Alam ko ang pinagdaraanan mo ngayon kaya hindi ko na tatanungin ang iyong nararamdaman.

Hindi na natin kailangang sukatin kung sino ang mas malungkot sa atin dahil pareho tayong nawalan. Guro para sa iyo, kaibigan para sa akin. At kung nakapagtapos ka na sa kolehiyo’t isinasabuhay sa kasalukuyan ang itinuro sa iyo ng namayapa nating kakilala, masasabing mas malaki ang nawala sa iyo. Hindi ka lang kasi nawalan ng guro. Tulad ko, nawalan ka rin ng katrabaho.

Hindi ko na babanggitin ang mga naiulat na sa midya. Ang kailangan lang ay ulitin ang pangunahing detalye: Bandang alas-sais ng gabi noong Mayo 13 (Biyernes), ang taksing sinasakyan ni Chit ay nabangga ng dalawang bus sa harap ng TechnoHub sa Commonwealth Avenue, Quezon City (i.e., ang unang bus ay nadaplisan ang kanang bahagi ng taksi samantalang ang ikalawang bus ay bumangga sa bandang likuran ng taksi).

Alam na nating lahat na malaking kawalan si Prop. Lourdes Simbulan o Chit Estella (Agosto 19, 1958-Mayo 13, 2011) hindi lang sa larangan ng midya kundi sa akademya. At para sa pamilyang Estella at Simbulan, hindi sapat ang mga salita para ilahad ang taos-pusong pakikiramay.

Naging estudyante ka ba ni “Ma’am Chit” sa Unibersidad ng Pilipinas (UP) Diliman? Natuto ka ba naman sa kanya? Siguro naman.

Hindi masyadong alam ng maraming tao na ang maraming peryodistang nag-ulat mula sa Prime Funeral Homes (gabi ng Mayo 13 hanggang madaling araw ng Mayo 14) at Arlington Memorial Chapels and Crematory (Mayo 14 hanggang 16) ay mga dating estudyante ni Chit o kung hindi man ay nagtapos ng peryodismo sa Kolehiyo ng Komunikasyong Pangmadla sa UP Diliman.

Batay sa ilang nasubaybayang ulat tungkol sa pagkamatay ni Chit mula sa mga pangunahing organisasyong pang-midya mula Biyernes ng gabi hanggang sa kasalukuyan, masasabing mahusay ang pagbibigay ng detalye sa trahedyang sinapit ni Chit. Naitaguyod ang mataas na etikal at propesyonal na pamantayan ng peryodismo na siyang isinusulong ng Departamento ng Peryodismo na kinabilangan ni Chit.

Hindi tulad ng maraming ulat tungkol sa mga aksidente sa kalye, ang ilang natunghayang ulat tungkol sa trahedya ni Chit ay walang masyadong sensasyonalismo. Bagama’t alam ng mga peryodista, hindi na iniulat ang mga spesipikong detalyeng hindi naman mahalaga sa paghuhubog ng opinyong pampubliko. Direkta sa punto ang ilang ulat at inilahad lang ang mahahalagang datos – kailan at anong oras nangyari, plaka ng mga bus at taksi, pagtakas ng drayber ng bus, kooperasyon ng drayber ng taksi at – ang importanteng detalye sa pagsasakonteksto – sino ang biktima at bakit dapat panghinayangan at kondenahin ang nangyari sa kanya.

Kung tutuusin nga’y mas mataas na antas ng pagsasakonteksto ang isinagawa ng mga peryodistang malinaw na naimpluwensiyahan ni Chit noong estudyante pa sila. Sa pamamagitan ng masusing pananaliksik, naiugnay ang pagkamatay ni Chit sa iba pang aksidente sa tinaguriang “killer highway.” Mayroon nang mga lumalabas na ulat tungkol sa mga polisiyang dapat repasuhin para maiwasan, kung hindi man tuluyang mawala, ang mga aksidente.

Nang pumunta sa morge ng Prime Funeral Homes ang mga miyembro ng pamilya, peryodista, kaibigan, katrabaho at estudyante ni Chit para tingnan ang mga labi niya, walang kumuha ng larawan at lahat ay tahimik na tiningnan siya. Sa bahagi ng mga peryodista, binigyan ng espasyo ang mga miyembro ng pamilyang makapiling si Chit bago ginawa ang autopsya dahil kusa silang lumabas sa morge kasama ang mga hindi kamag-anak ng mga Estella at Simbulan.

Bagama’t gusto nilang gawin, pinili ng mga peryodista sa Prime Funeral Homes na huwag munang interbyuhin ang asawa ni Chit na si Prop. Roland Simbulan ng UP Manila. Alam nating lahat na matindi ang kanyang pinagdaraanan noong panahong iyon (at maging habang isinusulat ito) kaya mainam na huwag muna siyang istorbohin.  Wala siyang panahong humarap sa midya dahil marami siyang mas mahalagang dapat asikasuhin.

Bagama’t nagdadalamhati, hindi ko rin maiwasang ipagmalaki ang mga “anak” ni Chit na sumunod sa kanyang mga itinuro. Ito ang mga estudyanteng may natutuhan sa papel ng peryodismo sa paghuhubog ng opinyong pampubliko. Ito ang mga batang peryodistang isinusulong ang mataas na pamantayan ng propesyong pinili.

Dati kang estudyante ni Chit. Kasama ka ba sa mga dapat ipagmalaki? At kung hindi ka pinalad na maging estudyante ni Chit (o makapasok sa UP Diliman), mainam na pag-isipan pa rin ang aking tanong. Sensitibong propesyon ang peryodismo kaya dapat maging maingat sa pagtatrabaho.

Dahil sa nangyari kay Chit noong Mayo 13, may nakita akong isang porma ng pagkakaisa ng mga peryodistang obserbahan ang pinakamataas na pamantayan sa pag-uulat tungkol sa mga nangyayari. Kung ang iuulat mo nga naman ay tungkol sa isang peryodistang hindi matatawaran ang dedikasyon sa trabaho, wala nang iba pang puwedeng gawin kundi pantayan ang mga itinakdang pamantayan.

Dati ka bang estudyante ni Chit? Kahit na ang sagot mo’y hindi, ang kanyang pagkamatay ay maaari pa ring magbigay ng leksiyon sa iyo. Ang tanging hamon na lang sa iyo, sa akin at sa ating lahat ay isabuhay at huwag kalimutan ang kahalagahan ng responsible’t makabuluhang pamamahayag.

Para makipag-ugnayan sa awtor, pumunta sa www.dannyarao.com.

Masyadong komportable ang maghapong pag-upo o paghiga. Kung walang nararamdamang sakit sa katawan, mas mainam po sigurong tumayo paminsan-minsan para maramdaman ang pansamantalang kawalan ng ginhawa.

Ginagamit natin ang paa para sa paglakad at pagtakbo. Hindi posible ang mga ito kung ang ikaw ay hindi nakatayo. Sige na, tumayo ka muna habang binabasa ito. May malalim at matalinghagang dahilan po ang pakiusap ko.

