Wala namang debate sa puntong libre ang pagkakaroon ng account sa social media. Pero kailangan nating malaman ang datos tungkol sa kasalukuyang naaabot ng Internet. Sa ngayon, ang Internet penetration rate sa Pilipinas ay 32.4 porsiyento lamang, ayon sa website na Internet World Stats (internetworldstats.com). Kung gagamitin ang datos mula sa Commission on Elections (Comelec) noong nakaraang halalan (Mayo 10, 2010), lumalabas na ang bilang ng mga rehistradong botante ay 50.9 milyon (bagama’t ang aktwal na bumoto ay 38.2 milyon o 75 porsiyento ng kabuuan).

Ano ang ibig sabihin ng mga datos na ito? Ang potensiyal na naaabot na mga botante sa pamamagitan ng Internet ay 16.5 milyon. At kung mauulit ang 75 porsiyentong voter turnout tatlong taon na ang nakalipas, 12.4 milyon sa kanila ay baka aktwal na boboto.

Batay sa resulta ng senatorial election noong 2010, kailangan ng mahigit siyam na milyong boto para siguradong makapasok sa tinaguriang Magic 12. Kahit na sabihing marami-raming botante ang naaabot sa pamamagitan ng Internet, hindi dapat na umasa lamang sa Internet ang isang senatorial candidate. Malinaw kasing limitado pa rin ang naaabot nito.

Para naman sa mga lokal na kandidato, malaking bagay ang social media kung mataas ang Internet penetration rate sa nasasakupang lugar, tulad ng kalunsuran. Pero kung ang lugar ay hindi mauunlad na lugar, lalo na ang mga hindi inaabot ng elektrisidad, hindi masyadong kapaki-pakinabang ang pagtutok sa social media.

Kung pag-uusapan ang Facebook na masasabing pinakasikat na social networking site sa buong mundo (batay sa global traffic rank nito sa Alexa [alexa.com]), kailangang maging maingat sa pagsusuri ng datos sa bilang ng Facebook users sa Pilipinas. Madali kasing maengganyo sa katotohanang ang ating bansa ang ikawalong may pinakamaraming gumagamit nito sa buong mundo, ayon sa datos ng Social Bakers (socialbakers.com). Kahit na mahigit 30 milyon ng Facebook users ay nasa Pilipinas, ang isang indibidwal ay posibleng may dalawa o higit pang account. At sa konteksto ng halalan, kailangang tandaang baka menor de edad ang account holder kaya hindi siya makakaboto. Puwede pa ngang idagdag na ang isang Facebook user sa Pilipinas ay baka dayuhan. Marami pang pasubaling pumapasok sa isip, pati na ang posibilidad na patay na ang account holder at hindi na naasikaso ang pagtatanggal sa account niya.

Ang pagkakaroon ng kritikal at praktikal na pagtingin sa social media at Internet ay magbubunga ng iisang disposisyon – hindi dapat kalimutan ang tinaguriang old media. Nananatili pa rin ang impluwensiya’t bentahe ng print, radyo at telebisyon. Para maipalaganap ang mensahe sa publiko, lubhang kailangan ang lahat ng midya at hindi lang dapat umasa sa isa. Sa kaso ng social media, malaking bagay ang pagiging viral ng isang impormasyon para lumaganap. Kung marami kasing social media user ang nagpapakalat ng impormasyon sa pamamagitan, halimbawa, ng sharing (sa kaso ng Facebook) at retweeting (sa kaso ng Twitter), mas lumalaki ang posibilidad na magiging bahagi ito ng balita sa iba pang midya, lalo na sa telebisyon.

Kahit sa panahon ng new media kung saan bahagi ang Internet, hindi hamak na mas makapangyarihan at mas maimpluwensiya pa rin ang telebisyon. Lumalabas sa mga pag-aaral ng Pulse Asia na ang telebisyon, kumpara sa iba pang midya, ay tinitingnan ng publiko na mas mataas ang kredibilidad at mas mapagpasya sa pagpili ng kandidato sa panahon ng eleksiyon. Hindi tuloy nakakagulat na mas tinututukan ng maraming kandidato ang paggawa ng mga patalastas sa telebisyon. Kahit na magastos ang pagbili ng airtime sa telebisyon (lalo na sa mga nangungunang broadcast network), ang mayayamang kandidato at partido ay handang magpaluwal ng malaking pera para lang makaabot sa masa.

Para sa mga kandidatong may limitadong rekurso, siyempre’y hindi kaya ang paulit-ulit na pag-eere ng patalastas sa telebisyon. Dito nagiging kapaki-pakinabang ang social media para sa file-sharing (tulad ng Scribd at Issuu), photo-sharing (tulad ng Instagram, Flickr at Picasa), video-sharing (tulad ng YouTube at Vimeo), micro-blogging (tulad ng Twitter at Plurk) at pangkalahatang kombinasyon (tulad ng Facebook at Google+). Dahil sa convergence na nangyayari sa new media, kapansin-pansin din ang katangiang social media sa mga blogging platform tulad ng Tumblr at WordPress. Depende sa pangangailangan ng mga kandidato, maaari nilang gamitin ang lahat o ilan lang sa mga ito.

Pero dahil ang mga walang-perang kandidato ay nakakasabayan din ang mga may-perang katunggali sa social media, kapansin-pansin pa rin ang disbentahe lalo na’t nakakaya ng mayayamang kandidato ang paggamit ng premium services ng social media tulad ng sponsored posts. Dahil sa sitwasyong ito, nagkakaroon ng tendensiyang mas tumaas ang visibility ng mga kandidato’t partidong handang magbayad sa social media. Pero tulad ng paulit-ulit na patalastas sa ibang midya, nariyan pa rin ang posibilidad na magmukhang “epal” ang isang kandidatong paulit-ulit na ibinabalandra ang patalastas sa social media. Sa madaling salita, ang malaking presensiya sa social media (lalo na’t alam ng publiko na ito ay may bayad) ay hindi garantiya ng suporta mula sa online audience.

Ito ang magpapaliwanag sa sitwasyong ang resulta ng mga survey ng Pulse Asia at Social Weather Stations (SWS) tungkol sa mga posibleng manalo sa senatorial election ay kakaiba sa online polls na isinasagawa ng iba’t ibang grupo, kasama na ang mga organisasyong pang-midya. Kapansin-pansing ang ilang nangunguna sa online polls ay wala sa top 12 ng Pulse Asia at SWS. Kahit na puwede mong batikusin ang metodolohiya ng online polls at sabihing may “army of trolls” ang ilang kandidato, hindi pa rin natin maisasantabi ang sentimyento sa labas ng diumanong popular na opinyon ng mga Pilipino. Kahit na sabihing nasa minorya lamang ang online users kumpara sa kabuuang populasyon ng Pilipinas, kailangan pa ring malalimang pag-aralan ang kanilang saloobin.

