalaya si Makusog. Napaslang ni Ulap si Pagtuga at bilang ganti, nagpakawala si Linog ng panang may lason para kay Ulap ngunit humarang si Magayon. Sa huling halik ni Ulap sa naghihingalong sinta ay di niya namalayang tumagos rin ang pana sa kanyang dibdib. Bagamat nanghihina, nagawang paslangin ni Ulap si Linog. Sa labanan ng tao, tumindi rin ang alitan nina Gugurang at Asuang bilang ispiritwal na kadugo ng tao. Sa paglipas ng panahon, naging aktibong bundok ang himlayan nina Magayon at Ulap. Pinaniniwalaang sa bawat pagputok nito ay inuutusan ni Gugurang si Calayo upang turuan ang mga nasalaulang nilalang na manumbalik sa kabutihan. Sa tuwing may lindol (Linog), nagkakaroon ng pagputok (Pagtuga) bilang ngalit ni Pagtuga at pagbawi ng kanyang mga alay noon kay Magayon. Ang pagputok ay pinapahupa naman ng luha ng ulan (Ulap).

Sa produksyon ng E-Dance Theater, nanatiling malaking kalakasan ang musika ni Ramon Santos, 2012 Gawad CCP para sa Sining. Siya rin ang tagakumpas ng orkestrang binuo ng rondalla at vocals mula sa UP Rondalla at Novo Concertante Manila. Sadyang nakadisenyo ang musika para sa rondalla bilang bahagi ng kulturang Bikol. Ito ang natatanging kaibahan mula sa komposisyon ni Santos para sa produksyon ng parehong alamat (koreograpiya ni Hazel Sabas-Gower at tula ni Merlinda Bobis).

Kakambal nito ang mga tula ng Pambansang Alagad ng Sining na si Virgilio Almario. Una dito ang Daragang Magayon, isang papuri sa dilag sa gayak na tradisyon ng pagpupugay sa diwata. Mahihinuha sa tula ang mahigpit na ugnayan ng tao at banal:

Kagandahan ka nga, ang Hubog na Mithi,

Mailap na mutya ng aming lunggati;

Sining nami’y kulang, wika’y nakikimi,

Kapag sinikap kang gagapin ng limi.

Ang pagtapat ng pagpuri’t hingapis nina Pagtuga at Ulap ay mabanaag sa piyesang Pag-ibig. Singdalisay ang layon ngunit magkaibang materyal na handog.

Samantala, ang Tagulaylay ng Bayan para sa eksena ng pagkamatay ng magsing-irog ay pagbuhos ng luha ng dalawang tribo para sa ehemplo ng dalisay na pag-ibig na tinupok ng bugsong kasakiman. Simbigat ito ng luha ng bayan para sa isang martir:

Ang bayani’y katungkulang ipagluksa

Pag nag-alay ng hininga’t nakidigma,

Pag naghandog ng tagumpay sa bandila,

Pag nagsulong ng marangal na adhika

Ngunit dapat ding iluha itong wakas

Ng pag-ibig na wala nang kasingwagas,

Tinutuklas ang paglaya’t bagong landas

At palaging sinisikil ng marahas.

Sa pangwakas, binuod ng Ang Bulkan ang kolektibong damdamin ng isang pamayanan para sa elemento ng kalikasang may kapangyarihang magdikta ng araw, ulan at ligalig. Ang talinghaga ni Almario ay repleksyon sa pananaw ng mamamayan sa bahagi ng lupang karugtong ng kanilang bituka sa pamumuhay:

O, Bulkan! O, Bulkan!

Tahanan ng aming munting kapalaran.

O, Bulkan! O, Bulkan!

Pintungan ng aming lakas kabuhayan.

Kapag may panahong api’t nilulupig

Ang pagdagundong mo’y huwaran ng init

Upang ang anak mo’y sumigaw ng galit

At magtipong-tipong tigib sa himagsik

Matapos mapanuod ang pagtatanghal sa direksyon at koreograpiya ni Gerald Mercado, masasabing walang matingkad na interbensyon ang dramaturhiya ni Albay Poet Laureat Abdon Balde Jr. bagamat may-akda din siya ng Ibalong, Pagbuo ng Epikong Bikol (2012 NCCA Writers Prize) at ng Legend of the Three Mountains (2012), isang musikal kasama ang alamat ng Mayon. May katanungan sa dramaturhiya dahil ito sana ang maaaring sumagot sa kalagayang mahina ang bisyon o kabuuang direksyon ng dula. Pinupunan din sana nito ang puwang sa kahinaan o kaya kawalan ng pagkakaisa sa mga artistikong elemento ng pagtatanghal kabilang ang script (Aimee Escasa/Bonifacio Ilagan), bidyo (Chuck Escasa), animation (Niko Salazar), ilaw (John Batalla) at koreograpiya.

Sa naunang atake ni Sabas-Gower, itinanghal si Magayon bilang bayaning babae. Ang atake naman ni Mercado ay sadyang walang pokus samantalang mahusay sana kung natapatan nito ang progresibong pag-unlad ng tono/emosyon ng musika ni Santos at ang papaibabaw na tinig ng taumbayan sa teksto ni Almario.

Sa pagpasya sa produksyon bilang multimedia, mahalagang napagbalanse kung ano ang pangunahing silbi ng aspetong bidyo/animation: (1) kung aako nga ba ito ng eksena, magsilbing transisyon o magbigay ng pang-suportang effects lamang; (2) kung realistiko nito ipakita o hindi; at (3) kung magsisilbi lamang ito sa tauhang imortal upang idiin ang ibang dimensyon nito. Mismong ang bidyo at animation din ay nag-aagawan sa isa’t isa na tila ba wala itong napagkasunduang tiyak na patutunguhan. Maaaring ang pagmaniobra ng pelikula sa isang dulaan ay naging epektibo sa Walang Sugat (Tanghalang Pilipino sa direksyon ni Carlos Siguion-Reyna, 2012) ngunit sa pagkakataong ito, bagamat maganda ang kalidad ng bidyo/animation, di nito napagtagni ang aksyon ng dula bagkus ay naudlot pa ang paglikha ng suspens sa ilang bahagi.

Dahil itinanghal ito ng isang kumpanyang dula-sayaw ang forte, labis ding inasahan ng manunood na matunghayan ang aksyon ng dula sa pamamagitan ng sayaw. Sa kabuuan, bitin ang mga sayaw. Kung hindi ito natabunan ng bidyo/animation, ang sadyang kawalan ng sayaw bilang biswal na espektakulo sa entablado ay wala naman sa pulso o timing gaya ng mahabang pagpokus lamang ng ilaw sa orkestra. Tuloy, may panghinayang din sa lawak ng espasyo ng Tanghalang Nicanor Abelardo.

Gayunpaman, kapansin-pansin ang routine ng Usa at Baliana habang nag-iwan ng tanda’t hikayat ng palakpak ang pas de deux nina Magayon at Ulap sa pag-alab ng kanilang pagmamahalan sa piling ng ilog at dagat. Sana ay tumampok din ang koreograpiya sa labanan ng dalawang tribo bilang mahalagang bahagi ng tunggalian gayundin ang huling koreograpiya ng apat na pangunahing tauhan bilang climax.

Sa ilang bahagi, naging organiko ang kasuotan (Carlo Pagunaling) sa lokasyon at damdamin ng mga eksena ngunit maaari pang paunlarin ang materyal ng mga aksesoryang karugtong ng katawan ng mga mananayaw nang hindi ito tumilapon kung di kailangan at mang-agaw ng eksena sa tanghalan. Hindi naman nakatulong ang mala-Party Pilipinas na ilaw ni Batalla bagamat mahusay nitong naipakita ang apoy sa huling bahagi at napalutang ang disenyo ng entablado ni Leo Abaya na pabilog imbes na pa-tatsulok.

Ang produksyon ng E-Dance Theater sa Daragang Magayon ay halimbawa ng mahalagang proyektong binuo ng mahuhusay na artistikong tim ngunit sa naging resultang palabas ay nangibabaw ang kawalan ng pagkakaisa sa mga elemento ng pagtatanghal. Sa kasaysayan ng dulaang Filipino, ang danas na ito ay magsisilbi ring aral sa sining ng mapagpasyang pagdirehe ng alamat sa kategoryang dula-sayaw at multimedia.

Samantala, di naman matatawaran ang pagsisikap sa likod ng pagbuo ng dalawang dula. Magandang inspirasyon ang paulit-ulit na pagtatanghal ng epiko gaya ng Ramayana ng mga kalapit-bansa sa Asya maging ang paggamit ng katutubong porma ng sayaw, musika at dulaan bilang pangkulturang armas ng pamayanan sa kabila ng malaganap na panghimasok ng kung anu-anong maka-imperyong produktong kultural sa porma ng DVD, telebisyon at online media.

Kung kaya, ang paghatid ng dula mula sa sinaunang panitikan ay malaking bagay para sa patuloy na pag-unlad ng materyal at pagbukas ng kamalayan laluna ng mga kabataan. Malaking bagay din ang pagsuporta nina Gob. Joey Salceda ng Albay at Mayor Carmen Geraldine Rosal ng Legazpi upang maging posible ang pagkumpuni at pagbigay ng panibagong buhay sa mga pamanang pangkultura. Ang konsiderasyon ng pagturing sa mga dula bilang bahagi ng turismo gaya ng pagtampok nito sa festival sa Abril at Agosto ay makakatulong sa paglaganap at popularisasyon ng epiko’t alamat. Gayunpaman, nawa’y hindi maabuso sa ngalan ng kita at atrasadong rendisyon ang klasikong kuwento.