Ang pagtayo ay isang porma ng ehersisyo. Kung maglalakad ka pa, mas makakadagdag ito sa pagpapahusay ng kondisyon sa katawan. Hindi naman kailangang mabilisan, dahil puwede namang dahan-dahan ang paglalakad lalo na kung bihira mong gawin ito. Pero siyempre, maging maingat lang sa paglalakad kung sasabayan mo ito ng pagbabasa. (Sa aking palagay, mas mainam na ipagpaliban muna ang pagbabasa kung ikaw ay maglalakad-lakad.)

At kung medyo nasanay ka na sa paglalakad, puwede mong subuking tumakbo. Dahan-dahan sa simula, maikling distansiya muna. Sa paglipas ng araw ay makakaya mo na siguro ang mabilisang pagtakbo sa mas mahabang ruta. Napapaganda nito ang iyong katawan dahil nadaragdagan ang iyong enerhiya.

Dagdag na enerhiya kapalit ng kawalan ng ginhawa sa pag-upo o paghiga. Mainam na negosasyon, hindi po ba? Ganyan naman talaga ang buhay: Kailangan ng sakripisyo para sa ninanais na pagbabago.

Alam mo ito kung ikaw ay manggagawa o magsasaka bagama’t hindi ka tuluyang naniniwala sa diskurso. Barya lang ang kapalit ng walong oras na pagtatrabaho. Hindi sapat ang kinikita para mabigyan ng disenteng buhay ang pamilya. Minsan pa nga, hindi nakakakain nang tatlong beses sa isang araw: Kailangan kasing pagkasyahin ang katiting na suweldo sa gabundok na pangangailangan ng asawa’t anak.

Maghapong nakatayo o maghapong nakayuko. Puwede mong sabihing ang mismong maghapong pagtatrabaho ay sobra-sobrang ehersisyo para sa napapagal na katawan. Gustuhin mang maupo o mahiga, hindi ito puwede sa loob ng pagawaan o sakahan. Ito ang dahilan kung bakit pagdating sa bahay ay basta na lang sasalampak sa upuan o kama para mabawi ang pahingang ipinagkakait ng among kapitalista o panginoong maylupa.

May kontradiksiyon sa ginagawang sakripisyo dahil nagbubunga ito ng marami pang sakripisyo. Ang dapat na ginhawa sa buhay ay nagiging habambuhay na pagkatali sa oras kapalit ng katiting na kita. Ang pagtatrabahong dapat ay nakabubuti sa kalusugan ay siya pang sanhi ng pagbagsak ng katawan. Walang pahingang pagtayo, natutuyong pawis sa katawan, pagpasok sa pagawaan o pagpunta sa sakahan nang hindi kumakain, kawalan ng sapat na pahinga o tulog bago sumabak sa gawain – maraming dahilan kung bakit bumibigay ang katawan ng mga kawawang manggagawa’t magsasaka.

Pero tulad ng nakasaad sa isang patalastas, bawal magkasakit ang mga indibidwal na kailangang bumuhay ng pamilya! Dapat silang handang magtiis, dapat nilang yakapin ang esensiya ng sakripisyo.

Pagtitiis at pagsasakripisyo. Hanggang kailan tatagal ang sitwasyong ito? Paano matutugunan ang tila walang-katapusang pagkakasadlak? Ano pa ang puwedeng gawin bukod sa patuloy na pagtayo kapalit ng kakarampot na kita?

Lumalabas na hindi lang sapat ang pagtayo. Kailangan din ang pagtindig. Hindi dapat maging alipin ang nakararaming mamamayan sa ninanais ng iilang nasa kapangyarihan. Ang esensiya ng makabuluhang pagtayo ay ang malinaw na paninindigan laban sa kaayusang hindi nagbibigay ng ginhawa.

Totoo man ang diskurso ng pagtayo bilang ehersisyo, mas makabuluhang diskurso ang manindigan para lumaban. Sa kontekstong ito, mainam na basahin ito nang nakatayo para ang kawalan ng ginhawa’y magtulak sa mas malinaw na tindig. Dito lang natin makakamit ang literal na paglakad o pagtakbo bilang malalim na pagkilos.

Para makipag-ugnayan sa awtor, pumunta sa www.dannyarao.com.

Abril 24. Pasko ng pagkabuhay. Ang kinikilalang diyos ng mga Kristiyano’y ipinakita ang kanyang kapangyarihan sa pamamagitan ng literal na pagbangon mula sa pinagkalibingan. Maraming naniniwala sa himala bagama’t mayroon ding nag-iisip na ito’y simpleng salamangka. Kung sabagay, maraming pagdududa kung may mga indibidwal sa paligid nating hindi nagsasabi ng totoo. Halimbawa, ang serbisyo publiko ng gobyerno ay nagiging perwisyo publiko sa aktuwal. Kaya nga kahit ang pananalig sa kinikilalang diyos, hindi maiwasang madamay sa kolektibong pagdududa. Pero dahil na rin sa sanlaksang ritwal na may kinalaman sa Katolikong pamumuhay, may partisipasyon pa ring nakukuha mula sa maraming nagdududang mamamayan. Sa konteksto ng araw na ito, ginaganap ang tradisyunal na “salubong” tuwing madaling araw. Pero saglit lang: Madaling araw din ang biyahe ko papuntang Jakarta!

Sa loob ng bahay sa Marikina – Maagang gumising pero nagmamadali. Nagmamadali pero nagmumuni-muni. Alas-kuwatro ng madaling araw ang nakatakdang pag-alis papunta sa paliparan. Ang biyahe nama’y hindi naman siguro aabutin ng siyam-siyam. Kahit may “salubong” na mangyayari, maaga pa naman. May pagmamadali, pero kaunti na lang ang kailangang asikasuhin. Noong isang araw pa kasi nakapag-impake, salamat sa aking mabusising asawa. Magandang maging handa para sa mga bagay na inaasahan at hindi inaasahan. May ganito rin kayang disposisyon ang mga nasa kapangyarihan?

Biyahe ng sasakyan mula Marikina hanggang paliparan sa Pasay – Buti na lang at may sumundo sa akin, kundi’y pahirapan ang pagkuha ng taksi. Hindi rin ako maglalakas-loob na gamitin ang sariling sasakyan o ang motorsiklo para bumiyaheng mag-isa nang madaling araw. Batay sa ilang taong pagmamaneho, alam kong maraming walang pakundangang nagkalat sa paligid, pati na sa mga lansangan. Dahil alam kong limitado ang aking kakayahan sa pakikipagsabayan sa mga “propesyunal” na drayber ng dyip, bus, taksi, delivery truck at iba pa, mainam nang sa iba ko na ipaubaya ang pagmamaneho. At sa isang banda, hindi na rin namang praktikal na gumamit ng sariling sasakyan lalo na’t halos linggo-linggo’y tumataas ang presyo ng mga produktong petrolyo. Biro ko nga sa aking asawa, baka ang anumang kitain ko mula sa pagbiyahe’y maubos lang sa pagpapakarga ng gasolina!