Dahil bagong larangan ang paggamit ng social media para sa eleksiyon, marami pang dapat matutuhan lalo na’t pabago-bago hindi lang ang interface ng ilang social networking sites kundi ang katangian ng paggamit nito. Kung ang Twitter noon, halimbawa, ay ginagamit lamang sa pagpapadala ng maiikling tweets, ngayon ay puwede nang mag-embed ng mga larawan at bidyo. Gayundin ang kaso sa Flickr na kilalang photo-sharing site pero ngayon ay posible nang paglagyan din ng bidyo.

Madaling sabihing dapat na patuloy na pag-aralan ng mga kandidato’t partido ang social media. Bagama’t malinaw na ginagawa ito ng mga may limitadong rekurso, ang mga may-perang kandidato’t partido naman ay kayang magbayad na lamang ng mga eksperto para gawin ang sa tingin nila’y nararapat para mapahusay pa ang kampanya.

Malinaw na ang kampanya ng mga kandidato sa darating na eleksiyon ay hindi kakaiba sa mga nakaraan. Patuloy pa rin ang pangingibabaw ng mga may pera, kahit sa larangan ng social media. Magiging garantiya ba ito ng kanilang pagkapanalo? Abangan.

Para makipag-ugnayan sa awtor, pumunta sa www.dannyarao.com.

Hayaan mong maging direkta ang aking tanong: Bakit ayaw mo sa kanya? Naniniwala ka ba sa propagandang siya ay komunista? Kahit na ilang beses na niyang pinabulaanan ang kaugnayan niya o ng kanyang grupo sa Communist Party of the Philippines (CPP), bakit pumapasok pa rin sa utak mo ang salitang “komunista” kapag naririnig mo ang pangalan ni Casiño?

Hindi kaya’t ang pagkamuhi mo sa mga komunista ay bunga ng indoktrinasyong mas katanggap-tanggap ang kapitalismo at wala nang iba pang alternatibo? Hindi kaya’t ang galit na nararamdaman mo ay dahil sa epektibong taktika ng Red-baiting? Sa diskursong ito, simple lang ang argumento sa wikang Ingles – if it quacks like a duck, walks like a duck and looks like a duck, then it is a duck.

Sa kontekstong ito, nagiging malinaw sa iyo ang “kasalanan” ni Casiño – may pagkakapareho siya ng paninindigan sa CPP sa maraming isyu tulad ng Visiting Forces Agreement at deregulasyon ng downstream oil industry. At dahil parehong kontra ang CPP at ang grupo ni Casiño sa mga isyung ito, halimbawa, naniniwala kang iisa lang sila – siya ay komunista dahil sumasang-ayon siya sa maraming argumento ng CPP!

Napapansin mo ba ang simplistikong diskurso? Para sa isang indibidwal na ayaw ng malalimang pagsusuri, napakadaling gumawa ng desisyon batay sa tinatawag sa wikang Ingles na guilt by association. Maniwala kang ang Red-baiting ay matagal nang taktikang ginagawa ng mga nasa kapangyarihan para mawalan ng kredibilidad ang mga aktibista.

Tandang-tanda ko pa noong dekada 80 na pati ang pagkakaroon ng nunal ay nangangahulugan ng pagiging komunista. Hindi po ako nagbibiro: Simpleng nunal lamang ito. At kung susuriin mo ang kasalukuyang pahayag ng ilang opisyal sa militar, kahit ang simpleng pagtataas ng kamao ay nangangahulugan diumano ng pagyakap sa ideolohiya ng komunismo. Aba, kapansin-pansin din ang “paboritong” kulay ng mga komunista at ng mga aktibistang mula sa mga lehitimong organisasyon – hindi ba’t parehong pula ang nasa kanilang bandila?

Napakababaw ng mga argumento kung susuriin. Pero aaminin kong epektibo ang mga ito para mapaniwala ang maraming tao, hindi dahil sila ay likas na bobo kundi dahil sila ay sadlak sa kahirapan. Marami sa mga kababayan natin ay mas pag-aaksayahan ng panahon ang mapabuti ang kalagayan ng pamilya sa panahong mababa ang suweldo at mataas ang presyo ng mga bilihin. Wala na silang panahon para malalimang suriin ang diskurso kaya may tendensiya silang paniwalaan na lang kung ano ang pahayag ng mga opisyal sa gobyerno.

Sa madaling salita, marami sa mga taong naghihirap ay madaling napapaniwala dahil sa kanilang kinasasadlakan. Ito ang matagal nang taktika ng mga nasa kapangyarihan – kapag ang karamihan ay naghihirap, mas nagiging madali ang propagandang nagpapaangat sa mga taga-suporta at naglalaglag sa mga kumokontra. Malinaw na ang nakikinabang sa malawakang kahirapan ay ang nakikinabang sa kasalukuyang kalakaran.

Sa kontekstong ito, sadyang pahirapan ang kampanya ng grupo ni Casiño. May malinaw man siyang programa para sa minimithing pagbabago, ito ay hindi katanggap-tanggap para sa mga kumokontra sa kanyang kandidatura. Para sa kanila, malaki nang sakit ng ulo si Casiño sa kanyang siyam na taong panunungkulan bilang kinatawan ng Bayan Muna party-list sa House of Representatives (HOR). Kung ikaw nga naman ay nasa kapangyarihan, paanong hindi sasakit ang ulo mo sa paulit-ulit na argumento para sa pagsusulong ng tunay na repormang agraryo, pagpapatupad ng mataas na suweldo, pagbabasura sa globalisasyon at pagtataguyod ng pambansang industriyalisasyon? Kung noong wala pang Bayan Muna at iba pang progresibong grupong party-list ay madaling huwag pansinin ang mga isinisigaw sa kalye tuwing may kilos-protesta, ngayon ay mahirap huwag harapin ang mga argumentong naririnig na mismo sa loob ng HOR.

Ano na lang ang mangyayari kung sakaling maluklok sa Senado si Casiño? Mas malaking sakit ng ulo ang patuloy niyang pagdidiin sa Senado sa pangangailangang maipasa ang mga batas na magpapabuti sa kalagayan ng mahihirap. May malaking pananagutan ang mga nasa kapangyarihan kung hindi maipapatupad ang mga ito.

Sa ngayon, may dahilan para matuwa ang mga nasa kapangyarihan. Mababa pa rin ang rating ni Casiño sa mga survey ng mga kandidato para senador. Puwede mo pa ngang sabihing kung pagbabatayan lang ang mga survey, hindi makakapasok sa tinaguriang Magic 12 si Casiño sa Mayo 13. Dahil limitado ang kanyang pondo, malinaw na hindi niya kayang makipagsabayan sa milyon-milyong ginagastos ng iba pang katunggali.

Pero gusto kong isiping ang anumang kakulangan sa pondo ay kaya namang mapunuan ng puspusang pangangampanya ng mga taga-suporta niya. Maraming inisyatibang ginagawa lalo na sa social media para iparating ang mensahe ng makabuluhang pagbabago. At dahil may limitasyon ang Internet para maabot ang nakararaming botante, patuloy ang pangangampanya sa mga komunidad ng maraming grupo’t indibidwal na naniniwala sa mga ipinaglalaban ni Casiño.