Ang Gawad CCP ay nagsimula noong 1977 bilang parangal para sa mga Pilipino at institusyong naging susi sa pag-unlad ng kultura at sining ng bansa. (Contributed photo)

Ito ang namutawing mensahe mula sa 2012 Gawad CCP (Cultural Center of the Philippines) para sa Sining kung saan tatlong babae at apat na lalaking kapwa mga alagad ng sining at guro, isang institusyon sa malikhaing pagsulat ang pinagkalooban ng karangalang idinaos sa Tanghalang Nicanor Abelardo, Sentrong Pangkultura ng Pilipinas noong Pebrero 27, 2013.

Para sa Sining Biswal, ginawaran si Brenda Fajardo (ipinanganak sa Manila, 1940) bilang pagkilala sa kanyang pagsulong ng mga historikal at makabayang dibuho gamit ang mga katutubong ekspresyon at kwentong bayan. Naniniwala si Fajardo na ang paglikha ay paglilimi para maitanghal ang mas malalim na pag-unawa sa kasaysayang Pilipino habang ang edukasyon ng kapwa guro at kabataan ay nararapat lamang nakatuon para sa pagbabago. Mahalaga ang pagpanibagong-hubog at kamalayan ng sarili dahil hindi ito kusang binibigay ng gobyerno o ng burukrasya.

Sentral din sa kanyang mga obra ang imahen ng babae bilang Inang Bayan o mamamayang may mahalagang papel sa paglikha ng maunlad na bayan bilang babaylan, ina, anak o guro. Ang Baraha ng Buhay, isang mural na matatagpuan ngayon sa Philippine Educational Theater Association (PETA) lobby at nabuo sa kolaborasyon ni Fajardo kina Noel Soler Cuizon, Karen Ocampo Flores, Iggy Rodriguez at Max Santiago ay halaw sa kanyang tanyag na eksibit na Baraha ng Buhay ng Pilipino.

Sa alay-pagtatanghal ng PETA na pinamagatang Pagpupunla, Pagsilang, Pagpapailanlang, pinagalaw ang mga makapangyarihan at makulay na mga imahen ni Fajardo habang inawit ang mga kantang may diwa ng pagpapalaya gaya ng Babae Ka at Kung Ibig mo Akong Makilala.

Para sa Sayaw, ginawaran si Agnes Locsin (ipinanganak sa Davao, 1957) bilang pagkilala sa kanyang kontemporaryo at mala-etnikong koreograpiya sa mga produksyong nakaugat sa positibong katutubong paniniwala, ritwal, kaugalian, pamumuhay at pagmamahal sa bayan at kalikasan. Kabilang dito ang pagtatanghal ng Ballet Philippines ng La Revolucion Filipina (2008), Elias (1997), Salome, Encantada (1992), Taong Talangka, Babaylan, Dabaw, Bagobo, Igorot at Moriones. Sa kanyang masugid na pagbibigay ng pagsasanay sa Manila at Davao, isinilang ang mga henerasyon ng Pilipinong mananayaw na kinikilala sa loob at labas ng bansa.

Ayon kay Locsin, ang paglikha ng sining ay isang masalimuot na paghahanap at pagtuklas na makakamit sa pamamagitan ng pagkaroon ng bukal na loob at ng pagturing sa gawain bilang pag-aalay. Sa kanyang aklat na Philippine Neo-Ethnic Choreography (UST Press 2012), ibinahagi niya ang proseso ng pagkabuo ng mga katutubong sayaw sa bagong anyo, maging ang naging inspirasyon ng kanyang mga obrang di kailangang lumingon o mangopya sa Kanluran.

Sa isang panalong bahagi ng piyesang Salome na muling itinanghal ni Krisbelle Paclibar-Mamangon sa gabi ng Gawad, ramdam ang mga antas ng kalungkutan ni Salome sa kanyang pag-iisa gawa ng walang-katiyakang-buhay-ay-di-mautas na muling paglalakbay ng kanyang rebolusyunaryong kasintahang si Elias. Mula sa mahinahong pag-unawa hanggang sa pag-aalala, hibik, hinagpis, pighati, habag, bagabag, asam at siphayo ng makasariling damdamin, sumabog ang pag-asa ng pagkikitang muli. Samantala, sa piyesang Moriones na halaw sa pista ng Moriones sa Marinduque, tampok ang bruskong galaw ng mga sundalo sa nakamaskara nilang anyo.

Para sa Dulaan, ginawaran si Zeneida “Bibot” Amador (1933-2004) bilang pagkilala sa kanyang pag-arte, pagdirehe, pagsasanay at pagtatag ng isa sa pinakamatagumpay na tanghalan sa bansa: ang Repertory Philippines (Rep). Mula nang itinayo ang Rep noong 1967, kinikilala siya nito bilang ama at ina. Bagamat pangunahing nagtatanghal ng mga klasikong Ingles at musikal mula sa Broadway (US) at West End (UK) ang kumpanya, binanggit ang natatanging pamana ni Amador sa pagbahagi ng disiplina, paghubog ng mga artista at pagyabong ng mga tagapagtangkilik ng tanghalan. Naniniwala si Amador sa dalisay na pagmamahal para sa sining at katiwasayan ng pakiramdam sa pagkatuto at paglipad ng henerasyon ng mga artistang Pilipino.

Kabilang sa naging anak niya si Lea Salonga na tanyag bilang unang Kim ng Miss Saigon (1989) at unang Asyanong gumanap ng Eponine at Fantine sa Les Misérables (1995/2007). Ang iba namang kapwa mga premyado rin ay nakapagtatag ng sarili nilang kumpanyang pang-teatro gaya nina Monique Wilson (New Voice Company), Audie Gemora (Trumpets), Robbie Guevara at Mio Infante (9 Works Theatrical) at Joel Trinidad (Upstart Productions).

Itinanghal ng mga miyembro ng Rep sa saliw ng Philippine Philharmonic Orchestra (PPO) at kumpas ni Olivier Ochanine ang Les Misérables Medley na unang dinerehe ni Amador noong 1993.

Ginawad naman ang Tanging Parangal sa Silliman University National Writers Workshop (1962) bilang pagkilala sa mahigit 50 taon ng pagsasanay ng mga makata at manunulat ng bansa. Itinatag ng Pambansang Alagad ng Sining na si Edith Tiempo at ng manunulat na si Edilberto Tiempo, isinilang at isinisilang muli ang mga salita, kataga at talinghaga mula sa loob ng tatlong linggong pagkatay o paglamay sa tula at kwento karamay ng iba pang manunulat.

Para kay Edith Tiempo, ang pagsusulat ay di lamang pagkuha ng litrato ng realidad kundi paglikha muli ng realidad alang-alang sa mambabasa. Hangga’t ang isang tao ay marunong tumingin, makinig at kumilatis ng buhay, siya ay may puwang sa sining ng pagsulat. Ang tula, gaano man ito kalalim, ay nararapat lamang maging tahanan ng pakiramdam na di hiwalay sa mamamayan.

Kabilang sa mga naging Fellow ng palihan sa Dumaguete sina Pambansang Alagad ng Sining Virgilio Almario (Ang Makata sa Panahon ng Makina), Pambansang Alagad ng Sining Salvador Bernal (The Firetrees Burn all Summer at Designing the Stage), ang martir na si Emmanuel Lacaba (Open Letters to Filipino Artists), Rogelio Sicat (Impeng Negro at Tata Selo), Ninotchka Rosca (State of War at Twice Blessed), Alfredo Navarro-Salanga (ed. Kamao: Panitikan ng Protesta 1970-86), Ricky Lee (Si Tatang at ang mga Himala ng ating Panahon), Rogelio Mangahas (Mga Duguang Plakard), Bibeth Orteza (Ang Lalaki sa Buhay ni Selya), Lamberto Antonio (Insiang), J. Neil Garcia (Philippine Gay Culture: The Last Thirty Years), Jun Cruz Reyes (Ka Amado), Alfred Yuson (Great Philippine Jungle Energy Café) at Eric Gamalinda (ed. Flippin’: Filipinos on America).

Itinanghal ng Kolab Company ang To Silliman with Love, isang pagtatagni ng karanasan sa pagsusunog ng kilay at pagpaparaya ng mga inspirasyon at mithi ng manunulat ng bayan sa isang libong eroplanong papel.

Para sa Pelikula at Sining Brodkast, ginawaran ang Hari ng Katatawanan na si Rodolfo “Dolphy” Quizon Sr. (1928-2012) bilang pagkilala sa kanyang ambag sa paghubog ng kulturang Pilipinong may positibong pagtingin sa kanyang lahi at kakayanan. Mula sa kanyang AVP, hinalintulad ni Dolphy ang comedy sa kapayakan ng mga nota ng musika. Ang hamon dito ay ang paglikha ng maraming variation mula sa walong batayang nota kung kaya ang pag-arte ay walang katapusang pag-aaral. Dagdag pa niya, mahalaga para sa epektibo at makatotohanang pagsasatauhan ang pakikihalubilo sa kapwa. Palagi niyang nilayon ang magpatawa habang nakapagbigay nang seryosong mensahe sa mga manunood. Makikitaan ito sa kanyang mga sitcom gaya ng John en Marsha (1973-90) at Home Along da Riles (1992-2003) gayundin sa mga pelikulang Markova: Comfort Gay (2000), Good Morning Professor (1982) at Ang Tatay kong Nanay (1978).