NAIA (Centennial Terminal) – Masarap bumiyahe lalo na’t libre. Nakakapunta ka na sa malayonglugar, kumikita ka pa (kahit kaunti). Mahirap palampasin ang mga oportunidad na ganito para sa katulad kong patuloy na nakakakuha ng suweldong hindi sapat para makabuhay ng pamilya. Pamilyar naman itong istorya, hindi ba? Milyun-milyong Pilipino ang napipilitang mangibang-bayan nang pagkatagal-tagal sa ngalan ng dolyar. Bahala na kung ano’ng mangyayari sa kanila. Bahala na kung may babalikan pa.

Sa loob ng eroplanong bumibiyaheng Manila-Singapore-Jakarta (“36,000 feet above sea level,” ayon sa piloto) – Masuwerte pa rin ako dahil hindi ako kabilang sa milyun-milyong kawawang kababayan. Hindi matagalan ang aking paminsan-minsang pag-alis at sigurado ang aking seguridad sa mga pinupuntahang bansa. at dahil pansamantala lang ang pagkawalay, alam kong maayos ang babalikang pamilya. Mainam na umidlip muna. Kung puwede lang sanang mabura ng paghimbing ang lahat ng pag-aalala!

Changi Airport sa Singapore para sa stopover – Isang backpack lang ang dala ko tuwing bumibiyahe pero napakabigat pa rin ng aking bagahe. Pagtuntong pa lang sa paliparan, naiisip ko ang asawang iiwang pansamantala. At pagtuntong sa isa sa pinakamagandang paliparan sa buong mundo, may panghihinayang dahil hindi kami magkasamang nagkukuwentuhan. Hindi man ako nanliliit bilang Filipino, hindi ko pa ring maiwasang mainggit sa iniunlad ng lugar na ito. Hindi man ako sang-ayon sa argumento ng dating lider ng Singapore na hindi puwedeng magsama at kaunlaran at demokrasya, hindi ko pa rin maubos-maisip kung ano ang mangyayari kung ang Pilipinas ay napailalim sa isang “mabuting diktadura.” Magiging katulad kaya ang Pilipinas sa Singapore? Pero pansamantala lang ang ganitong pagninilay-nilay dahil alam nating lahat na ibang klaseng kaunlaran ang dapat itaguyod sa konteksto ng kinasasadlakan ng mayorya ng naghihirap na magsasaka’t manggagawa sa Pilipinas.

Sa loob ng eroplanong papuntang Jakarta – Ngayon pa lang, kailangan ko nang ayusin ang aking relo para ibalik nang isang oras. Oo, abante nang isang oras ang Pilipinas kumpara sa Indonesia pero napag-iiwanan tayo sa iba pa, lalo na sa larangan ng ekonomiya. Sa ikawalo kong beses na pagpunta sa bansang ito, kapansin-pansin ang maraming pagkakahalintulad ng Jakarta sa Maynila. Kalat-kalat na rin lang ang aking pagmumuni-muni, lubusin na nating kalat-kalat din ang obserbasyon sa mga lansangan ng Jakarta na nagpapaalala sa imahe ng Maynila – may trapik, may mga namamalimos, may sanlaksang motorsiklo, may polusyon, mainit ang panahon. Pero kung may pagkakapareho, mayroon din namang pagkakaiba.

Soekarno-Hatta International Airport ng Indonesia – Sinalubong ako, kasama ang isang peryodista ng nangungunang broadcast network na si Amy, ng kawani ng hotel na nagpakilalang si Ferdi. Magalang siya’t palangiti. Halatang hirap sa pagsasalita sa wikang Ingles, pero sige lang, panay ang kuwento para maging komportable kami. Malakas ang kanyang tawa nang sinabi kong tumutugma ang pangalan naming tatlo – Ferdi, Danny at Amy. Pasensiya na sa aking pagdududa, pero trabaho lang ba ang ipinapakita niyang kabaitan o likas sa kanya ito? Sana nama’y hindi lang pakitang-tao ang kanyang magandang gawi. Pero sa ilang beses kong pagpunta sa Jakarta, alam kong tulad ng mga manggagawa sa Maynila, sila rin ay pinagsasamantalahan ng mga kapitalista. Sa likod ng kanilang malinis na uniporme ay ang konteksto ng kanilang magandang disposisyon. Dahil sa pangkalahatan ay walang seguridad sa trabaho, ang kahit katiting na reklamo ng panauhing dapat pagsilbihan ay maaaring magresulta sa kanilang pagkatanggal sa trabaho. Huwag kang mag-alala, Ferdi. Wala akong reklamo sa paggampan mo ng trabaho.

Sadyang mainam na magmuni-muni sa buhay-buhay sa okasyon ng pasko ng pagkabuhay. Sa konteksto ng pagbiyahe, maraming kung anu-anong pumapasok sa isip at hindi maiiwasang iugnay ang personal sa pulitikal, ang subhetibong pamantayan sa obhetibong batayan. Kalat-kalat sa una, pero tinatahi ng iisang tema: Kailangang matukoy ang klase ng pakikibakang dapat isulong, para maisaisip ang mga dapat ibagsak at itaguyod.

Para makipag-ugnayan sa awtor, pumunta sa www.dannyarao.com.

Semana Santa. Muli nating balikan ang kalbaryo ni Hesus na natapos sa kanyang pagkamatay habang nakapako sa krus. (Hindi na muna ako makikipagdebate sa mga Katolikong nagsasabing patuloy pa rin ang kalbaryo ng kinikilalang diyos dahil sa sanlaksang makasalanan sa mundo.)

Anuman ang iyong relihiyon (at kahit na hindi ka naniniwala sa diyos), may sapat na siyentipikong pag-aaral na magpapatunay na may isang indibidwal mahigit dalawang libong taon na ang nakaraan sa Israel na kumilos para mangaral sa maraming tao. Nagkaroon siya ng mga disipulo na tumulong sa kanyang pagpapalaganap ng sa tingin niya’y mabuting balita ng kaligtasan.

Kung gagamitin ang mga kontemporaryong termino, puwede siyang tawaging aktibista o kahit rebolusyonaryo. Nais kasi ng indibidwal na itong palitan ang “bulok na sistema” ng pananampalataya sa diyos. At dahil tinawag niya ang sariling Hari ng mga Hari, tinagurian siya ng mga nanunungkulan na isang subersibong hindi dapat pamarisan ninuman.

Dahil dito, ginawa siyang ehemplo. Tulad ni Spartacus na namuno sa rebelyon ng mga alipin, ang indibidwal na nagngangalang Hesus ay ipinako sa krus. Ang sinapit nina Spartacus at Hesus ay hindi kakaiba sa mga nahatulang kriminal. Inihanay ang mga kinikilalang bayani at diyos sa mga mamamatay-tao’t magnanakaw na salot sa lipunan. Samantala, ang mga nasa kapangyarihan ay patuloy na nagpahirap sa nakararaming mamamayan at nakinabang sa panlipunang kaayusan.