Ang aking direktang pagsuporta sa kanyang kandidatura ay hindi lang bunga ng aking personal na pagkakakilala ko sa kanya mula pa noong kolehiyo. Sa aking obhetibong pagsusuri ng mga plataporma ng iba’t ibang kandidato para senador, lumalabas na si Casiño lang ang may komprehensibong pagkakaunawa sa mga problemang kinakaharap ng lipunan. Alam niya ang sitwasyon ng iba’t ibang sektor ng lipunan dahil sa kanyang karanasan bilang lider sa iba’t ibang progresibong organisasyon. Nasa posisyon siyang sabihin ang mga nararapat na baguhin sa lipunan dahil alam niya ang teorya at praktika ng pagkilos.

Komunista, Terorista, Aktibista. Isa lang sa tatlong ito ang totoo para kay Casiño. Ang dalawa pa ay mga terminong pilit na ikinakabit sa pangalan niya kahit na ang maraming mamamayan ay hindi naiintindihan ang malalim na kahulugan ng mga ito. Para sa mga nasa kapangyarihan, ang tatlong termino ay iisa lamang at dapat na matakot ang mga mamamayan kung ang mga katangiang ito ay nasa ibobotong kandidato.

Oo, aktibista si Casiño at hindi naman niya ikinakaila ito. Pero ang argumentong siya rin ay komunista at terorista nang hindi lubusang naiintindihan ang kanyang ipinaglalaban ay paghuhusga hindi lamang sa kanya kundi sa marami pang aktibistang kumikilos para sa makabuluhang pagbabago.

Huwag kang magpadala sa argumento ng mga nasa kapangyarihan. Ang aktibista ay hindi awtomatikong komunista o terorista. Kung tutuusin pa nga, mahirap nang bigyang-kahulugan ang komunismo sa iba’t ibang bahagi ng mundo. May mga komunista nang hindi nagtataguyod ng armadong pakikibaka at mayroon pa ngang yumayakap na sa ideya ng kapitalismo. Tungkol naman sa mga terorista, nananatili itong abstraktong konsepto dahil ang mga tinataguriang terorista sa isang lugar ay tinitingnan namang freedom fighters sa iba pa – isang sitwasyong hindi kakaiba sa mga Katipunero noong panahon ng mga Kastila na tinagurian ding mga tulisan ng mga mananakop at ng mga kababayan nating yumakap sa kolonyalismo.

Bilang guro ng peryodismo at komunikasyon, alam ko ang kapangyarihan ng salita dahil maaaring ito ang magtakda sa personal na katauhan at politikal na katayuan. Para sa akin, si Casiño ay totoong naninindigan para sa tinagurian niyang mga karaniwang tao, o ang mga indibidwal na naghihirap dahil sa kasalukuyang kalakaran sa lipunan. Pinipilit niyang maupo sa Senado hindi para sa personal na ganansiya kundi para mas maging makabuluhan pa ang pagsusulong ng progresibong politika.

Handa ka na bang iboto siya? Sana naman. Kung hindi ka kumbinsido sa aking argumento, walang problema dahil may panahon ka pa para magnilay-nilay. Sana nama’y maglaan ka ng panahon para pag-aralan ang kanyang plataporma. Huwag kang magpadala sa mga walang-batayang sinasabi ng mga nasa kapangyarihan.

Tandaan lamang ang simpleng bagay na ito tungkol kay Casiño: Kung siya man ay manalo o matalo sa halalang ito (at kung siya man ay iboto o ilaglag mo), asahan mong patuloy niyang ipaglalaban ang mga karaniwang tao.

Para makipag-ugnayan sa awtor, pumunta sa www.dannyarao.com.

Sa okasyon ng iyong pagtatapos (elementarya, hayskul o kolehiyo), binabati kita. Alam kong pinaghirapan mong makuha ang diplomang nasa iyong kamay. Dagdag na tagumpay ang anumang medalya o sertipikong nagpapatunay ng mahusay na paggampan sa mga gawaing pang-akademiko. Siguradong tuwang-tuwa ang iyong mga mahal sa buhay dahil sa karangalang nakuha mo.

Kumpara sa kolehiyo na ang bilang ng mga summa cum laude, magna cum laude at cum laude ay depende sa dami ng mga estudyanteng umabot sa nakatakdang mataas na grado, iba ang karangalang nakukuha bilang valedictorian, salutatorian o honorable mention sa antas ng elementarya o hayskul. Kadalasan kasing nag-iisa ka lang sa karangalang nabanggit kaya mas nadarama mo ang tagumpay bilang estudyanteng nagtapos sa elementarya o hayskul. Kung gagamitin ang popular na tagline sa isang sikat na pelikula noon (na naging TV series din), “there can be only one.” At sa loob-loob mo, “I am the one!”

Sa wika ng kasalukuyang henerasyon, ikaw na! Ikaw na may matataas na grado. Ikaw na ang mas matalino kumpara sa iba. Sa madaling salita, ikaw na ang bida, sa iyo na nakatutok ang spotlight.

Simple lang ang aking pakiusap sa puntong ito: Ang anumang papuri mula sa mga kamag-anak at kaibigan ay hindi dapat magpalaki sa ulo mo. Ang taas-noong pagmamalaki ay hindi dapat magresulta sa kayabangan. Kailangang manatili ang paa sa lupa dahil ang karangalang nakuha mo ay hindi garantiya ng magandang kinabukasan mo.

Mainam na suriin ang konsepto mo ng “magandang kinabukasan.” Una sa lahat, ano ba ang gusto mong mangyari sa buhay mo? Oo, kinakailangan mong tulungan ang pamilya mo lalo na kung ang magulang at kapatid ay nangangailangan ng pinansiyal na suporta. Pero hindi lahat ay tungkol lang sa pera, hindi ba? Ang pundamental na tanong ay tungkol sa buhay mo, at ang pagkakaroon ng makabuluhang buhay ay hindi dapat sinusukat sa dami ng pera.

Totoong ang pagiging honor student ay nagbubukas ng maraming oportunidad. Nakikita mo na ba ang sarili mong nagtatrabaho sa isang malaking kompanyang nagbibigay sa iyo ng mataas na sahod, bukod pa sa magagandang benepisyo tulad ng libreng pabahay at bagong kotse? Oo, posible ang mga ito para sa mga katulad mo, bagama’t kailangan mo pa ring ipakitang mayroon kang mataas na antas ng propesyonalismo.

At ano bang klaseng “propesyonalismo” ang kinakailangan para makapagtrabaho sa malaking kompanyang nais pasukan? Kung ang kasipagan mo sa gawaing pang-akademiko ay magiging batayan, masasabing nasa iyo ang hinahanap sa isang empleyado – masinop, matiyaga at masunurin.

Pero ang kumita nang malaki lang ba ang gusto mong mangyari sa buhay? O mas gugustuhin mo bang maging makabuluhan ang iyong pagiging honor student? Sa okasyon ng iyong pagtatapos, puwede mong pag-isipan nang malalim kung ang angking kagalingan ba ay handa mong ialay para sa kabutihan ng mas nakararaming naghihirap. Anuman ang iyong kakayahan, mayroon at mayroong espasyo ito para sa mga gawaing hindi mo man pagkakakitaan ay mapapakinabangan naman ng maraming mamamayan.