Bilang pagbigaypugay, itinanghal ng kanyang mga anak na sina Epy at Vandolph ang Bahay Kubo, isang comedy sketch tampok ang pagsasalin ng awit, tula o kasabihan sa estilo nina Dolphy at Panchito na unang napakinggan sa Tawag ng Tanghal (ABS-CBN Radio) at sa kalaunan ay ipinalabas sa Buhay Artista (tv). Masasabing wala pa ring kupas ang sketch ni Dolphy na kapansinpansin sa di mapigilang pagbulanghit ng mga manunood. Sa pag-usbong ng Stand-up Comedy na kilala ngayon, magandang mabalikan ng mga nasa karera ng pagpatawa ang diwa at sensibilidad ni Dolphy sa pagkataong Pilipino kung saan di kailangang manglait, mambastos o magpaka-macho para lamang magpatawa.

Para sa Musika, ginawaran si Ramon Santos, PhD (1941) sa kanyang ambag sa pananaliksik, teorya at praktika sa pag-unlad ng tradisyonal na musikang Pilipino. Ayon sa kanya, ang awit at musika ay di maaaring sikilin bagkus ito ay nararapat lamang palayain nang sa gayon ay tuloy-tuloy ang buhay nitong napapakinabangan ng bawat salinlahi. Mahalagang harapin ng mamamayan ang hamon ng palagiang pagtatanong at paglikha ng bago.

Ang kanyang mga obrang gumagamit ng kombinasyon ng mga elemento ng musika ng Timog Silangang Asya, Europa at Latino Amerika ay kinikilala bilang halimbawa ng sulong na katutubong musika sa kontemporaryong anyo. Mula 2009, pinangunahan rin ni Dr. Santos ang Rondalla Festival para sa mga grupong pampaaralan, komunidad at propesyunal upang mahikayat ang katutubong tugtugan ng balitaw, kundiman, sayawang bayan at mga klasikong awit sa bansa.

Tinanghal ng UP Cherubim at Seraphim sa kumpas ni Elena Mirano at sa saliw ng gitara nina Lester Demetillo at Gary Duran ang Awit ni Pulau (libretto ni Edgardo Maranan). Namayani naman ang orkestral na komposisyon ng maestro na binigyang-buhay ng PPO sa Penomenon mula sa First Movement: Pagdiriwang ni Santos.

Para sa Pananaliksik Pangkultura, ginawaran si Florentino Hornedo, PhD (ipinanganak sa Batanes, 1938) bilang pagkilala sa kanyang masikhay na pag-aaral laluna sa kultura at sining ng Hilagang Luzon at ng Ivatan, pambansang minorya sa Batanes. Ayon sa guro ng mahigit 50 taon, ang kulturang Pilipino ay hindi linyar kundi ay sapin-sapin ng mga impluwensya ng sinaunang panahon, panahon ng kolonyalismo at panahon ng teknolohiya. Mahalaga ang pagdiskubre at pangangalaga ng mga artifact na may katumbas na isang libong kaalaman. Ang buhay at sining ay may mahigpit na relasyon kung kaya ang paghalungkat sa mga epiko at katutubong panulaan ay may mahalagang papel sa pagbuo ng sining ng katwiran at pambansang dangal.

Halaw sa kanyang sanaysay na The Visitor and the Native in the Jeepney and Tricycle, inawit ng Madrigal Singers ang God Knows Hudas not Pay sa komposisyon ni Ryan Cayabyab at sa malikot na mala-dyip na galaw ng Ballet Philippines.

Para sa Panitikan, ginawaran si Cirilo Bautista bilang pagkilala sa kanyang walang humpay na pagsulat ng tula, katha at kritisimong pawang nakalaan sa mas malalim na pag-unawa ng pagkataong Pilipino. May-akda ng The Trilogy of Saint Lazarus, tinangan niya ang epiko bilang muling paglikha ng kasaysayang may sentral na bayaning pupukaw ng damdamin at kamalayan ng isang lipunan. Sa obserbasyon ni Bautista, maraming kabataan sa kasalukuyan ang di marunong bumasa samantalang yung mga marurunong, di naman nagbabasa. Naniniwala siyang susi sa pagkilala at pagpalalim ng identidad ng Pilipino ang pagbabasa bilang balon ng kasaysayan at kasarinlan.

Sa paanyaya ng makapangyarihang boses ni Rody Vera at nakakatindig-balahibong biswal ni Don Salubayba, naglakbay ang mga saksi ng Gawad CCP sa The Archipelago: Hammering the Arc kung saan ikinuwento ni Bautista ang muling pagtuklas at pagsakop ng mga kolonyalistang Espanyol sa kapuluan maging ang makasaysayang pagtatag ng Maynila. Sa dulo ng texto, dumagundong ang sigaw ni Vera gaya ng sigaw ng pagbangon.

Ang Gawad CCP ay nagsimula noong 1977 bilang parangal para sa mga Pilipino at institusyong naging susi sa pag-unlad ng kultura at sining ng bansa. Idinerehe ni Jose Estrella ang programa ngayong taon sa disenyo ng entablado ni Ricardo Cruz at disenyo ng ilaw ni John Batalla. Nagbukas ang pagdiwang sa Prusesyonal Jubilate ng Pambansang Alagad ng Sining na si Lucio San Pedro na sinundan ng O D’wata Holi Kemudung (Tagapaglikha, Gabayan mo Kami), isang mahalinang chant ni Grace Nono para sa pagkakaisa, pagtutulungan at pagbabahaginan ng biyaya. Nagsara ang programa sa pagtatanghal ng Basta’t Masasayaw mula sa dulang Katy (Spotlight Artists Center Actors Studio East Production) at ng Kulturang Pilipino Alay sa Mundo (musika ni Cayabyab at titik ni Herminio Beltran).#

Paano nga ba matunghayan ang lahat ng mahigit 100 pagtatanghal sa loob ng walong oras? Hindi ito ginagarantiya ng P300 VIP baller bagamat kampante ang may-ari nito na nakakalamang siya sa nakaing sining sa isang araw kumpara sa karamihang ang kaya lamang bilhin ay P50 Watch-All-You-Can Pass.

Sa Tanghalang Huseng Batute, tampok ang 13 dula sa iba’t ibang porma at genre: musikal, alegorya, klasikong dulang Griyego, sayaw-monologo, dulang panaginip, dulang sikolohikal, puppet, komedya, dulang laboratoryo at horror-tragedy. May gumamit ng purong Filipino, purong Ingles at Filipino-Ingles-Bisaya.

Sa kabuuan, wala sa kategoryang dula ng Pasinaya ang nagbitbit ng temang Go Tsinoy kahit pa nabanggit sa @Home (Kolab Co.) si Dr. Jose Rizal: tanyag na repormista, anti-kolonyal na lider sa panahon ng pananankop ng Kastila at Pilipinong nakahanay sa Bahay Tsinoy Museum bilang may lahing Chinese mestizo. Gayunpaman, may kinalaman kay Pangulong Noynoy ang mga palabas, mulat man dito o hindi ang produksiyon. Labas sa dahilang ang kasalukuyang pangulo ay Tsinoy rin sapagkat ang kanyang inang si Corazon Cojuangco ay kabilang sa ika-apat na henerasyon ng Co Yu Hwan mula sa Hongjian Tsina, may kinalaman ang mga palabas sa ilang kinakaharap ng bayang Pilipino.

Isa na rito ang usaping pamilya at ang ekonomiya ng pagbubukod o pagbubuklod batay sa galaw ng paniniwala, kapangyarihan at kumbensyon ng lipunan. Higit dito ay ang mga tunggalian kaugnay ng karapatang pantao.

Sa Jack and the Beanstalk (Kid Acts Philippines) na ginampanan ng mga batang mahusay sa pag-awit, ang katapangan ng batang si Jack ang dahilan ng pagkabuo muli ng pamilya. Sa bersyong ito ng kwentong Ingles, nabitag si Jack sa hamon ng masiba at manlolokong higante mula sa kaharian sa may tuktok ng mahiwagang butong tumubo hanggang langit sa isang gabi lamang. Tumakas ang bata, isang pagkakataon rin upang mapalaya ang alipin ng higanteng nagbigay ng buto sa kanya: ang kanyang amang matagal nang nawalay sa kanilang mag-ina.

Nawawalang anak naman ang nilaro ng Play the Judas (Iloilo Prima Galaw). Pinakita nito ang pyudal at telenobelang komplikasyon sa loob ng maliit at madilim na bahay: kakulangan sa komunikasyon ng magulang sa anak, kompetisyon sa pagitan ng magkakapatid, melodrama ng anak na naligaw ng landas at kwento ng ibong nakahawla sa nakaraan at kasalukuyan. Nakakaumay ang paulit-ulit na pagpapakita ng pisikal na karahasan sa entablado ng tatlong aktor sa dula.