Pamilyar ang istorya’t tema, hindi po ba? Hindi na kailangan ang Semana Santa para ipaalala sa atin ang mga aral sa buhay ni Kristo. Araw-araw nating nararanasan ang mga ito. Sadyang ang sinumang may magandang intensiyon ay pilit na sinisira ang pangalan. Kung anu-anong akusasyon ang ibinabato sa kumikilos para sa pagbabago. Dahil ang mga ideya’y tila radikal sa pandinig ng mga nakikinabang sa panlipunang kaayusan, ang nagiging tugon ng mga nasa kapangyarihan ay hindi lang basagin ang ideya kundi patahimikin ang tagapagtaguyod nito.

Kung hindi mabibili ang katahimikan ng mga modernong Kristo, sila’y pilit na sinisiraan. Kung anu-anong termino ang ikinakabit sa kanilang mga pangalan – hangal, imoral, terorista, komunista. Sa pamantayan ng mga kapangyarihan, ang mga ito’y walang modo’t walang dangal, kaya lahat sila’y walang karapatan! At kung ayaw dumikit ng mga mapanlait na salita, ang pagdukot o pagpatay ay nagiging susunod na hakbang.

Sa konteksto ng diumanong “daang matuwid” ng kasalukuyang administrasyon, kapansin-pansin ang mahabang bakas ng dugong naiwan ng mga nais tumutol. Patuloy pa rin kasi ang malawakang pagpatay sa hanay hindi lang ng mga aktibista kundi ng mga peryodista. Pula ang kulay ng mga bandilang iwinawagayway sa mga protesta sa kalsada. Pula rin ang kulay na nakikita sa tabi ng mga bangkay na basta na lang iniwan sa mabababaw na hukay .

Kung may mga Kristong kumikilos para sa pagbabago, may mga Hudas namang patuloy na nagtataksil sa mga tao. Sila ang mga sinungaliing na hindi tumutupad sa sinumpaang tungkulin. Sila ang mga magnanakaw na madaling masilaw sa kinang ng pera. Madali silang makumbinsing gumawa ng isang bagay kapalit ng pagkakamal ng hindi-masukat na yaman. Ito ang dahilan kung bakit ang pagpatay ay walang pakundangan.

Walang lugar ang mapayapang pagninilay-nilay sa panahong nagkalat ang mga Hudas sa ating buhay. Hindi lang pangako ang kanilang ipinapako dahil tayo mismo ang napagkakaitan ng makabuluhang pag-asenso. Dahil sa kanilang baluktot na gawi, matinding kalbaryo ang ating pinapasan. Ang ating mga batayang karapatan ay napagkakaitan. Kahit ang simpleng karapatang mabuhay sa mundong ginagalawan ay kailangan pa nating ipaglaban!

Sa panahon ng Semana Santa, mainam na pagnilayan kung ano ang dapat gawin sa mga naglipanang Hudas sa ating lipunan. Papayag ba tayong hayaan ang kanilang pananatili sa kapangyarihan? Maghahanda na ba tayo para sa matagalang paglaban?

Para makipag-ugnayan sa awtor, pumunta sa www.dannyarao.com.

Kampi man ako sa mga kawawang tsuper, kontra ako sa subsidyong ibibigay sa kanila ng gobyerno.

Pinirmahan ni Pangulong Noynoy Aquino noong Abril 1 ang Executive Order (EO) No. 32 na nagtatag sa Public Transport Assistance Program (PTAP) o mas kilala sa tawag na Pantawid Pasada. Malinaw naman sa Sec. 2 ang layunin ng programang ito: “The PTAP shall partially subsidize the average consumption of the identified public transport group.”

Naglaan ng P450 milyon ang administrasyong Aquino para makatulong, kahit sa maliit na paraan, sa bumibigat nang kalbaryo ng mga tsuper. Nangangahulugan ito ng P1,050 para sa bawat tsuper, ayon sa grupong Pinagkaisang Samahan ng mga Tsuper at Operators Nationwide (PISTON). Idiniin din ng PISTON na dahil sa sunud-sunod na pagtaas ng presyo ng langis ngayong buwan ng Abril, malamang na mababale-wala rin ang ipapamigay na subsidyo sa pamamagitan ng 214,000 smart cards sa Mayo.

Dahil kampi ako sa mga kawawang tsuper, maiintindihan n’yo naman kung bakit ayaw ko silang tinatratong parang mangmang ng mga nasa kapangyarihan.

Sa unang tingin, may maitutulong naman ang subsidyo sa gitna ng tila walang-patid na pagtaas ng presyo ng mga produktong petrolyo, lalo na ang diesel na ginagamit ng jeepney drivers. Anuman ang halaga ng subsidyo, makakagaan at makakagaan pa rin ito sa butas na bulsa at kumakalam na sikmura.

Pero tulad ng iba pang polisya’t programa ng pamahalaan, kailangan nating isakonteksto ang subsidyo sa kasalukuyang rehiman ng deregulasyon sa downstream oil industry. Malinaw na malinaw na ang “malayang” kompetisyong dapat na magpapababa sa presyo ng mga produktong petrolyo ay hindi nangyayari, may krisis man o wala sa North Africa at Middle East. Ang sinasabi ng pamahalaan at mga kompanya ng langis na wala nang pulitika sa pagtatakda ng presyo (depoliticized price setting) sa ilalim ng deregulasyon ay isang malaking kasinungalingan.

Para sa isang produktong palaging kailangan ng taumbayan, ang pulitikal na dimensiyon ng pagtatakda ng presyo ay hinding hindi maiiwasan. Ito ang dahilan kung bakit mismong si Pangulong Noynoy Aquino ay nagsabi noong bukas siya sa lingguhan sa halip na arawang pagtataas ng presyo ng langis. Marami ding sinasabing mapanlikhang paraan ang ilang opisyal ng gobyerno para mapagaan ang epekto ng tumataas na presyo ng mga produktong petrolyo.

At masasabing mapanlikha ang pamimigay ng 214,000 smart cards sa Mayo Uno, ang pandaigdigang araw ng paggawa. Siguro’y nagkataon lang na pinirmahan ang EO tungkol sa Pantawid Pasada noong unang araw ng Abril na kilala sa buong mundo bilang April Fool’s Day. Nagkataon man o hindi, may elemento ng panloloko sa pagbibigay ng subsidyo sa gitna ng rehimen ng deregulasyon.

Una, hindi nito natutugunan ng subsidyo ang ugat ng sunud-sunod na pagtaaas ng presyo ng mga produktong petrolyo. Kahit na sabihing hindi kontrolado ng administrasyong Aquino ang presyo ng krudo sa pandaigdigang pamilihan, may magagawa naman ang mga nasa kapangyarihan para maprotektahan ang mamamayan. Dahil sa subsidyo, hindi inaamin ng pamahalaang may malaking kinalaman ang deregulasyon sa pagtataas ng presyo. Simple lang ang lohika nito: Dahil hindi kontrolado ng gobyerno, malaya ang mga kompanyang magtakda ng anumang presyong nais nila.