Madaling sabihin pero mahirap gawin. Malaking sakripisyo ang iyong gagawin kung sakali. Sa halip na mag-aplay sa isang malaking kompanyang handang magbigay sa iyo ng malaking suweldo’t nakakatakam na benepisyo, ang iyong gagawin ay boluntaryong pagsapi sa isang organisasyong nagtataguyod ng kapakanan ng nakararaming mahihirap.

Sa konteksto ng iyong karangalang nakuha bilang masipag na estudyante, kailangan mong baguhin ang iyong pagtingin sa anumang gawaing ginagampanan nang mahusay. Sa bandang huli, malalaman mo kasing hindi kinakailangan ng papuri, parangal o pagkilala. Mas nakapangingibabaw ang pagsisilbi sa bayan at pagsasakripisyo nang walang hinihintay na kapalit.

Oo, kinakailangan mo pa ring kumita para makapagbigay kahit paano sa pamilya pero ang perspektiba’y hindi yumaman. Sa halip na tanggapin ang mga nangyayari sa paligid mo, kinakailangan kang tumulong na baguhin ang kalakaran sa lipunan.

Handa mo bang tanggapin ang hamong puno ng sakripisyo? Sana naman. Dito lang kasi natin masusukat ang tunay na “karangalan” hindi ng iyong pagiging estudyante kundi ng iyong pagkatao.

At kung babalikan ang konsepto ng “magandang kinabukasan” bunga ng iyong pagtatapos nang may karangalan, kailangan mong tandaang ang pagkilos para sa pagbabago ay hindi tungkol sa iyo, kundi sa iba pa. Ang makabuluhang buhay ay nangangahulugan hindi ng personal na pagpapayaman kundi ng politikal na pagtulong sa mga nangangailangan. Isipin mong ang sakripisyo ay kailangang gawin dahil mayroon tayong lipunang kailangang baguhin.

Para makipag-ugnayan sa awtor, pumunta sa www.dannyarao.com.

Sa kanyang talumpati sa Lapu-Lapu City, sinabi ni Aquino sa wikang Ingles na siya raw ay “mukha” lamang ng mga Pilipino. “This is a recognition of all our countrymen, of the whole country, more than anything…I’m the first to respond to a problem. That’s fine by me. But if we achieve success, this is the success of everyone.”

Tulad ng inaasahan, ang pahayag ni Presidential Spokesperson Edwin Lacierda noong Abril 18 ay positibo para sa Pangulo: “The article is a recognition of the true grit which characterizes his leadership, and the optimism, dynamism and renewed pride which has restored the standing of our nation in the eyes of Filipinos and the world. We take pride in how the ideas of good governance and inclusive growth that are the major thrusts of the Aquino presidency resonate not just with Filipinos but with the entire world. This is especially relevant today, as countries all over are trying to become more inclusive economically, politically, and even culturally, President Aquino is already doing it in the Philippines.”

Bago tayo tuluyang maniwala sa pahayag nina Aquino at Lacierda, mainam na suriin nang mabuti ang maikling artikulo ni TIME News Director Howard Chua-Eoan tungkol kay Aquino: “The sputtering economy stabilized and became hot. Aquino pushed through a reproductive-rights law that many said was impossible in the fervently Catholic nation. Most important, he became the face of the regional confrontation with Beijing over its claim to virtually all of the South China Sea. It is a brave stance, the long-term consequences still unknown.”

Malinaw na ang dahilan ng pagkakapili kay Aquino ay hindi bunga ng malalim na pananaliksik kundi ng mababaw na pagsusuri. Ang impormasyong ibinahagi ni Chua-Eoan ay masasabing anecdotal at piling-pili lamang. Kapansin-pansin pa nga ang pagiging subhetibo ng mga argumento dahil ang ipinaliwanag lamang ay ang positibo.

Bagama’t may opisyal na estadistikang nagpapakita ng diumanong paglago ng ekonomiya, hindi rin naman maikakaila ang malawakang kahirapang patuloy na kinakaharap sa maraming mamamayan. Ang suweldo ng mga manggagawa ay nananatiling mababa habang ang mga presyo ng mahahalagang produkto’t serbisyo ay patuloy na tumataas.

Itinulak nga ni Aquino ang batas tungkol sa Reproductive Health at Responsible Parenthood pero siya rin ang pumirma sa Cybercrime Prevention Act na kinailangang patawan ng temporary restraining order (TRO) ng Korte Suprema dahil sa pagiging mapanupil sa kalayaan sa pamamahayag. Kapansin-pansin din ang hindi pagsuporta ni Aquino sa batas tungkol sa Freedom of Information kahit na ito ay isa sa mga ipinangako niya noong nangangampanya pa siya para maging Pangulo.

Tungkol naman sa ipinaglalabang teritoryo sa Pilipinas, tila nakalimutan ni Chua-Eaon ang isyu sa Sabah kung saan ang mga pahayag ni Aquino ay nagpapakita ng kawalan ng malalim na pag-intindi sa historikal na batayan ng ipinaglalaban ng Sultanato ng Sulu. Sa halip na igiit ang karapatan ng Pilipinas sa Sabah, mas pinili niyang protektahan ang relasyon sa Malaysia. Ito ang dahilan kung bakit naging masakit na biro ang sabihing ang Pangulo ng Pilipinas at ang tagapagsalita ng Malaysia ay iisa.

Kung mayroon mang halaga ang listahang ginawa ng publikasyong TIME, ito ay ang pagpapakita ng pangkabuuang perspektiba ng mga patnugot nito sa nangyayari sa mundo. Sa ganitong konteksto mapapansin ang hindi pagkakabanggit sa ilang sosyalistang lider tulad ni Fidel Castro bilang maimpluwensiyang lider sa kasalukuyan. Bagama’t nasa listahan si Kim Jong-un, hindi nakakagulat na negatibo ang pagsusuri sa kanyang “impluwensiya” sa buong mundo. Malinaw ang pagkukunwari ng TIME sa pagiging obhetibo, at ito ay ginawa sa pamamagitan ng tokenismo. Ibig sabihin, pinalalabas na bukas ang isip ng publikasyong TIME sa iba’t ibang perspektiba at kultura sa pamamagitan ng pagsasama ng mangilan-ngilang “kontrabida” tulad ng lider sa North Korea. Pero sa pangkalahatan, higit na nakapangingibabaw pa rin ang globalistang tunguhin at ang dominasyon ng “The American Way” batay sa listahang ginawa.

At kung bubusisiin pa ang 10 taong tradisyon ng TIME na maglabas ng listahan ng 100 maimpluwensiyang indibidwal sa buong mundo, malalamang ginagawa ito para mapataas ang sirkulasyon ng publikasyon. Malinaw kasi ang pagbaba ng newsstand sales nito sa mga nagdaang taon. Napabalita nga na noong ikalawang bahagi ng 2012, ang single-copy sales ng TIME ay bumagsak nang 23.2 porsiyento. Ang sirkulasyon nito ay 3.28 milyon na lamang at kailangan ng publikasyong pataasin pa ang benta nito para hindi magaya sa Newsweek na napilitang ihinto ang publikasyong print dahil sa mababang benta at maging digital na lamang simula ngayong taon. Bukod sa taunang Person of the Year, ang TIME 100 ay mabisang pang-engganyo para manatili ang interes ng mga mambabasa nito.