Makikita sa King Oedipus (Lipa Actors Company) ang kaugnayan ng domestikong problema sa mas malawak na pamayanan. Tanyag ang piyesa sa kanlurang pandulaan bilang unang dulang tumalakay sa insesto at ang paglipana ng sakit na tumutupok sa ordinaryong mamamayan gawa ng kamalian ng kanilang hari. Natatangi ang disenyo sa pananamit at modernong koreograpiya ng Lipa Actors upang maipabatid ang mensaheng ito.

Sapol ng @Home ang pagbabagong-anyo ng konsepto ng pamilya, tahanan at bayan sa panahon ng globalisasyon. Sa dalawang binyeta nito, pinaglimian ang lokasyon at dislokasyon maging ang pagkakampante at pagkabahala ng tao sa kanyang pakikipagsapalaran sa planetang Google Earth. Ang monologo at diyalogo nitong nilangkapan ng galaw ay ulan ng mga parikala ng migrasyon, identidad, pangarap ng buhay na matiwasay o ligtas at pagbuklod ng Pilipino saan mang dako.

Sa ganitong tono ng paghahanap at pagkabagabag sa usapin ng pagkatao kaugnay ng lipunan ang Untitled (Tanghalang Ateneo). Ang bida ay nabubuhay sa gitna ng kawalan ng katahimikan sa kanyang panaginip ng tila walang katapusang paghahabol sa tutubi sa gitna ng mga ilusyon at dahilan ng naramdamang isolation: ang buhay na iniluwal ng araling pang-ekonomiya at batas ng kapitalismo ayon sa naghahari; ang social media batay sa weapons of self-destruction; ang kasaysayang sinakop ng konsumerismo; ang pagningning at paglabo ng tama o mali; at ang pagkaroon at kawalan ng totoo o artipisyal.

Samantala, hagip ang usapin ng diskriminasyon sa dulang Lola Basyang: Ang Mahiwagang Kuba (PETA) kung saan ang sinumpang prinsipeng kuba ay naghangad ng halik ng prinsesa upang manumbalik ang kanyang taong anyo. Pinalawig ang usapin ng diskriminasyon kaugnay ng karapatan ng kababaihan sa By a Lady (Dulaang Filipino – De La Salle College of St. Benilde). Ang bida ay karakter ng ika-18 siglo sa panahon ng panimulang pagsibol ng kilusan sa pagpapalaya ng kababaihan sa Europa habang ang mga lalaking hip hopper ay representasyon ng kasalukuyang Pilipinas na ngayon lamang hinarap ang Violence Against Women Act, Reproductive Health, Marriage Equality at Divorce Law. Sa pamamagitan ng sagutang rap, awit at fliptop, naipadaloy ang matagal nang pakikibaka laban sa mababang pagturing sa babae. Itinanghal ang diskurso ng taglay na kakayanan ng isang babae taliwas sa nakaugaliang pananaw ng machong kalalakihan na ang babae ay mahina: parehong pananaw na umiiral sa patriyarkal na pamahalaan at ng mapagmatang Katolikong simbahan.

Ang pagtatanghal naman ni Ony Carcamo, isang bentriloko ay 30 minuto ng masigabong halakhak at pagkamangha dahil sa talento nitong salamanka ng pagbibigay-buhay sa baboy na si Sampaguita (soft puppet) at batang si Kulas (hard puppet). Higit pa sa panimulang pag-aaral o pag-aaral muli ng sining ng bentrilokiya, ang simpleng diyalogo ng guro (Ony) at estudyante (Kulas) ay pasaring sa realidad ng kalagayan ng edukasyon at ng mga patakarang di maka-bata.

Bilang Komedya, ang Batalya ni Prinsipe Alvaro at Prinsipe Rodante (Mga Komedyante ng San Dionisio Parañaque)ay labanan ng mga Moro at Kristiyano sa ngalan ng lupa, teritoryo at pag-ibig. Sa buong pagtatanghal ay natawa ang karamihan ng manunuod na para bang ang Komedyang Pilipino ay kahalintulad ng kanluraning Ingles sa layuning magpatawa. Hindi naging epektibo ang pagsiksik ng 20 kawal na may tunay na de-yerong armas bilang props sa entabladong 16×20 piye bagamat walang marahas na reaksyon ang manunuod sa ginawang inobasyon ng mga aktor sa pagsayaw gaya ng Kung Fu Panda Style at Gangnam Style.

Tambak ng putik-tao ang bumungad sa huling palabas na Ang Haunted House sa Ilalim ng Papaya Tree (Teatro Expedicion de Filipinas sa direksyon at panulat ni Joey Paras). Pamilyar ang imahen bilang hatid ng delubyo. Sa karakter nitong militar at mga sibilyang naghahanap ng anak sa tambakan, tinukoy ng produksiyon ang lugar ng pinangyarihan nito: ang Compostela Valley na malubhang naapektuhan ng bagyong Pablo nito lamang Disyembre 2012. Tinukoy rin ang haunted house bilang kuta ng NPA kung saan rin nagaganap ang sinasabing patayan. Pilit hinalungkat ng dula ang sarado nang usapin hinggil sa sinsabi ng Armed Forces of the Philippines na 1980s internal purging ng Partido Komunista ng Pilipinas habang kinubli nito ang patuloy na realidad ng talamak na krimen ng mga ahente ng AFP sa nayon: panununog ng tahanan at taniman, pagdukot sa mga sibilyan at masaker sa pamilyang magsasaka. Sa isang banda, nais ipahayag ng palabas na kahit sa panahon ng trahedya, ang iniisip ng sundalo ay sang-ayon sa utos ng pamahalaan: ang pagtamo sa kuta ng mahuling NPA imbes na sagipin ang mga batang naaanod sa baha. Ginagamit din ng sundalo ang pagkakataon upang pilit na mapaamin ang mga magsasaka na sila’y rebelde o kaya’y magsilbi sa sundalo bilang tiktik at utusan kapalit ng bigas o pagtulong sa kanila sa paghahanap ng mga mahal sa buhay.

Sa isang aspeto, ang laboratoryong 1984 (Sipatlawin Ensemble) ay nagsilbing paghahanda para sa Ang Haunted House. Ang naganap ay debriefing kung saan kasali ang mga manunuod. Hayagang pinahayag at hayagan ring tinanggi ng moderator (JK Anicoche) na ang pagtatanghal ay eksena ng batas militar (ngayon) matapos ang batas militar (ni Marcos). Gamit ang meta cards, idinikta sa manunuod: War is Peace; Freedom is Slavery; Ignorance is Strength; Dahil sa tulong ng Amerika umunlad ang bansa; at 2+2=5. Sa proseso, ang presong babae sa entablado ay determinadong 4 ang sagot sa tanong na 2+2 kahit nakasalang siya sa de-kuryenteng razor shave. Nagtapos ang eksena sa tuluyang pagkakalbo ng babae at paghubad ng saplot bilang impresyon ng pinakamataas na pagyurak sa pagkatao ng mamamayang di sunud-sunuran: pagpapahiya at paggahasa sa harap ng publiko. Hindi man hayagang inamin ng dula, ang stratehikong psy-war ay isang eksena sa swabeng panganganak ng nangangayupapang mentalidad sa pamamagitan halimbawa ng malinis na implementasyon ng Oplan Bayanihan: isang penomenon kung saan hindi napapanagot ang pangulong commander-in-chief, malaya ang mga sundalong kriminal at hindi napaghahalataan ang malalang kaso ng panghuhuli, sapilitang pagkawala at politikal na pamamaslang habang sa internasyunal na midya ay ipinangangalandakan ang mala-tigreng status ng ekonomiya.

Nagpahapyaw ang isang karakter sa Art (Sipatlawin Ensemble) na ang tao ay may kinikilingan dahil mayroong dalawang uri ng sining: isang tae at isang hindi. Mayroong halimbawa isang dibuhong hinihirang bilang kontemporaryo at nagkakahalaga ng kalahating milyon gayong ang tanging binibigay nito ay aliw ng puting pintura sa puting kanbas na may puting linyang diyagonal. Sa isang indibidwal, prestihiyosong maaangkin ang taeng pamigay ng mga Ayala sa isang auction.  Ang pagkiling ay di nagtatapos sa sining. Tumatagos ito hanggang sa libing.

‘Naririnig mo ba, ang himig ng sambayanan?’ Mga rebolusyonaryo, sa barikada sa Paris, France noong 1832. Eksena sa pelikulang ‘Les Miserables’.

1. May hawig ang Europa ngayon sa Europa ng 1830s: ang matinding krisis sa ekonomiya, kasabay ng malawakang diskuntento at pag-aalsa. Noong huling bahagi ng ika-18 siglo hanggang 1871, naganap ang serye ng bigo at matatagumpay na mga pag-aalsa. Ngayon, papatindi pa ang diskuntento, pero nagaganap na ang dambuhalang mga protesta, mula sa mga bansang tulad ng Greece hanggang sa mismong France.

Panahon ng 1830s din ang setting ng pelikulang musical na tumatabo ngayon sa takilya ng Europa at Amerika, at kahit sa Pilipinas – ang Les Miserables (Les Mis). Dinirehe ito ni Tom Hooper, batay sa musical na akda ng Pranses na mga kompositor na sina Claude-Michel Schonberg at Alain Boublil, na batay din sa nobela ng romantikong manunulat na si Victor Hugo. Sinusundan ng nobela at musical ang karakter ng isang ex-convict, si Jean Valjean, at dumulo sa panahon ng nabigong pag-aalsa sa Paris, France noong Hunyo 1832.