Ikalawa, ang P450 milyong ipamimigay bilang Pantawid Pasada ay barya lamang kumpara sa kinikita ng pamahalaan sa value-added tax (VAT) sa mga produktong petrolyo. Ayon sa preliminary data ng Department of Finance, kumita ng P20.5 bilyon noong 2009 ang pamahalaan mula sa 12 porsiyentong VAT sa mga produktong petrolyo.

At dahil ang VAT ay isang klase ng buwis na ad valorem (o porsiyento ng halaga ng isang produkto ang sinisingil), nasa interes ng pamahalaang tumaas nang tumaas ang presyo ng mga produktong petrolyo. Nangangahulugan kasi ito ng mas mataas na koleksiyon mula sa VAT.

Kaya nga huwag ka nang magulat kung mula 2006 hanggang 2009, ang kinita ng gobyerno mula sa VAT sa mga produktong petrolyo ay P81 bilyon!

Sa konteksto ng mga nabanggit na numero, barya lang po ang subsidyo. At sa konteksto ring ito maiintindihan kung bakit ayaw ng pamahalaang tanggalin ang VAT mula sa mga produktong petrolyo. Malaki ang mawawala sa kinikita nito, lalo na sa sitwasyong hindi nito nakakayang makakolekta ng buwis mula sa maraming mayayamang negosyante’t pulitiko.

Sa ngayon, lumalabas na ang subsidyo ay P1.16 bawat litro ng diesel. Alam mo ba kung magkano ang kinikita ng pamahalaan mula sa VAT sa diesel? Kung susuriin ang Oil Price Monitor (Abril 5, 2011) ng Department of Energy, ang karaniwang presyo (common price) ng diesel ay P47.10 bawat litro. Ang 12 porsiyento po nito ay P5.65, at ito ang halagang kinokolekta ng pamahalaan sa bawat litro ng diesel.

Ayon sa PISTON, ang isang drayber ay karaniwang nagpapakarga ng 30 litro sa kanyang maghapong pagpasada ng jeepney. Nangangahulugan ito ng VAT na P169.56 sa 30 litrong pagbili ng diesel.

Kung ang kawawang drayber na ito ay magtatrabaho nang 26 na araw sa isang buwan (i.e., Linggo lang ang kanyang pahinga), ang makokolektang VAT ng pamahalaan dahil sa pagpapakarga niya ng diesel ay P4,408.56!

Malinaw sa mga numero ang pagsasamantalang ginagawa hindi lang ng mga kompanya ng langis kundi ng mismong pamahalaang dapat ay nagtataguyod sa interes ng mahihirap. Hindi maikakaila ang malaking pakinabang ng pamahalaan hindi lang sa pananatili ng deregulasyon sa downstream oil industry kundi sa pagkakaroon ng VAT sa mga produktong petrolyo.

Sa ganitong konteksto dapat tingnan ang subsidyo bilang mapanlikhang panloloko. Higit pa sa subsidyo ang kailangan para matugunan ang problema ng pagtaas ng presyo ng mga produktong petrolyo.

Para makipag-ugnayan sa awtor, pumunta sa www.dannyarao.com.

Wala kang karapatang malungkot. Dapat pa nga’y magsaya ka!

Kung bukas mong inaamin ang iyong pagkukulang, bakit ka nagmumukmok sa isang tabi? Walang dahilan para isiping ikaw ay talunan.

Bahagi ng “tagumpay” mo ngayon ang pagkilala sa sariling kakayahan, lalo na ang anumang kakulangan. Bahagi ng iyong personal na pag-unlad ang malalim na pang-unawa kung bakit hindi ka magtatapos ngayong taon sa kolehiyo.

Maniwala ka: Hindi nakakahiya ang sitwasyon mo ngayon.

Bumagsak ka ba sa isang kurso? Hindi ikaw ang unang nakaranas nito. Nagkamali ba ang iyong kolehiyo sa pagbibilang ng yunit at ngayon lang nalamang kulang ka pa sa kinakailangang bilang nito? Aba, malinaw na hindi mo kasalanan ito! Napilitan  ka bang tumigil pansamantala para maitaguyod ang iyong pamilya? Aba, lalong dapat ka pang kilalanin sa iyong kasipagan. May kinalaman ba sa pagiging aktibista ang iyong sitwasyon?

Huwag na huwag mong isiping isa kang talunan dahil lang napag-iwanan ka habang nakatakda nang magmartsa ang iba pa. Ang malalim na pag-intindi sa kinasasadlakan ay patunay ng isang klase ng edukasyong nasa iyo na.

Maniwala ka: Seremonya lang ang pagsusuot ng toga at pag-aayos ng sarili. Sapat na ang iyong natutuhan kung may pagkilala ka sa kahalagahan ng desisyong kinailangan mong gawin, pati na sa kabigatan ng sakripisyong kinailangan mong harapin. Maraming nakakapagtapos sa kolehiyo nang hindi natutuhan ang mga bagay na direktang naranasan mo na.

At dahil ang pagmamartsa’y puwede namang saka na lang maganap, hindi dapat mabigat sa iyong kalooban ang sitwasyon mo ngayon. Oo, naiintindihan naman natin ang kalungkutan ng iyong mga mahal sa buhay, lalo na ang iyong pinakamamahal na nanay at tatay. Malaki ang kanilang naipundar para sa iyong pag-aaral. Malaking bagay sa kanilang makita kang nagmamartsa para tumanggap ng pinakaaasam na diploma.

Dito pumapasok ang aking hamon sa iyo: Paano mo mahusay na maipapaliwanag sa iyong mga kaibigan at kapamilya ang konteksto ng iyong hindi pagtatapos ngayong taon? Paano mo pipiliin ang mga akmang salita habang taas-noo mong sinasabi ang konteksto ng iyong pinagdaanan (o malamang na kasalukuyan pa ring pinagdaraanan)?

May tagumpay kang dapat na ipaalam sa kanila, bagama’t kailangan ng mahabang paliwanag. Ang pagkakaantala ay hindi nangangahulugan ng tuluyang pagsuko. Ang pagtatapos ay mangyayari’t mangyayari din naman. Alam mo man ang kahalagahan ng paggampan ng pang-akademikong gawain, may malinaw na dahilan kung bakit may iba ka pang dapat bigyang-pansin sa kasalukuyan.

At kung ikaw ay isang aktibistang patuloy na kumikilos para sa makabuluhang pagbabago, malamang na kasama ka sa “sumpa” ng pagpapahaba ng pananatili sa iyong kurso. Maaaring inabutan ka na ng nakababatang kapatid sa pagtuntong sa kolehiyo. Baka pa nga masabayan ka pa niya sa iyong pagtatapos sa malapit na hinaharap.

Maraming problemang kinakaharap ang iyong pamantasan at ang buong lipunan. Maraming gawaing dapat gampanan. Maraming kampanyang dapat tutukan. Sa ayaw mo’t sa gusto, nahihila ka sa kung anu-anong dapat asikasuhin – pagsasalita, pagsusulat, pagbibigay ng pag-aaral at pakikipag-usap sa kung kani-kanino at sa kung saan-saan.