At dahil ang populasyon ng Pilipinas ay 100 milyon, malaki ang potensiyal na merkado ng TIME para maibenta ang edisyon nitong kasama sa listahan si Aquino sa diumanong maimpluwensiyang lider. Sa huling pagsusuri, ang 2013 TIME 100 ay mapanlikhang propaganda at negosyo para sa publikasyong naghihikahos sa tubo.

Kung nais ni Aquino ng pagkilala, hindi siya dapat tumingin sa Amerika, lalo na’t mula sa publikasyong hindi naman malalimang sinuri ang konteksto ng kanyang pamumuno.

Para makipag-ugnayan sa awtor, pumunta sa www.dannyarao.com.

Para sa isang GC, umiinog ang mundo sa loob ng klasrum. Ang tanging sukatan ng kakayahan ay ang markang ibibigay ng guro. Iisa lang motibasyon ng isang GC sa pag-aaral – ang makuha ang pinakamataas na grado. Matinding kasiyahan ang makita ang pangalan sa listahan ng Top 10 sa klase. At ang pinakamatindi’t hindi-masukat na ligaya para sa isang GC ay ang mapunta sa Top 1.

Sa loob-loob niya, ang tugatog ng tagumpay ay nasusukat sa dami ng karangalang may kaugnayan sa pang-akademikong kakayahan. Taas-noo siyang sinasabitan ng medalya o inaabutan ng sertipiko bilang patunay ng kanyang diumanong kahusayan.

Para sa isang GC, ang grado ay sagrado at hindi siya dapat mapabilang sa mga “ordinaryo.” Dapat siyang nakakaangat sa iba pang nakakakuha ng mga gradong dinadaan na lang sa biro ang tawag – ang “itlog” at ang “palakol.”

Ano nga ang “itlog” na grado? Kailangan lang malaman ang numerong kahugis nito – 0. Ang “palakol” na grado naman ay tawag sa markang bagsak o markang 70 hanggang 79 (dahil kahugis ng 7 ang isang palakol). Sa pamantayan ng isang GC, hindi dapat magkaroon ng “itlog” o “palakol” sa pinakaiingatang report card o transcript of record. Ang tanging “itlog” na katanggap-tanggap sa isang GC ay ang 0 na nakalagay sa “Number of days absent” at “Number of times tardy.” Sa pagkakataong ito, nagiging ebidensiya ang “itlog” ng kasipagan sa pagpasok sa paaralan.

Sa unang tingin, walang masama sa pagiging GC. Puwede pa ngang sabihing kailangan ito. Para masiguradong tututukan ng mga estudyante ang kanilang pag-aaral, nararapat na subaybayan nilang mabuti ang mga markang nakukuha nila at siguraduhing matataas lang ang makukuha.

Handa sana akong sumang-ayon kung hindi lang iba na ang konsepto ko ng pag-aaral at edukasyon. Kung may isang bagay akong natutuhan sa pag-aaral sa kolehiyo, ito ay ang kasabihan sa wikang Ingles na “Don’t let your academics interfere with your education.” Kung noong elementarya at hayskul ay uminog lang ang mundo ko sa mga gawaing pang-akademiko, nagbago ang aking perspektiba sa kolehiyo nang malaman kong mas marami pala akong matututuhan sa labas ng klasrum.

Hindi ko minamaliit ang kahalagahan ng itinuturo ng mga guro, pero hindi dapat ipagwalang-bahala ang maaaring ituro ng iba pa – ang mga nagtitinda sa kalye, ang mga nagmamaneho ng dyip, ang mga namamalimos sa simbahan at marami pang iba. Kahit ang simpleng obserbasyon sa kanilang pinagdaraanan ay kapupulutan na ng aral. Pero mas mainam ang direktang pakikisalamuha sa kanila para mabatid ang konteksto ng kanilang kinasasadlakan. Mula sa pakikipag-usap sa mga grupo’t indibidwal na may kakaibang buhay kumpara sa personal na kinagisnan, nagkakaroon ng isang klase ng edukasyong mas makabuluhan.

At kung ang edukasyon ay may kabuluhan, nagkakaroon ng paninindigan. Nakikita ng isang estudyante ang kaibahan ng kalagayan ng mga indibidwal, nasusuri niya ang kontradiksiyong nagreresulta sa malawakang kahirapan.

Sa konteksto ng gradong nakukuha sa klase, tinitingnan ito bilang simpleng numero lang pero hindi kailanman sukatan ng kahusayan o katalinuhan. Bagama’t nakikita ang pangangailangang pumasa sa mga kurso para makapagtapos sa kolehiyo, ang karangalan ay nakikita hindi sa medalya kundi sa pagsisilbi sa bayan.

Para makipag-ugnayan sa awtor, pumunta sa www.dannyarao.com.

Unibersidad ng Pilipinas. UP naming mahal. Ano ba talaga ang ibig sabihin ng salitang mahal? Wagas na pag-ibig o mataas na presyo?

Sa aking pagpasok bilang estudyante sa UP Diliman noong 1986, nagdalawang-isip din ako sa unibersidad na pinili ko. Bagama’t ang aking unang tatlong taon sa UP ay kinakitaan ng matrikulang P40 bawat yunit o mga P1,500 bawat semestre, nahirapan naman akong makakuha ng scholarship para matustusan ang aking pag-aaral. Tulad ng iba ko pang mga kaklaseng galing sa mahirap na pamilya, pahirapan ang pagbabayad sa bawat semestre at masasabing masuwerte ako dahil nakakuha ako ng private scholarship sa ikatlong taon sa kolehiyo. Maniwala ka: Malaking pera na ang P1,500 noong dekada 80! Pero ang kinatatakutan namin ay nangyari nang tumaas ang matrikula hanggang P300 bawat yunit o mga P7,000 bawat semestre sa pagpapatupad ng socialized tuition and financial assistance program (STFAP) noong 1989.

Walang pagkakaiba ang mga argumento ng administrasyon ng UP noon at ngayon hinggil sa STFAP (na ang tawag pa noon ay “Saint Fap” para idiin ang “mabuting balitang” hatid nito). Ayon sa mga opisyal, kailangang magkaroon ng sistemang magbabayad ang mga estudyante batay sa pinansiyal na kakayahan nila – ang mayayaman ay mas mataas ang babayarang matrikula samantalang ang mahihirap ay hindi na magbabayad at makakakuha pa ng pinansiyal na tulong tulad ng buwanang stipend at book allowance. Kung gagamit ng wikang Ingles, ang prinsipyong gagamitin diumano ay egalitarian (i.e., to each according to his or her means).