Di mahirap sabihing may kinalaman ang pagtabo ng kapitalistang produkto na Le Mis sa takilya sa pagkakahawig ng kasalukuyang Europa at ang Europa na setting ng pelikula. Siyempre, nakaambag din naman sa pagtabo nito sa takilya ang malawak na pandaigdigang fan base ng naturang musical. Pero di maitatanggi ang resonance ng pelikula sa panahon ngayon.

2. Kahit sa mga progresibong Pilipino, debate kung may halaga o gamit ang isang kapitalistang produktong pangkultura tulad ng Les Mis sa pag-aabot sa malawak na bilang ng mga mamamayan para mapalahok sila sa progresibong pagbabago.

May partikular na puna pa ang ibang progresibo sa mismong nilalaman ng naturang musical. Halimbawa nito,tinukoy ng iba ang kawalang sapat na pagsasakonteksto sa rebolusyonaryong sitwasyon ng 1830s na France. Napuna naman ng iba ang sobrang sentimental at melodramatikong kuwento nito. May masasabi rin siyempre sa porma nito – inaawit ang buong kuwento – na tiyak na di pamilyar sa karaniwang Pilipino. Iba pa ang puna ng iba sa pagkanta ni Russell Crowe na gumanap na Javert.

Hindi rin natuwa ang ibang progresibo na burgis na mga intelektwal, at hindi mamamayang anakpawis, ang namuno sa pag-aalsa na inilarawan sa pelikula. May nakapuna rin sa kawalan ng malinaw kalaban ng mga rebolusyonaryo – sino ang pinababagsak nila, at ano ang alternatibong sistema nila. Masyadong romantiko din daw ang pagsasalarawan sa mga kabataang nag-alsa, at di masyado ipinakita ang dahilan kung bakit sila nag-alsa.

Pagpaplano ng pag-aalsa. Eksena sa pelikulang ‘Les Miserables.’

3. May punto  sila, siyempre. Hindi naman ito nalalayo sa mga puna sa Les Mis ng maraming (mainstream na) kritiko sa US at Europa, tulad ng pagiging melodramatiko nito. Mula pamagat hanggang poster art, hanggang bawat malaking musical number, walang iniiwan sa imahinasyon kung kanino dapat makisimpatiya ang manonood. Dapat makisimpatya sa mga aliping bihag sa“Look Down.” Dapat maasar at magalit kay Javert. Dapat maawa kay Fantine sa “I Dreamed A Dream”, kay Cosette sa “Castle on a Cloud” at kay Eponine sa “On My Own“. Dapat tularan ang kabutihan nila. Dapat masuklam sa mga Thernadier. Diretsong morality play ang Les Mis, walang bahid ng irony, walang sopistikasyon sa pagkukuwento at karakterisasyon.

4. Sa dinami-dami ng mga nobela ng paghihirap at pag-aalsa, bakit Les Miserables pa ang ginawang musical nina Schonberg at Boublil? Si Hugo na marahil ang pinakatanyag na Romantikong manunulat ng France, pero hindi lang siya ang nagsulat hinggil sa rebolusyonaryong kasaysayan ng naturang bansa. Hindi man nagsulat ng nobela sina Karl Marx at Friedrich Engels, pero marami silang sinulat tungkol sa mga rebolusyon at pag-aalsa ng France, mula French Revolution hanggang Paris Commune. Bakit hindi ang mga sulatin nina Marx at Engels?

Malinaw na hindi Marxista sina Schonberg at Boublil, o kahit may simpatya man lang sa mga Marxista. Katunayan, ubod ng sama ang mga karakter na nagrerebolusyon sa musical na sinulat nila matapos ang Les Mis – ang mas sikat sa mga Pilipino na Miss Saigon. Lumalabas na napaka-konserbatibo ng pagtingin ng dalawa sa Vietnam War, kahit na tila matagal nang may consensus sa kawastuhan ng ipinaglaban noon ng mga Vietnamese, sa laban nila sa mananakop na mga sundalong Amerikano.

Pero sa Les Mis, sa nobela ni Hugo at sa musical, malinaw ang simpatya sa mga nag-aalsa laban sa mapang-aping sistema. Minsan nang sinabi nina Schonberg at Boublil na noong una’y marami ang bumatikos sa kanila sa pagpili sa nobela ni Hugo para gawing musical. Mistulang sagrado kasi sa mga French ang nobela, at ang optimismo ni Hugo sa hinaharap. Pero hindi man kasingtalas ng mga sulatin nina Marx at Engels, kongkreto sa Les Mis ang batayan para umasang magiging maganda ang hinaharap – iluluwal ito ng pagkakaisa at pakikibaka ng mayorya ng inaaping mamamayan para ibagsak ang bulok na lipunan. Rebolusyon – at ang halaga nito para bumuti ang buhay ng nakararami – ang nasa puso ng mensahe ng Les Mis.

Minsan na ring sinabi ng prodyuser ng musical na si Cameron Mackintosh na may universal appeal ang nobela ni Hugo dahil nakikita ng iba’t ibang lahi ng mundo ang kanilang kuwento sa Les Mis. Ito ang kuwento ng kanilang mga bansa at lahi. Dumaan sa panahon ng pag-aalsa laban sa piyudal na pagsasamantala ang mga Europeo, dumaan sa marahas na pagpapatalsik ang dating mga kolonya ng mga bansang Europeo. Ang kuwento ng pagsasamantala at pag-aalsa ay kuwentong pamilyar sa maraming lipunan, at madaling makasimpatya kina Valjean dahil nakikita nila ang sarili nilang kasaysayan sa kuwento nina Valjean.

Fantine (Anne Hathaway) at Jean Valjean (Hugh Jackman), sa pelikulang ‘Les Miserables’.

5. Lumalabas na relihiyoso si Hugo. Katoliko siya, at ang ipinapakita niyang Katolisismo sa Les Miserables ay ang Katolisismong maka-mahihirap. Kung hindi man tuluyang sumisimpatiya, kahit papaano’y walang nakikitang mali sa armadong pag-aalsa ang Katolisismo ni Hugo. Katunayan, si Bishop Myriel – ang  nagbigay ng yaman kay Valjean para makapagbagong-buhay – ang tumanggap kay Valjean sa liwanag ng kabilang-buhay sa dulo ng pelikula. At ang kalangitan, umaawit ng “Do You Hear The People Sing?”, ang anthem ng pag-aalsa ng mga rebolusyonaryong nasa barikada. Isang malaking barikada ng mga mamamayan ang Kalangitan ni Myriel. Iwinawagayway ng mga namayapang bayani ng barikada, mula kina Gavroche at Eponine, hanggang sa mga estudyanteng rebelde sa pangunguna ni Enjolras, ang watawat ng rebolusyong burgis ng France na tricolor, gayundin ang proletaryadong watawat na pula.

6. Hindi maitatangging nakakapukaw ng damdamin ang kantang “Do You Hear The People Sing?”— at dahil lamang sa kantang ito, maaaring magkasilbi na sa mga progresibo ang musical. Simpleng anthem ito ng pag-aalsa, pagpapahayag ng pag-asa at pagkakaisa. Magagamit ito sa halos lahat ng konteksto ng pakikibaka. Katunayan, minsan nang narinig ng manunulat na ito ang kantang ito na inawit sa isang aktuwal na kilos-protesta – sa rali ng iba’t ibang lahi at grupo kontra sa World Trade Organization sa Hong Kong noong 2005.

Kapitalistang produkto ang Les Miserables. Pero anumang likhang-sining ay puwedeng magamit ng mga progresibo labas sa naunang intensiyon ng mga naglikha nito. Hangga’t epektibo ito, sang-ayon sa mga gustong makamit ng progresibo, walang dapat pumigil sa kanila na gamitin ito.

7. Simplistiko nga ang pagsasalarawan ng Les Mis sa mahihirap, sa mga Valjean at Fantine ng mundo. Kinakatawan ng dalawang karakter ang extreme na sirkumstansiya ng kahirapan at desperasyon. Pero hindi ba’t parami nang parami ng mga mamamayan ngayon ang natutulak sa parehong extreme na mga sirkumstansiya? Sa kabila ng mga kahinaan sa kanilang mga karakter (laluna kay Valjean, na nagpayaman at naging makitid ang pananaw sa buhay), positibo nilang kinatawan ang pagiging mahirap, ang pagiging api. Malayung malayo ito, halimbawa, sa sinikal na pagsasalarawan ng mainstream media sa mga mahihirap ng maralitang mga komunidad (mga “iskuwater”), lalo na tuwing may gulo sa rali o sa tangkang demolisyon sa kanilang mga bahay. Malayo ito sa kahit sa pagsasalarawan ng mainstream media sa mga magsasakang lumusob sa tanggapan ng National Anti-Poverty Commission noong nakaraang buwan.

At sa dulo ng pelikula, nasawi man ang mga rebolusyonaryo, umasa si Hugo na magwawagi rin sila. Hindi niya alam kung papaano – lumalabas na sina Marx at Engels ang mas nakaalam – pero umasa siyang pagkatapos ng rebolusyon, darating ang magandang hinaharap, at maririnig ang boses ng mga mamamayan, umaawit.