Minsa’y naisasakripisyo mo ang iyong pag-aaral kaya napipilitan kang lumiban sa klase para sa tingin mo’y mas mahalagang gawain sa pagkakataong iyon. Pero mabilis ka namang bumabawi dahil alam mong mahalaga pa rin ang pag-aaral sa loob ng silid-aralan. At dahil pinili mong pasanin ang sanlaksang problemang kinakaharap ng bayan, madalas na hindi mo na rin nakakayanan ang sobrang dami ng kailangang gawin kaya pikit-mata mong tinatanggap ang resulta ng iyong pansamantalang pagtalikod sa gawaing pang-akademiko.

Bilang isang mulat na guro, hindi ko ito tinitingnan bilang sinadyang kapabayaan, kahit na malinaw na ito ay hindi-maiiwasang pagkukulang. Pero higit pa sa indibidwal na kasalanan ay ang mas malawak na pagsusuri sa iyong kinasasadlakan. May kinalaman ba ang lipunang iyong ginagalawan? May kaugnayan ba ito sa mga polisya’t programa ng pamahalaan?

Sa konteksto ng iyong hindi pagtatapos, malinaw na may sakripisyo kang ginawa. Dapat na taas-noo mong tanggapin ang resulta.

Oo, hindi ka magmamartsa. Walang medalyang isasabit sa iyong leeg at wala kang makukuhang parangal mula sa mga nasa kapangyarihan. Pero maniwala kang ang pagkilala’y dapat mong maramdaman hindi lang sa sarili kundi sa iba pang taong pinili mong pagsilbihan.

Dahil alam kong ang iyong hindi pagtatapos ay hindi lang produkto ng personal na katamaran, inaasahan kong makukuha mo rin ang iyong diploma sa mga susunod na taon. Huwag kang magpadala sa argumentong ang talino ay nasusukat lamang sa pang-akademikong grado. Ang antas ng iyong kamulatan ngayon ay patunay na hindi nakikita sa ganda ng diploma o kinang ng medalya ang kahusayan at kagalingan ng isang tao.

Ang pagpili mong magsilbi sa iyong mahal sa buhay at maging sa bayan ay higit na kapuri-puri kumpara sa mga walang-pakialam na nagtapos. Ang tanging tagumpay lang nila ay dagdagan ang palamuting isasabit sa dingding.

Patuloy mong tingnan ang iyong hindi pagtatapos bilang isang klase ng tagumpay tungo sa iyong pagmumulat sa realidad ng lipunan, isang perspektibang hindi tahasang naiintindihan ng lahat ng may diploma. Oo, mahalaga ang diploma para sa personal na pag-usad pero higit na mahalaga ang pagkilos para sa panlipunang pag-unlad.

Para makipag-ugnayan sa awtor, pumunta sa www.dannyarao.com.

Pansamantalang hindi magsusulat ng mga artikulo para sa kanyang kolum na “Konteksto” sa Pinoy Weekly si Prop. Danilo Araña Arao habang pinag-aaralan niya ang kanyang bagong trabaho bilang Assistant Vice-President for Public Affairs at Director, System Information Office ng Unibersidad ng Pilipinas (UP). Babalik siya sa kanyang lingguhang pagsusulat ng kolum sa Abril 1 (Biyernes). Salamat po.

(Huli sa dalawang bahagi)

Deregulasyon daw ang solusyon sa patuloy na konsumisyon. Malaking abala man sa mga motorista’t mananakay (commuter) ang pabago-bagong presyo ng mga produktong petrolyo, sa bandang huli naman daw ay sila rin ang makikinabang sa kalakarang ito.

Ang benepisyo, para sa mga yumayakap sa patakarang globalisasyon, ay maaaring sumahin sa dalawang salita: Malayang kompetisyon. Kung hahayaan daw kasi ang mga kompanya ng langis na magtakda ng presyo, mangyayari daw ang pababaan ng pagbenta para makakuha mas maraming kostumer. Bukod sa mababang presyo, mas gaganda raw ang serbisyo tulad ng libreng paglilinis ng windshield, paglalagay ng tubig sa radiator at marami pang iba.

Noong dekada 90 ba inilako ang ganitong ideya ng pagtatanggal ng regulasyon sa downstream oil industry para diumano sa kabutihan ng mamamayan. Pero mula noon hanggang ngayon, sunud-sunod na ang pagtaas ng presyo ng mga produktong petrolyo, bagama’t nagkaroon din naman ng rollback sa mga ito.

Hindi maikakailang ibang-iba na ang presyo ngayon kumpara noong Abril 1996 nang magsimula ang deregulasyon ng downstream oil industry sa Pilipinas sa ilalim ng Republic Act No. 9190 (na pinawalang-bisa ng Korte Suprema noong 1997 at pinalitan ng ikalawang batas, ang RA No. 8479, noong 1998).

Noong Abril 1996, ang gasolina at diesel ay nagkakahalaga lang ng P9.50 at P7.03 bawat litro. Ang LPG naman ay P145.15 ang bawat 11-kilong cylinder na karaniwang ginagamit sa mga bahay.

Ayon sa Oil Monitor (1 February 2011) ng Department of Energy, ang price range ng gasolina ay P47.55-P48.89 bawat litro, samantalang ang diesel ay P39.20-P41.35 bawat litro. Sa kaso ng 11-kg LPG, ito naman ay P686.00-P743.00. Aba, nangangahulugan po ito ng mahigit 400 porsiyentong pagtaas sa presyo ng gasolina, diesel at LPG sa loob ng 15 taon!

Madaling ipasa ang sisi sa hindi-raw-maiiwasang pagtaas ng presyo ng krudo sa pandaigdigang pamilihan (world market). Pero ang paghuhugas-kamay na ito ng mga nasa kapangyarihan ay hindi sapat para matugunan ang dagdag-pahirap sa mga dati nang naghihirap.

Duda ako kung kontento na ang nakararaming mamamayan sa simpleng paliwanag na may mga puwersang labas sa kontrol ng mga nasa kapangyarihan. Kung pagbabatayan ang malawakang pagtutol sa pagtaas hindi lang ng pagtaas ng presyo ng langis kundi ng pamasahe sa pampublikong transportasyon, hindi katanggap-tanggap ang kasalukuyang kalakaran at parating may pagtatanong kung may alternatibo pa ba sa deregulasyon.

Siguro’y makakadagdag pa sa nararamdamang galit ng mamamayan ang katotohanang may malaking pakinabang ang pamahalaan tuwing tumataas ang presyo ng langis. Salamat sa value-added tax (VAT), nakasisiguro ng pagtaas ng kita ang pamahalaan para sa mga produktong petrolyo na araw-araw na kinokonsumo ng milyon-milyong Pilipino. Matatandaang ipinatupad ang Reformed Value-Added Tax (RVAT) noong Nobyembre 1, 2005 na kung saan itinaas ang VAT mula 10 porsiyento papuntang 12 porsiyento at sinaklaw ang produktong petrolyo sa VAT.