Dagdag pa ng mga nasa kapangyarihan, hindi naman daw mawawala ang pagiging “iskolar ng bayan” ng isang estudyante dahil ang nasa pinakamataas na bracket (Bracket 9 noon; Bracket A na ngayon) ay hindi pa rin ng magbabayad ng buong halaga ng edukasyon sa UP. Sa madaling salita, patuloy pa rin ang subsidyo ng pamahalaan sa LAHAT ng estudyante bagama’t iba-iba ang katangian nito batay sa pang-ekonomikong katayuan.

Maganda sana ang mga argumento pero tila nakakalimutan natin ang isang pundamental na isyu – ang UP ay isang pampublikong unibersidad. Ang pagkakapantay-pantay ng matrikula bago ipinatupad ang STFAP ay dahil sa pantay-pantay na pagtingin sa mga estudyante. Mahirap man o mayaman, may karapatan silang pumasok sa UP kung mapapatunayan nila ang kanilang kakayahang pang-akademiko. Ang pangunahing katangian ng state universities and colleges (SUCs) tulad ng UP ay ang pagtanggap ng mga estudyante anuman ang kanilang paniniwala, kasarian at katayuan sa buhay. Hindi dapat maging parusa kung siya ay mayaman bagama’t hindi siya dapat pabayaan kung siya ay mahirap.

Sa isang programang tulad ng STFAP, lumalabas ang katotohanang nasa bentahe ng administrasyon ng UP na magkaroon ng mayayamang estudyante. Marami sa mga opisyal ng UP noon at ngayon ay inaaming kumikita ang pamantasan mula sa pagpapatupad ng STFAP. Pero mabilis din ang pahayag na nagsasagawa sila ng kaukulang pagbabago sa sistema ng admission sa UP para mas dumami pa ang mahihirap na estudyante.

Sa puntong ito, tandaan natin ang isa pang pundamental na isyu – noon pang 1989 ipinatupad ang STFAP! Matapos ang 24 na taon, nananatiling minorya ang mga nasa pinakamababang bracket (Bracket 1 noon; Bracket E1 at E2 ngayon) na dapat ay nakakakuha ng libreng matrikula (sa kaso ng Bracket E1) at pinansiyal na tulong tulad ng stipend at book allowance (sa kaso ng Bracket E2).

Kahit na sabihing maiikli lang ang termino ng administrasyon ng UP (tatlong taon para sa mga opisyal ng mga constituent unit; anim na taon para sa mga opisyal ng UP System), hindi naman ito nangangahulugang walang pagpapatuloy sa mga programa ng mga administrasyong nagdaan. Ang STFAP ay isang mekanismong tuloy-tuloy na ipinatupad at ang anumang rebyung isinagawa ay sa balangkas lamang ng kung paano ito palalakasin pa sa mata ng administrasyon. Kailanman ay hindi seryosong tiningnan ang posibilidad ng pagbabasura nito at pagbabalik sa dating sistema ng pantay-pantay na matrikula.

Noong huling bahagi ng dekada 80, ang mga dahilan ng aming pagtutol sa STFAP ay siya ring argumento ng kasalukuyang kabataang mulat sa katotohanan. Una, tuluyang nawala ang pantay-pantay na pagtingin sa mga estudyante ng UP at nagkaroon ng sitwasyong ang mayayaman ay nagbibigay na ng “subsidyo” sa mahihirap na estudyante. Ikalawa, ang STFAP ay naging mekanismo para madagdagan ang kita ng pamantasan at nakatulong nang malaki sa hangarin ng mga nagdaang administrasyon ng UP na maging self-sufficient ito at huwag masyadong umasa sa subsidyo mula sa gobyerno. Ikatlo, nagkaroon ng pagdadalawang-isip sa bahagi ng mahihirap na estudyanteng pumasok sa pamantasan dahil hindi nila makakaya ang mataas na matrikula kung sakaling hindi nila makuha ang pinakamababang bracket.

Siyempre, nariyan din ang argumento hinggil sa mismong implementasyon ng STFAP kung saan hindi lahat ng mahihirap na estudyante ay napupunta sa pinakamababang bracket. Dahil dito, kailangan nilang magbayad ng matrikula at wala silang pinansiyal na suporta. Dahil sa komplikadong proseso ng pag-aaplay sa STFAP at sa sobrang dami ng kailangang isumite, hindi lahat ay naeengganyong pumasok sa programang ito. Ano ang mangyayari kung hindi ka mag-aplay sa STFAP? Awtomatiko kang ilalagay sa mataas na bracket! Sa madaling salita, malinaw na kahit noon pa, ang STFAP ay kinikilalang “mayaman” ang isang estudyante kung hindi niya kayang patunayan ang kanyang pagiging mahirap.

Kung interesado kang malaman, isa ako sa mga kinilalang “mayaman” (o “Bracket Niner” noong panahon namin) dahil hindi ako pumasok sa programang ito bilang protesta. Pero malakas ang loob kong gawin ito dahil sa aking private scholarship. Kailangan ko ring idagdag na sa tulong ng dekana ng aming kolehiyo, ginawan ng paraan ng private foundation na nagtustos sa aking pag-aaral na taasan ang aking pambayad sa matrikula, stipend at book allowance bunga ng implementasyon ng STFAP. Malinaw na kahit sa pagtingin ng marami noong huling bahagi ng dekada 80, ang STFAP ay nagsilbing mekanismo para mapataas ang matrikula sa UP.

Protesta rito, protesta roon. Magkakaiba man ang politikal na paniniwala, may pagkakaisa noon ang maraming estudyante ng UP sa iba’t ibang kampus na kailangang ibasura ang STFAP. Kahit ang mga hindi aktibista noon ay nakisigaw na rin ng “Edukasyon, edukasyon! Karapatan ng mamamayan!” Sa isang pulong ng Board of Regents (BOR) ng UP, nagkaroon ng kaguluhan dahil lakas-loob na inakyat ng ilang estudyante ang ikatlong palapag ng Quezon Hall sa UP Diliman at nagdaos ng programa sa mismong harap ng board room habang nagpupulong ang mga rehente. Sa pagpupumilit ng mga estudyanteng pasukin ang board room, napilitan ang ilang opisyal ng UP noong harapin ang mga nagpoprotesta.

Masasabing hindi naging tuluyang matagumpay ang mga protesta noon dahil naipatupad pa rin ang STFAP. At dahil hindi malalim ang pagkakaunawa ng ilang lider-estudyante sa pambansang kalagayan at kilusang estudyante, kapansin-pansin ang pagbabago ng kanilang posisyon sa STFAP. Naging bukambibig nila ang katagang “The STFAP is already a fait accompli.” Ibig sabihin, kailangan nang bitiwan ang panawagan sa pagbabasura at isulong na lang kung sakali ang reporma sa programang ito.

Hindi ko na babanggitin ang pangalan ng ilang lider-estudyanteng ito, pero malinaw na tinalikuran na nila ang aktibismong kinagisnan. Mainam lang sigurong malaman ang kanilang kasalukuyang kinalalagyan – ang isa sa kanila ay nagtatrabaho na sa stock market samantalang ang isa pa ay naging opisyal ng gobyerno. Sa pamantayan ng aktibismo, ibinenta na nila ang kanilang sarili sa sistemang dati nilang binatikos!