Si Ericson Acosta, bilanggong pulitikal, bago pumasok sa emergency room ng National Kidney Institute sa Quezon City. (Darius Galang)

Malamang na di na kailangang ipakilala pa sa madla ang awtor ng librong ito, si Ericson Acosta (Ka Eric dito), ibinilanggong manunulat, kompositor, mang-aawit, peryodista, at aktibistang intelektuwal. Ngunit walang katiyakan sa buong mundo. Sa kaharian ng Kapital lukob ang neokolonyang Pilipinas na  (sa turing ni Ka Eric) isang malaking “penal colony,” lahat ng matatag (ang status quo) ay lumalambot, nalulusaw, nagsasabula. Walang permanenteng sitwasyon saanmang lugar. Nagbabago, nag-iiba ang lahat–katawan, kulungan, gawi, institusyon, ikaw, ako, tayong lahat.

Gayon ang nangyari kamakailan. Sa tulong ng mga kampanya ng SELDA, KARAPATAN at mga organisasyong internasyonal, pansumandaling nakalaya si Ka Eric, mahigit 23 buwang nakapiit, upang maikonsulta ang kalusugan. Nagkaroon siya ng malubhang sakit na bunga ng tortyur at matinding parusa na ipinataw ng rehimeng Aquino buhat hulihin siya noong Pebrero 13, 2011 nang walang warrant at ilagak sa Calbayog City jail, Samar. Sakdal sa kanya: “illegal possession of explosives,” hinalang lihim na nakipagtalik sa kinumpiskang laptop kompyuter.

Hintay, mga awtoridad ng Estadong palalo, nagsasaliksik noon ang makata tungkol sa karapatang pantao at kondisyon ng pamumuhay sa San Jorge, Samar. Krimen ba ‘yon?  Gamit ang kanyang mayamang karanasan at bihasang dunong bilang mamamahayag (UP Collegian; Manila Times; ABS-CBN, atbp), pinag-aaralan ni Ka Eric ang sitwasyon ng mga mamamayan kaakibat ng paglilingkod sa kolektibong pagsisikap umunlad. Ngunit tulad noong panahon ng panananakop ng tropang Amerikano sa Balangiga circa 1901 (tingnan ang tulang “Jacob 1901″), ang pulo’y arena ng madugong tunggalian ng mga uri. Napagitna ang makata; sa gipit at gulo dumagsa ang mga “ibong mandaragit”…  Walang pakundangan sa batas, katuwiran, at karapatang pantao, ikinulong ang iskolar ng bayan at inabuso siya–hanggang sumiklab ang galit at protesta ng libulibong nakiramay, mula Amnesty sa London hanggang PEN International at United Nations, mga samahang inireklamo ang masahol at walang katarungang pagpaparusa sa taong walang sala kundi pag-alay ng kakayahan at talino sa ikabubuti ng bayan.

Nagmamadali ang takbo ng globalisasyon, ngunit sadyang makupad ang andar ng makina ng hustisya sa ating bansa. Pwede tayong maghintay bago arestohin ang sarili, siyasatin ang prehuwisyo’t haka-haka, bago tasahin at lasapin ang nakapaloob. Itinatampok dito ang katotohanan ng danas ng isang tao sa piitan at sa iba’t ibang sitwasyon, bago makipagsapalaran sa Samar at laruin doon ng tadhana. Testimonyong personal at pakikipagtalastasang tipikal kapwa ang naihulma dito. Tiyak na makakadaupang-palad natin ang manlilikha, ang protagonista, pati na ang kanyang kinakausap. Di na dapat magpalaboy pa, tuwiran nang sagupain at subuking alamin ang kariktan at gambala ng panitik. Ngunit may ilang habilin na baka makapagpatalas sa pag-unawa’t pagkilatis.

Soiree ni Alwin Reamillo

Sadya man o hindi, magkaugnay ang mga paksa sa dalawang eksibit na inilunsad ng Vargas Museum sa University of the Philippines Diliman sa pagbubukas ng taon: The President’s Office at Lupa: The Struggle for Land.

Tampok sa mga eksibit ang sining biswal hinggil sa mga espasyong pisikal (opisina ng pangulo ng Pilipinas) at sosyal (pakikibaka sa lupa). Sa malawak na imahinasyon ng mga kapwa bata at beteranong artista, laging may umuusbong na bago para hamunin ang mga imahe at ideyang nakagisnan na, o di kaya’y palitawin at paunlarin ang nakatanim nang progresibong aspeto ng mga ito.

Ang The President’s Office, halimbawa, ay isang kongkreto–at kung sa gayo’y subersibo–na pagsilip sa trono ng kapangyarihan ng panguluhan na nananatiling isang abstrakto para sa karamihan. “While officially a space that is open to all, the exigencies of practical operation and security effectively bar the majority from entering the space. Hence, the seat of power is obscured from scrutiny save for a few glimpses as can be gained from occasional public broadcasts or inferred from documents such as those that roughly describe it in terms of architecture,” ayon sa mga tala ng eksibit.

Kabilang sa malalakas na piyesa ang pambungad na portrait paintings (The Stockholders nina Mity Dela Pena, Jed Nacabuan, Patch Qunito, at JP Sampson) ng makakapangyarihang pulitiko at notoryus na personalidad, gaya ni Hen. Jovito Palparan, na hinalaw mula sa mga poster ng pelikula. Gaya ng sa pelikula, napaghahalo ang horror at comedy sa hall of shame na ito na patok sa marami sa nakakita.

The Stockholders nina Mity Dela Pena, Jed Nacabuan, Patch Qunito, at JP Sampson

Isa pang patok ang Sugod, video installation ni Renan Ortiz. Simulasyon ito ng isang video game kung saan ang gamer ay pinagpapalagay na disgustadong mamamayang nilusob ang Malakanyang. Pinagpapalagay din na pinatatamaan ang kasalukuyang pangulo na mahilig sa video games. Bayolente ito, gaya ng karamihan sa video games, at pantastiko: ang tangan lamang ng gamer ay kapirasong kahoy (ang paboritong depensibong sandata ng mga maralitang lungsod kapag may demolisyon) na ipinapakita ang kanyang pagiging underdog at inaapi sa sagupaan sa de-baril na Presidential Security Group, kahit pa habang lumalaban.

Malalakas din ang simbolismo ng grand piano na may shredded na salapi (Soiree) at sagisag ng pangulong gawa sa talangka (Republika) sa mga instalasyon ni Alwin Reamillo. Samantala, sa Personal Domain ni Lisa Ito, mapa ang gamit sa pagmarka ng pribadong mga lupain, gaya ng sinaunang panahon ng monarkiya’t pyudalismo, pero heto’t modernong inilawan sa panahon ng “demokrasya” at mala-pyudalismo. Madudungaw ito mula sa trono.

Ang trono mismo ng pangulo (Hole at Appointed ni Mark Justiniani) ang pinakasentro ng eksibit. Gamit ang salamin, lightbox, at ladder, ipinamumukhang mula sa isang sikretong underground chamber ang mga umuupo sa puwesto. Hitik ito sa kahulugan, gayundin ang espadang nakabitin sa itaas ng trono ng pangulo.

Ang The President’s Office ay bahagi ng seryeng Blind Spots, kung saan susubukan ng mga artistang pasukin, sa pamamagitan ng kanilang imahinasyon, ang mga espasyong restricted o di-nagpapapasok ng pangkaraniwang mamamayan. Ang iba pang artistang kalahok sa eksibit ay sina Buen Calubayan, Leo Abaya, Buen Abrigo, Salvador Alonday, Kristine Calayan, Cian Dayrit, Noell El Farol, Nina Laurel, Adelaida Lim, at Manolo Sicat.

Personal Domain ni Lisa Ito

Hole at Appointed ni Mark Justiniani

Samantala, mas direkta sa kanyang intensiyon ang pangalawang eksibit: magbigay-pugay sa mayoryang naghihirap at pinagsasamantalahan (sa pangunguna ng mga nakaupo sa puwestong kinutya sa kabilang eksibit). Noong 2010, inilunsad ang Kapital: Tribute to Labor. Ang Lupa: The Struggle for Land ang ikalawa sa seryeng ito na hinggil sa uring anakpawis.

Ang Hunger for Land ni Neil Doloricon at May Bahid ang Kahapon Series ni Renato Habulan ay parehong mga klasikong obra hinggil sa pakikibaka sa lupa. Hindi kumukupas ang ganitong imahe ng mga magsasaka, bagaman ang pangalawa ay mas malinaw na nasa konteksto ng nakaraang siglo, habang ang una ay iyong mailulugar sa anumang panahon sa kasaysayan. Kasing-natural ng mga galaw ng paggawa sa bukirin ang pamumuo ng galit sa mukha ng mga magsasaka. Tila naghahanda silang bumalikwas anumang oras (mga paa’y itinutulak ang barbed wire, mga tubo’y tangan na parang sandata).

Siyempre, pinatitingkad ang eksibit ng pagkakaroon ng isang pangulong haciendero. Tampok sa dalawang obra ang Hacienda Luisita ng pamilya Cojuangco-Aquino. Ang mural ng Ang Gerilya sa mismong salaming pader sa bungad ng museo, sinasariwa ang dilaw na kahangalan ng arawang sahod ng mga manggagawang-bukid; ang No Trespassing ni Ted Camahalan, backdrop ang mas sariwang balita ng pakikipagtunggali ng mga magsasaka sa mga guwardiya ng Rizal Commercial Banking Corp.