Dahil ang VAT ay isang buwis na ad valorem, tumataas ang buwis na binabayaran depende sa pag-akyat ng presyo. Siyempre, mas mababa ang napupunta sa gobyerno tuwing nagkakaroon ng rollback sa presyo ng mga produktong petrolyo.

Para sa mga drayber ng dyip na gumagamit ng diesel, ang price range na P39.20-P41.35 bawat litro ay nangangahulugan ng VAT na P4.70-P4.96 bawat litro. Kung halimbawa’y sampung litro ang ipinakarga ng isang drayber sa kanyang dyip, simple lang ang ibig sabihin nito: Kumita nang halos P50 ang pamahalaan mula sa kanyang pamamasada!

At sa bawat pagbili ng LPG nina nanay at tatay, ang P686.00-P753.00 na binabayaran ay nangangahulugan ng VAT na P82.32-P90.36. Opo, kumikita ang pamahalaan sa bawat pag-order mo ng LPG!

Hindi tuloy nakakagulat na noong 2009, lumalabas sa preliminary data ng Department of Finance (DOF) na umabot sa P20.5 bilyon ang koleksiyon mula sa VAT sa mga produktong petrolyo. Ito ay 27 porsiyento ng kabuuang net revenue impact ng VAT na P75.9 bilyon para sa nasabing taon.

Malaking palaisipan ba para sa iyo kung bakit ang isang pamahalaang diumano’y maka-mahirap ay lalo pang nagpapahirap sa mamamayan? Sa aking palagay, hindi na masyadong nakakagulat ang ganitong kalakaran kung iisiping ang pamahalaan ngayon ay tinitingnan ang industriya ng langis bilang negosyong dapat pagkakitaan.

Sa kontekso ng nagtataasang pamasahe, dapat talagang manawagan hindi lang ng rollback sa presyo ng langis kundi sa pagbabasura ng dalawang pangunahing batas – ang deregulasyon ng downstream oil industry at ang VAT na ipinapataw sa mga produktong petrolyo.

Para makipag-ugnayan sa awtor, pumunta sa www.dannyarao.com.

(Una sa dalawang bahagi)

Motorsiklo man o kotse ang gamit mo, malaking sakit ng ulo ang pabago-bagong presyo ng mga produktong petrolyo. At kahit na wala kang sariling sasakyan, alam mong apektado ka pa rin dahil hindi maiiwasang gumamit ng pampublikong transportasyon para makarating sa iyong destinasyon.

Kung motorista ka, madalas mo sigurong itanong sa sarili mo: “Kailan kaya ako pupunta sa gas station para magpakarga?” At kung commuter ka naman, “Kailan kaya tataas ang pamasahe?” Para naman sa maraming naghihirap na may-bahay, “Paano na ako makapagluluto kapag naubos na ang LPG ko?”

Para sa mga nasa kapangyarihan, hindi na raw maiiwasan ang pagtaas ng presyo ng mga produktong petrolyo, pati na ang pamasahe sa iba’t ibang porma ng pampublikong transportasyon. Sa ilalim ng deregulasyon, nasa kamay na kasi ng mga kompanya ng langis ang pagtatakda ng sisingilin sa mga nais bumili ng mga produkto nila. Ito raw kasi ang esensya ng malayang kompetisyon – malayang makakapili ang publiko kung saan nila nais bumili.

May sapat na dahilan para batikusin ang mga kompanya ng langis, lalo na’t hindi malinaw na sinasabi ang mga batayan ng pagbabago sa presyo ng mga produkto nito. Kapansin-pansin ang mabilis na pagtataas ng presyo tuwing napapabalita ang pagtaas ng presyo ng krudo sa pandaigdigang pamilihan (world market). Pero mas halata ang mabagal na pagbababa ng presyo kapag bumababa naman ang presyo ng krudo sa pandaigdigang pamilihan. Madalas na nagtatago sa mga teknikal na termino ang mga opisyal ng mga kompanya ng langis sa kanilang paliwanag sa taumbayan.

Kontento na ang mga opisyal ng gobyernong manawagan sa mga kompanyang maging mas makatao sa kanilang pagnenegosyo. Napabalitang bukas si Pangulong Noynoy Aquino, halimbawa, na gawing buwanan ang pagbabago sa presyo ng mga produktong petrolyo. Siguro’y may iba pang mapanlikhang maiisip ang pamahalaan para daw hindi masyadong maramdaman ng mamamayan ang pagtaas ng presyo ng krudo sa pandaigdigang pamilihan.

Pero anumang panukala o pakiusap ang gawin ng pamahalaan sa mga kompanya ng langis, nakasisiguro lang tayo sa isang bagay: Hindi ibabasura ng pamahalaan ang Republic Act No. 8479 o ang Downstream Oil Industry Deregulation Act of 1998. Patuloy kasing naniniwala ang mga nasa kapangyarihan na ang deregulasyon ay nakabubuti sa ekonomiya ng bansa.

Paano naman ang nakararaming mahihirap na apektado ng nagtataasang presyo? Sa konteksto ng deregulasyon, nangingibabaw ang subhetibong pananaw na makikinabang ang mamamayan kapag dumami na ang mga kompanyang nagbebenta ng mga parehong produkto. Magreresulta daw kasi ito ng pababaan ng presyo.

Opo, subhetibo ang ganitong pagsusuri dahil patuloy na umaasa ang mga naniniwala sa deregulasyon sa “kabutihan” ng mga kompanyang ang pangunahing layunin ay pataasin ang kita nila. At sa kaso ng downstream oil industry, kailangang tandaang ang mga produktong ibinebenta sa industriyang ito’y kakaiba. Ang gasolina, diesel, kerosene, LPG at iba pang produktong petrolyo ay sinasabing demand inelastic dahil patuloy na bibilhin ang mga ito dahil wala namang iba pang mapagpipilian ang mga tao. Para sa mga drayber ng dyip at taksi, kailangang pumunta sa gas station para magpakarga dahil hindi sila makakabiyahe kung walang diesel o gasolina ang sasakyan nila. Gayundin ang kaso sa mga may-bahay na kailangang bumili ng LPG para makapagluto. Sa madaling salita, kahit na patuloy na tumaas ang presyo ng mga produktong petrolyo ay hindi mawawalan ng kostumer ang mga kompanya ng langis.

Mahigit isang dekada na ang nakaraan mula nang ipatupad ang deregulasyon. Malinaw ang ebidensiya ng patuloy na pagtaas ng presyo ng mga produktong petrolyo. Parating argumento ng pamahalaan at ng mga kompanya ng langis na labas sa kanilang kontrol ang nangyayari sa pandaigdigang pamilihan. Pero kahit na totoong may pagtaas ng krudo sa kaso ng mga miyembro ng Organization of Petroleum Exporting Countries (OPEC), posible namang magkaroon ng iba pang mapanlikhang paraan para makakuha ng krudo o refined petroleum products, lalo na sa mga bansang hindi miyembro ng OPEC.