Buti na lang at may iba pang lider-estudyante noong nanawagan ng pagbabasura sa STFAP at nagbigay ng malalim na pagsusuri sa pambansang kalagayan at ang papel ng kilusang estudyante. Mahirap banggitin ang pangalan ng ilan sa kanila. Sa huli kong balita, sila ay kumikilos na sa ibang larangan, partikular sa kanayunan. Kung gusto mong mas maging partikular pa, doon po sa kabundukan nila piniling ipagpatuloy ang aktibismong patuloy nilang tangan. Ngayon, naiintindihan mo ba kung bakit mahirap banggitin ang kanilang tunay na pangalan?

Kung susuriin ang panawagan ng ilang kasalukuyang lider-estudyante sa UP, malinaw ang pagkakahati sa pagsusuri – ang isa ay nananawagan ng pagbabasura samantalang ang kabila ay nananawagan ng reporma. Paulit-ulit at paikot-ikot lang ang mga argumento. Sana’y maliwanagan ang mga nananawagan ng reporma sa STFAP na ang tanging solusyon sa isang mapaniil na sistema ay ang pagbabasura. Hindi man tahasang aminin ng mga nasa kapangyarihan, patuloy na tinitingnan ang mga estudyante bilang pinagkukunan ng kita sa pamamagitan ng koleksiyon sa matrikula. Bagama’t may ginagawa naman ang ilang administrador para mapataas ang badyet ng UP at iba pang SUCs, ang malinaw na mas maingay at mas masikhay sa gawaing ito ay ang iba’t ibang sektor sa UP, lalo na ang mga estudyante.

Dalawampu’t apat na taon na ang nakaraan mula nang ipatupad ang STFAP pero hindi pa rin naibabasura ito. Bagama’t may malaking kahinaan ang mga dating pagkilos noon para makamit ang layunin, mainam na tuloy-tuloy pa rin ang panawagan, bukod pa sa mga isinasagawang pag-aaral para ipakita ang kahinaan ng programang ito. Lubos na kailangan ang pagpapakalat ng impormasyon pati sa labas ng UP, lalo na sa sitwasyong may pinaplano ang ilang pamantasang gayahin ang STFAP na ipinapatupad sa UP.

Totoo namang maraming dapat gayahin ang ibang pamantasan sa UP, pero ang STFAP ay hindi isa sa mga ito. Ang mga problemang nababanggit sa kasalukuyan ay malinaw na pag-uulit lang sa mga argumento ng nakaraan.

Gusto mo pa bang mag-aral sa UP? Sana naman. Patuloy mong gawan ng paraan ang pagbabayad ng mataas na matrikula. Pero higit sa lahat, mas kinakailangan ang tulong mo para sa pagbabasura ng isang programang hindi lang ikaw ang biktima kundi ang marami pa.

(Paglilinaw: Kasalukuyan akong guro ng Peryodismo sa UP Diliman pero malinaw na sinulat ko ang sanaysay na ito bilang dating estudyante ng nasabing pamantasan.)

Para makipag-ugnayan sa awtor, pumunta sa www.dannyarao.com.

Umaga pa lang ng Biyernes (Marso 15), unti-unting kumalat ang balitang nagpakamatay ang isang estudyante ng Unibersidad ng Pilipinas (UP) Manila dahil sa diumanong kawalan ng pambayad sa matrikula.

Sari-saring kuwento, kanya-kanyang haka-haka. Sa kabila ng limitadong impormasyon noong araw na iyon, hindi nagdalawang-isip ang ilang blogger at social media user na ipagkalat hindi lang ang pangalan kundi ang mukha ng nagpakamatay. Gayundin ang nangyari sa ilang organisasyong pang-midya. Sa kanilang pangunang ulat (breaking news), binanggit ang buong pangalan ng estudyante.

Nagpaalam ba ang midya sa magulang ng nagpakamatay? Kung ang sagot ay hindi, malinaw ang paglabag sa pamantayan ng peryodismo dahil kailangan ang permiso sa sitwasyong katulad nito, lalo na’t maituturing na menor de edad ang nagpakamatay batay sa kanyang edad. Kung ang sagot ay oo, nangangahulugan ba ito ng responsableng peryodismo? Ang sagot sa puntong ito ay malalaman kung pag-iisipang mabuti ang isa pang tanong: Sa iyong propesyonal na opinyon, nasa tamang pag-iisip ba ang magulang ng estudyanteng nagpakamatay na gumawa ng desisyon, lalo na sa sitwasyong kamamatay pa lang ng anak?

Mainam na tandaan ang isang prinsipyo sa peryodismo na masusuma sa dalawang salita kung gagamit ng wikang Ingles: Minimize harm. Sadyang kailangang isaalang-alang ang epekto ng agarang pagsasapubliko ng pangalan sa pinagdaraanan ng mga naiwang mahal sa buhay. Ang pagpapakamatay ay isang sensitibo at komplikadong usapin. Tulad ng biktima ng panggagahasa, may stigma sa sinumang nagpakamatay at ang opinyong pampubliko ay kadalasang hindi umaayon sa kanya. Ang anumang negatibong pahayag laban sa nagpakamatay ay nakakadagdag sa pinagdaraanan ng naiwang pamilya niya.

Kung hindi isasapubliko ang pangalan, mapapangalagaan kahit paano ang dignidad hindi lang ng nagpakamatay kundi ng buong pamilya. Kung itataguyod ng midya ang pinakamataas na pamantayan ng peryodismo, mas makakakuha ng mahalagang aral sa trahedya.

Pero nasaan ang pamantayan ng peryodismo sa sitwasyong mas nabubulatlat ng ilang organisasyong pangmidya ang personal na buhay ng nagpakamatay? Dumarating pa nga sa puntong minamaliit ang pagkatao niya dahil siya raw ay mahina. Nagkakaroon din ng argumentong siya raw ay may diperensiya sa pag-iisip kaya naisipan niyang tapusin ang kanyang buhay.

Dahil sa ganitong pagtrato sa isyu ng midya, nagkakaroon ng kakaibang perspektiba ang publiko. Hindi mapigilan ng isang indibidwal, halimbawa, na ikumpara ang sarili sa nagpakamatay. Ganito siguro ang pumapasok sa isip sa panahon ng pagmumuni-muni: “Bakit siya nagpakamatay samantalang kailangan lang niyang magpunyagi tulad ko? Sana nagtrabaho na muna siya at bumalik na lang sa pag-aaral kung nakapag-ipon na, tulad ko. Kung nangutang lang siya sa mayayamang kaklase, makakapagtapos din siya sa pag-aaral, tulad ko!”

Tulad mo? Tulad mo. Tulad mo! Tila ang diskurso sa pagpapakamatay ng estudyante noong Marso 15 ay nakatutok lang sa tatlong punto: Ikaw, ikaw at ikaw. Walang batayan ang pagkukumpara kung malinaw na magkaiba ang sirkunstansiya. Hindi dahil pareho kayong mahirap ay nagtutugma na ang paghihirap na nararamdaman. Hindi dahil pareho kayo ng edad ay pareho na rin kayo ng perspektiba. Hindi dahil pareho kayo ng kinuhang kurso at pinasukang pamantasan ay iisa lang ang inyong pinagdaanan.