(Kaliwa) Hunger for Land ni Neil Doloricon; (Kanan) May Bahid ang Kahapon Series ni Renato Habulan

Kalahok din sa eksibit sina Calubayan, Sicat, Ortiz, Frederico Dominguez, Gene de Loyola, Nikki Luna, Jose Tence Ruiz, Iggy Rodriguez, Pablo Baes Santos, Mel Vera Cruz, at Chitoy Zapata. Inorganisa ito ng Concerned Artists of the Philippines at UP Fine Arts.

Sabi ni Doloricon sa pagbubukas ng eksibit noong Enero 8, marami sa mga artistang biswal, lalo na sa hanay ng mga beterano, ang saksi sa kabiguan ng nagdaang mga pangulo na ipatupad ang tunay na reporma sa lupa at ipamahagi sa mga magsasaka ang nararapat sa kanila. “Siguro nga talagang ang lupa ay di binibigay, ito’y ipinaglalaban—at kasama kami sa labang ito.”

Tagumpay para sa progresibong sining ang dalawang eksibit na iisang diwa ang pagtangan sa magkaiba ngunit magkaugnay na paksa, sa iba-ibang paraan ng pagpukaw at pagkiliti, ng pag-udyok at pag-alala.

Mga lider-kabataang estudyante na nagsipaglahok sa Unlike. Kasama rito sina Gidget Estella ng CEGP at PIa Montalban ng KM64. (Pher Pasion)

Kung layunin ng Cybercrime Prevention Act of 2012 na patahimikin ang mga kritiko ng pamahalaan at pigilan silang ihayag ang kanilang kritika sa malikhaing paraan, tila nagkakamali ang mga nagtaguyod nito.

Lumalaganap sa offline at online ang iba’t ibang masining na porma ng protesta kontra rito. Muling umiinit sa social networking sites ang mga usapan hinggil sa batas, at mabilis na nagiging viral ang mga post at memes na bumabatikos rito – malinaw na patunay na hindi aatras ang netizens sa banta ng pagsikil sa kanilang karapatang magpahayag online.

Samantala, mabilis ding lumalaganap ang aktuwal na mga pagtitipon para ihayag ang pagtutol sa naturang batas. Noong nakaraang linggo, isang katulad na pagtitipon ang isinagawa sa Conspiracy Bar, Quezon City. At siyempre, may pamagat ito na hango sa kultura sa social media: “Unlike.” Pinangunahan ito ng Kilometer 64 (KM64) at College Editors Guild of the Philippines (CEGP) ilang araw bago mapaso ang temporary restraining order (TRO) ng Korte Suprema sa naturang batas at sisimulan ang oral arguments sa Korte Suprema sa Enero 15.

Sa naturang pagtitipon, sari-saring tula, awitin at talumpati bilang protesta ang ibinahagi sa mga dumalo. Para sa kanilang mga makata at alagad ng sining, ganitong paraan sila makakapag-ambag upang mailapit sa mga mamamayan ang mga isyu sa lipunan kabilang ang Cybercrime Law.

Panulaan para sa kalayaan

Ayon kay Pia Montalban ng KM64, sa umaga pa lamang matapos nilang makaalam ng balita sa telebisyon o radyo, agad silang sumusulat ng tula para para ilapit sa mga mamamayan ang mga isyu sa masining na paraan.

“May malaking epekto maging sa amin na nagpoprotesta gamit ang tula kung hindi maibabasura ang batas na ito (Cybercrime Law). Protesta ang mga ito sa anyo ng tula at maaaring kasuhan kami ng libelo kung sino man ang babasa at sabihing libelous nga ang naisulat namin,” ayon kay Montalban.

Dagdag pa niya, tanging ang internet na lamang ang kanilang benyu o daluyan para ibahagi ang kanilang sining sa pinakamabilis na paraan. Maaaring tuluyang mawala ito kung hindi maibabasura ang nasabing batas.

“Dominante ng malalaking kompanya o mayayaman ang media sa bansa. Kung ang internet na tangi naming pinagdadaluyan ay sisikilin, hindi lamang ang mga manunulat ang mawawalan kundi higit maging ang mga mamamayan. Alam naman natin na ang tula ay isang paraan ng komunikasyon upang maging  mas simple nilang maunawaan ang mabibigat na isyung mayroon sa lipunan,” ani Montalban.

Ayon naman kay Mark Angeles, makata na nakatanggap na ng mga parangal at pagkilala, may malaking papel ang kultura sa buhay ng mga mamamayan bilang protesta.

“Kultura ang sumasalamin at nagtatawid ng niloloob ng sambayanan. Ito ang nagbubuklod sa atin. Alam ito ng mga kolonyalista. Halimbawa, noong sakupin tayo ng mga Espanyol, sinira at sinunog nila ang mga aparato ng ating kultura dahil ayaw nilang magkaroon ng pagkakaisa ang sambayanan,” ani Angeles.

Sinabi pa niya na “nilito at pinagsabong tayo maging ng imperyalistang Kano. Kung magkakaisa tayo, magiging madali ang pagtaboy sa mga mananakop.”

Batas para kanino

Para naman sa CEGP, ang usapin sa Cybercrime Law ay hindi lamang tungkol sa internet freedom. Kasama na rito siyempre ang karapatan ng mga mamamayang magpahayag.

“Hindi dahil tinututulan natin ang Cybercrime Law ay ibig sabihi’y gusto natin ng sinasabing cybercrimes tulad ng child pornography, identity theft, o anuman pang krimen na nangyayari sa internet. Dahil kung titignan natin ang Cybercrime Law na ito ni Aquino ang tunay na tatamaan ay ang mga progresibo o kritikal sa mga nasa gobyerno,” paliwanag ni Gidget Estella, tagapangulo ng CEGP.

Ayon kay Estella, hindi malulutas ng Cybercrime Law ang mga krimen sa internet gaya ng child pornography. Kasalukuyan, mayroon nang mga batas at panukalang batas laban sa mga ito. Bagkus, ang Cybercrime Law ay dadagdag pa sa problema o magpapalala sapagkat gaya ng libelo sa revise penal code, ang online libel ay tiyak na gagamitin laban sa mga mamamahayag.

“Malinaw na sa Cybercrime Law, ang nais gawin (ng gobyerno) ay patahimikin ang mga mamamayan at mamamahayag sa mga isyung panlipunan na matagal nang hindi nasasagot o natutugunan ng gobyerno. Kasama rito ang mga usapin tulad ng pamamaslang, sahod, militarisasyon, korapsyon, at iba pa na nagpapatuloy sa kasalukuyan,” ayon kay Estella.

Dagdag ni Estella, higit na makikinabang lamang sa batas na ito (Cybercrime Law) ang mga nasa kapangyarihan at hindi ang ordinaryong mga mamamayan. Kailangang baguhin ito — sa pamamagitan man ng kultura o sa offline na paglaban.

Bandang Plagpul, na tumugtog sa pangkulturang gabi kontra sa Cybercrime Law. (Pher Pasion)

Eve Ensler, writer of Vagina Monologues: “What I’ve really been struck with is the incredible power of the women of the Philippines, the brilliance of their organizing, the incredible collaboration and solidarities across sectors, which I think should be a model to the world.” (Macky Macaspac)

Eve Ensler, acclaimed playwright and activist, recently visited the country to promote One Billion Rising, a global campaign to end violence against women. Ensler is best known for her play The Vagina Monologues, which has been translated to 48 languages and performed in 140 countries, including the Philippines. She joined theater artist Monique Wilson and progressive women’s group Gabriela in visiting urban poor communities in Metro Manila and the provinces.

During the media launch of One Billion Rising at the Music Museum this December, Pinoy Weekly caught up with Ensler, who expressed her utmost admiration for the women of the Philippines who have enthusiastically joined the campaign which utilizes dance as a form of protest. One Billion Rising will culminate globally on February 14, 2013, when a billion women and men are expected to rise up and dance to pressure governments and institutions to act to end violence against women.

PW: As you went around the country for the past week, what were the things that struck you the most concerning Filipino women?

The thing that stood out for me was the Payatas dumpsite where the women and people were living in a mountain of garbage, where girls were selling their bodies at eight years old for the right to scavenge privatized garbage that is not even owned by the people. I think that’s very disturbing…Also, hearing the stories of how the US military is occupying all ports, all kinds of sections in the Philippines in order to serve the mining companies was absolutely devastating to hear. To hear how mining and the destruction of the land has contributed to the typhoons, I found this devastating.

I think that the work of Gabriela, the way they’re organizing around the typhoon, the way they’re organizing communities, is outstanding work…What I’ve really been struck with is the incredible power of the women of the Philippines, the brilliance of their organizing, the incredible collaboration and solidarities across sectors, which I think should be a model to the world.

PW: Are you thinking of doing a theatrical piece on the Philippines?

I definitely going to do something. I’m really, really moved by what’s happening here.

PW: Earlier you said something about how sexism and capitalism are working together, can you elaborate a bit on this?

I think we’re living in a period…and I see this particularly in a place like the Congo where it’s kind of the ultimate fulfillment of what colonialism, capitalism, and sexism looks like when it fully realizes itself in one place. Where you see that 8 million people have died in the last 13 years and millions of women have been raped and tortured. Where indigenous mines that belong to the Congolese are being pillaged and raped by the entire world for their benefit, and militias are being used to do that work and be their proxies.