Sa ilalim ng deregulasyon, hinahayaan ang mga kompanya ng langis na umangkat ng krudo o refined petroleum products ayon sa kanilang nais na supplier. Walang kontrol ang anumang ahensiya ng pamahalaan sa pag-aangkat, kaya hindi napipili ang mga produktong pinakamurang maibebenta sa mamamayan.

Anong klaseng pamahalaan ang hahayaan ang ganitong sistema? Simple lang po ang sagot: May malaking pakinabang din po kasi ang pamahalaan sa ilalim ng kasalukuyang kalakaran sa downstream oil industry.

(ITUTULOY)

Para makipag-ugnayan sa awtor, pumunta sa www.dannyarao.com.

Light Rail Transit/Metro Rail Transit (LRT/MRT) at taksi ngayon; dyip, traysikel at bus naman bukas. Aba, baka pati mga nagpapatakbo ng kuliglig,de-padyak at karitela, makisali na sa napipintong pagtaas ng pamasahe.

Ito ang mga pagkakataong umiinit na lang ang ulo ng mga tao at itinaaas ang kamay sa pagsuko. Alam ko na ang nasa isip mo: “Hay naku, bakit ba nagpapatuloy ang sitwasyong ito? Bakit nangyayari ito sa panahon ng daang matuwid ni Pangulong Noynoy Aquino?”

Seryoso ang iyong diskurso, pero paminsan-minsa’y nadaraan pa rin sa biro ang problema: Kailan kaya maiisipan ng gobyernong magpataw ng buwis sa paglalakad sa bangketa? Maniningil na rin kaya ang gobyerno sa mga tao habang sila’y naghihintay ng masasakyang dyip, bus o taksi sa kalsada? Aba, baka pati pagpila sa istasyon ng LRT/MRT ay pagkakakitaan na rin nila!

Siyempre, imposible naman yatang magkatotoo ang mga birong ito, bagama’t hindi rin natin alam kung ano ang mangyayari bukas. Baka sa paggising sa umaga, biglang bumalaga sa atin ang mapait na katotohanan: Ang biro noon ay polisiya na ngayon!

Sa mga pagkakataong ito, iiling ka na lang ba’t hahayaang mabutas ang bulsa? Tatanggapin mo na lang ba ang pagtataas ng pamasahe bilang bahagi ng ating kaawa-awang buhay sa isang naghihirap na bansa?

Kung paniniwalaan kasi ang pamahalaan, hindi maiiwasan ang pagtaas ng pamasahe. Una, tumaas ang singil sa toll ng mga pangunahing expressway. Ikalawa, patuloy ang pagtaas ng presyo ng mga produktong petrolyo sa pandaigdigang pamilihan. Ikatlo, kailangang gumastos ng mga nangangasiwa sa LRT at MRT para mapaganda ang serbisyo sa tinatayang 500,000 pasahero ng mga ito araw-araw. Alam nating lahat na ang mga salik na ito’y may direktang epekto sa singil sa pamasahe.

Hindi ko po ikinakaila ang realidad ng mga ito. Ang hindi lang katanggap-tanggap sa akin ay ang “ginagawa” ng mga nasa kapangyarihan sa gitna ng pagtaas ng pamasahe. Tila ang estratehiya lang nila ay kumbinsihin ang taumbayang tanggapin ang sitwasyong ito dahil sa mga kondisyong labas sa kontrol ninuman. Pangunahing argumento kasi ng gobyerno ang pagtaas ng krudo at mga produktong petrolyo sa pandaigdigang pamilihan, pati na ang desisyon ng mga korporasyong may kinalaman sa mga expressway at LRT/MRT na sa tingin nila ay may “business sense” naman.

Sa aking palagay, mayroon tayong pundamental na problema sa kasalukuyang pamahalaan: Tulad ng edukasyon at iba pang batayang serbisyo, tinitingnan ang pampublikong transportasyon bilang negosyo. Nagiging katanggap-tanggap tuloy para sa mga nasa kapangyarihan na ang pamasahe sa LRT/MRT ay ayon sa itinakdang halagang dapat na may kita (profit). Sa konteksto ng pamasahe sa bus, dyip, taksi, traysikel at iba pang moda ng transportasyon, hindi na nagiging mapanlikha ang mga nasa kapangyarihan para siguraduhing hindi lalong mahihirapan ang mga kakarampot ang kita para makarating sa pupuntahan nila. Kahit na sabihing may regulasyon sa pamasahe ng dyip, taksi at ilang linya ng bus (deregulated na po kasi ang pamasahe sa provincial bus lines noon pang dekada 90), ang pagtaas ay nangyayari pa rin dahil sa deregulasyon sa downstream oil industry.

Sa kontekstong ito, ang pang-matagalang solusyon sa pagtaas ng pamasahe ay hindi pagtitipid o paglalakad, o anumang kagyat na hakbang tulad ng pagbibisikleta o pag-oorganisa ng car pool sa eskuwelahan o opisina. Bagama’t nakakatulong ang mga ito, hindi pa rin natutugunan ang mga kontrobersiyal na polisiyang ugat ng ating problema.

At ang mga polisiyang ito’y naaayon sa globalistang tunguhin, lalo na sa usapin ng deregulasyon at pribatisasyon.

Gaya ng nabanggit kanina, ang deregulasyon sa downstream oil industry ay may direktang epekto sa pamasahe, kaya nararapat lang na malalimang pag-aralan ang alternatibo dito, ang pagsasabansa ng industriya ng langis. Bago pa man ang pagpapatupad ng unang Downstream Oil Industry Deregulation Act noong kalagitnaan ng dekada 90, marami nang pag-aaral na isinagawa tungkol sa nationalization. Hindi po ito walang-lamang retorika dahil may mga partikular na panukala’t hakbang tungkol dito tulad ng pagkokontrol sa presyo at pagtatanggal ng buwis sa mga produktong petrolyo, pati na ang pagkakaroon ng buffer fund para masiguradong hindi tayo apektado ng mga hindi-inaasahang pangyayari sa pandaigdigang pamilihan.

Tungkol naman sa pribatisasyon, hindi dapat ibigay sa kamay ng pribadong negosyo ang pangangasiwa sa LRT/MRT at expressways. Parati’t parating may dahilan ang mga negosyante para itaas ang mga presyo ng kanilang produkto’t serbisyo, at higit na mas marami ang kanilang argumento kung bakit hindi maaaring ibaba ang mga ito. Hindi natin maaasahan sa mga negosyanteng isipin ang kabutihan ng nakararami sa pagtatakda ng kanilang sisingilin.

Sa huling pagsusuri, may kagyat na pangangailangang tutulan natin ang pagtataas ng pamasahe. Pero may pangmatagalang hamon para patuloy na tuligsain ang mga polisiyang patuloy na nagpapahirap sa atin, tulad ng konsumisyong mas kilala sa salitang globalisasyon.

Para makipag-ugnayan sa awtor, pumunta sa www.dannyarao.com.