And we’re seeing the same thing all around the world. We have the US military serving mining companies here and not being indigenous to this country, not allowing the resources to be for the Filipinos. I think that theme is around the world. The wealthy and the 1% is pillaging and stealing to amplify their own resources, which are already plenty. And where there is enormous poverty we see a rise in violence against women. Where we see militarization, we see prostitution and sexual violence. Where we see the destruction of lands and global warming, we see of course the rise of violence against women. Where we see typhoons and the breakdown of societies and civilizations where people are relocated, we see violence against women. That is violence against women.

We can’t remove economic violence as one of the violences that women are suffering because we know that women are the primary workforce of the world that is the most underpaid, underrealized, and underseen. So I think what’s very exciting about One Billion Rising, particularly outside of the US, but it’s even beginning to happen in the US, we’re seeing the merging of these issues where we understand that violence against women is a seriously political issue. It isn’t marginalized, it isn’t over there, it is the center of everything, it is the mother issue. And when women are free, when women are paid well, when women are equal, everything will have shifted. We will be living in a different world.

Tingnan dito sa Internet Website ang mga litrato ng boksing “Manny Pacquiao versus Juan Manuel Marquez .” Sa foto ng suntok ni Marquez, narehistro ang impak ng galaw sa ma mukha ng dalawang magkalabang boksingero.  Kakabit nito ang caption at balita tungkol sa imahen. Sino ang magsasabing mali o hindi totoo ang nangyari?  Hayan ang katibayan, ebidensiya.   Knockout si Manny, hatol ng institusyon.  Ayaw kang maniwala?

Buhat nang maimbento ito noong siglo 1900, ang kamera ay naging mabisang instrumento ng industriya at Estado. Nadiskubreng mas sopistikado nang maimbento ang pelikulang may tinig. Mabisang gamit ito laluna sa seguridad, paghuli ng kriminal at pagkontrol sa madla sa imigrasyon, at sa digmaang inilulunsad ng kapitalismong bansa sa kolonisasyon at kasalukuyang globalisasyon. Hindi ito laruan lamang o personal na kasangkapan. Kumikita at pinagkikitaan ito. Midya ng telebisyon at pahayagan, laluna ang Internet, ang tumutubo sa advertaysing ng mga produkto at pagsilbi sa kompitensiya ng mga korporasyon at kasabwat ng gobyerno sa pagtataguyod ng interes ng mga kapitalista. Ang isang foto, wika nga, ay katumbas o mas mahalaga kaysa ilang milyong salita.

…isang bulag sa Puerto Prinsesa, Palawan, sa loob ng model penal colony noong Enero 2011

Ang kamera ay para sa may mata, natural, pero bakit madaling namamalik-mata o naloloko ang madlang nanonood? Ilang demonstrasyon.

Narito ang kuha ko ng isang bulag sa Puerto Prinsesa, Palawan, sa loob ng model penal colony noong Enero 2011. Di sinasadyang snapshot ito. Nakikihalubilo ang bulag, alam kung saan pupunta. Nakapaligid ang mga turista, di pansin ang bulag, taglay ang awtomatikong kilos kahit na nakakakita. Walang pinagkaiba ang bulag at normal na tao. Kumpara sa bulag na nakatira roon, walang muwang ang mga turista tungkol sa sitwasyon at kasaysayan ng bilangguan na iyon, na itinayo ng Amerikanong gobyerno noong 1904 upang ireporma ang tradisyonal na disiplina sa mga katutubong katawang di pa nagagabayan ng iisinaloob na batas at regulasyon ng modernisadong lipunan.

Ngunit bakit mag-aaksaya ng panahon sa isang sulyap sa isang bulag na di naman natin kilala? Tiyak na maikling eksena lang ito sa mahabang naratibo ng paglilibot ng may kamera. Tignan naman ang susmusunod na larawan: snapshot ng isang performer, “fire-eater” sa Chinese New Year Festival, Pebrero ng taong ito. Kuha ito sa Ongpin, Maynila. Wari baga’y itinanghal ang pangyayaring ito para irekord ang pagkain sa apoy ng mga binayarang gumaganap sa pista. Ngunit ang tahasang layon ay lumikom ng ambag, salapi, abuloy. Isang “happening” na nakikita sa mga karnabal, sirko, palabas sa di pangkaraniwang okasyon. Totoo bang kumakain ng apoy? Iyon ang mapupuna sa biglang tingin. Subalit di ba ilusyon lamang iyon? Ang apoy ay di naman nalulunok, ibinubuga lamang ng bunganga, pero kumbinse na tayo, tunay na kahanga-hanga.

Sa huling pagturing, ang paksa ng foto ay hindi ang gumaganap kundi ang buong sitwasyon ng mga nanonood at pinapanood: ang ispektakulo mismo. Ang pagdiriwang ng Chinese New Year Festival, na kostumbreng ethniko, ang kwadro o paradigmang nagdudulot ng saligan ng rasyonalidad sa panggagagad ng kamera.  Ito ang mimetiko’t riyalistikong aspeto ng potographiya, ayon kay Roland Barthes. Ito ang punksiyong instrumental, kaagapay ng expresibo o makasining na aspetong masusing sangkap sa proseso ng komersiyalisasyon.

Snapshot ng isang performer, “fire-eater” sa Chinese New Year Festival

Sa masinop na pag-aaral ni Barthes sa sining na ito sa librong Camera Lucida, nailahad niya na may dalawang katangian ang potograpo. Isa ang “studium,” kumbensyonal na detalyeng may kahulugang bigay ng lipunan, ng nakaugaliang praktika sa buhay. Halimbawa ang kahulugan ng “fire-eater” ay nakakabit sa lugod sa kawiliwiling tagpo, kabisado na ng lahat. Batid rin natin na ang “bulag” ay dapat huwag ibukod, ituring na ordinaryo, sa gayon di na dapat itampok. Sa kabilang dako, sa dalawang foto, may mga bagay na kapansin-pansin: ang motorsiklo at nagmamaneho, mga lobo at babaeng nakadilaw, sa kuha sa Chinatown. Sa unang larawan naman, paglimiin ang ngiti ng bulag, ang lalaking nakabaling sa may puno. Tawag ni Barthes sa mga napiling detalyeng ito ay “punctum” (literal na kahulugan: sugat). Wala ito sa kumbensiyonal na kodigo, kaya mahirap masuri kung ano ang implikasyon at hiwatig nito. Tumutulay ito sa bahaging natural at bahaging artipisyal o sosyal. Sapagkat hindi naiuugnay sa aprubadong interpretasyon, may subersibong ambil at konotasyon ang mga ito.

Sa huling larawang kuha sa Ilog Loboc, Bohol (Marso 2012), nakahinto pansamantala ang turistang barko upang panoorin ang mga nagsasayaw. Isang komersiyal na negosyo ito para sa mga turista. Kapansin-pansin: isa lamang ang nakatingin sa balsa o ‘raft for livelihood.” Ang babaeng bughaw ang damit na natigil sa pagkain ay nakatingin sa ibang dako, pati na ang lalaking nasa gitna. Tayo lamang (o ang potograpo) ang nakapokus sa nagsasayaw ng tinikling. Ang mga mukha ng mga tumutugtog at sumasaliw ay may mahiwagang “halo” o sinag. Ang kumbensiyonal na kahulugan nito, ang “studium,” ay simple: pagtatanghal ng katutubong kultura na kaakibat ng reputasyon ng Loboc bilang isang pook ng mga mahuhusay na musikero’t mang-aawit. Ngunit iba ang isinasalaysay ng foto na yugto sa isang dula o naratibo ng ating bansa.

…iba ang isinasalaysay ng foto na yugto sa isang dula o naratibo ng ating bansa.

Sa kabilang dako, ang “punctum” ng “Donation Box,” ang buhok ng babaeng kumakain sa kaliwang panig ng larawan, ang lalaking katulong na walang pakialam sa sayawan at tugtugan–ano ang pahiwatig ng mga ito?  Di ba kahina-hinala na ang foto ay magkakaroon ng salungat at di-makatugmang mensahe. Tila taglay ng mga snapshots ang istrukturang ito.  Para bang sinasabing “totoo ito” pero “hindi lahat ay katotohanan.” Pwedeng bulag ka kahit may mata, at hindi lahat ng ilusyon ay realidad. At hindi lahat ng katalagahan ay maikikintal sa larawang kuha ng kamera o nalikhang imitasyon.

Iminumungkahi ko rito ang isang makataong responsibilidad  sa pagsipat sa lahat ng kulturang aktibidad at karanasan: Kailangang mag-isip, sumuri, maging palatanong. Huwag tanggapin ang anuman nang walang pasubali o kritika.  Analisahin at hamunin ang katuwiran ng awtoridad. Ang nakikita mo ay hindi sumasaiyo, hindi para sa iyong interes o kolektibong kapakanan,  kaya dapat mag-ingat at laging gawing problema ang nangyayari sa kapaligiran at sa naipataw o minanang balangkas ng iyong buhay. Baguhin ang diwa, kaisipan, buhay. Ito marahil ang una at huling aral na mahuhugot sa pag-aaral sa sining at mekanismo ng potograpiya, ng kamera, sa kasalukuyang panahon.