Hindi ikaw kundi siya. Pero hindi siya mismo ang dapat tutukan ng mga balita. Una sa lahat, hindi datos sa personal niyang buhay ang mahalagang malaman. Ikalawa, hindi nararapat ang pagsusuri sa kanyang isipan dahil magreresulta lang ito sa mga haka-haka. Ikatlo, hindi katanggap-tanggap ang paulit-ulit na pagkuha ng pahayag sa mga naiwang mahal sa buhay dahil kailangan silang bigyan ng espasyo para magdalamhati.

Ang pagbabalita ay paghahatid ng impormasyon, hindi ng drama. Ang peryodismo ay dapat na naghuhubog ng opinyong pampubliko, hindi nagbibigay-aliw sa pamamagitan ng telenovela. Ang mga panayam sa naiwang pamilya ay dapat na nagpapalalim sa epekto ng panlipunang kalagayan sa kanilang buhay. Walang lugar ang mga walang-saysay na tanong tulad ng “Ano ang iyong mensahe sa anak mong sumakabilang buhay na?”

Ang makabuluhang peryodismo ay dapat na nagpapalalim at hindi nagkakalat ng kababawan. Sa isang masalimuot na paksa tulad ng pagpapakamatay, nararapat lamang na busisiin ang konteksto ng pangyayari.

Higit pa sa dramang dulot ng pag-iyak ng isang mataas na opisyal ng UP sa isang press conference, mas kailangang ibalita ang tunay na kalagayan hindi lang sa UP kundi sa iba pang state universities and colleges (SUCs). Sa halip na alamin kung totoong nag-aaway ang magulang ng nagpakamatay dahil sa pera, mas dapat suriin ang limitadong badyet na ibinibigay ng pamahalaan sa edukasyon, lalo na ang pondong dapat na nakalaan sa pag-aaral ng mahihirap na estudyante.

Hindi siyang nagpakamatay kundi silang nabubuhay pa. Hindi dapat personal na buhay kundi politikal na kalagayan. Kung nais bigyan ng mukha ang nagpakamatay, ito ay hindi ang larawan niya mismo kundi ang larawan ng malawakang kahirapan. Kahit na may dramang nakapaloob sa larawang nagpapakita ng kanyang inosenteng ngiti noong siya’y nabubuhay pa, mas kailangan ng publiko ang matinding paalala sa kanilang kinasasadlakan.

Tigilan na ang pagsasabing ang nagpakamatay ay isang martir dahil siya ay isa lang sa maraming biktima ng panlipunang kaayusan. Tigilan na ang panghuhusga sa kanyang ginawa. Tigilan na ang panghuhula kung ano ang nasa isip niya nang siya’y magpakamatay. (Tanging siya lang ang nakakaalam, wala nang iba!)

Sa kontekstong ito, sana’y huwag masamain ng mga kaibigang peryodista ang tatlong suhestyon. Una, huwag iulat ang mga insidente ng pagpapakamatay maliban na lang kung ito ay may panlipunang konteksto (tulad ng nangyari noong Marso 15 na sa aking palagay ay dapat lang na malaman ng publiko). Ikalawa, huwag nang ibigay ang buong pangalan ng biktima sa mga ulat para protektahan ang kanyang dignidad (sa kaso ng nagpakamatay na estudyante ng UP Manila, kapansin-pansin ang walang-batayang pagbatikos sa kanya). Ikatlo, huwag tutukan ang detalye ng personal na buhay ng nagpakamatay dahil higit na mahalaga ang panlipunang konteksto.

Sana’y magkaisa ang mga peryodista sa pag-uulat ng impormasyong mas mahalaga para mapataas ang antas ng diskurso, hindi ang pagbibigay ng pangalan at mukha para mapataas ang antas ng drama.

Para makipag-ugnayan sa awtor, pumunta sa www.dannyarao.com.

May mga problemang paikot-ikot, may mga isyung hindi matapos-tapos. May mga kontekstong dapat masuri para ang balita’y hindi kapos.

Madalas na panawagan ang pagpanig sa katotohanan, kahit na ang kahulugan nito’y iba-iba. Pero ano nga ba ang totoo? Minsa’y iba ang nakikita sa nadaramang kalam ng sikmura. Kadalasa’y kabaligtaran ang naririnig mula sa mga nasa kapangyarihan kapag sinusuri na ang kalagayan ng mga pinagkaitan.

Sa panahong may kontradiksiyon sa mga pahayag ng magkakatunggaling panig, mas kinakailangang maging mapanuri ang peryodista para maging makabuluhan ang kanyang mga ulat. Mas nararapat na manindigan siya para malaman ng publiko ang pagsusuri sa isyu.

Tapusin na natin ang pagkukunwari ng hindi pagpanig ng peryodista. Sino ba ang naniniwala sa konsepto ng neutrality? Sa kasalukuyang panahon, ginagamit lang ang salitang ito ng mga taong nais panatilihin ang panlipunang kaayusan. Sila kasi ang pangunahing nakikinabang sa sitwasyong walang malawak na panawagan para baguhin ang lipunan.

Ano nga ba ang dapat panigan? Bakit ba dapat manindigan? Hindi lang dapat simpleng pag-uulat ang ginagawa ng peryodista. Hindi lang dapat simpleng datos ang kanyang ibinabalita. Kailangan ng pagsusuri para mabigyang-kahulugan ang anumang nakalap niyang datos. Sa pagsasama ng datos at pagsusuri, nabubuo ng peryodista ang impormasyon.

Sa pamamagitan ng impormasyon, napapayaman ang nakuhang datos. Ang proseso ng pag-uulat ay nagiging mekanismo ng pagmumulat. Dito natin nakikita ang susing papel ng peryodista sa paghuhubog ng opinyong pampubliko. Sa pamamagitan ng kanyang mga akda, nakakatulong siyang gisingin ang natutulog na kamalayan ng maraming mamamayan. Dito rin natin nakikita ang sensitibong katangian ng peryodismo lalo na’t maraming problema sa lipunan. Sa pamamagitan ng impormasyong ibinabahagi, maaaring maguluhan ang mamamayan kung mali ang datos o hindi maingat sa pagsusuri ang peryodista.

Para maging epektibo sa pagmumulat, kailangan ang tuloy-tuloy na pagsulong sa pinakamataas na pamantayan ng propesyon. Kailangang intindihin nang mabuti ang kodigo ng etika (code of ethics) sa peryodismo. Lubos na inaasahan din ang kahusayan ng peryodista sa pagpapaliwanag ng mga isyu sa paraang naiintindihan ng publiko. Malinaw na hindi sapat ang kahusayan sa balarila’t ortograpiya ng piniling wika (Ingles man o Filipino) dahil kinakailangan din ang organisado’t direkta-sa-puntong paraan ng komunikasyon. Mangyayari lamang ito kung ang peryodista ay may sapat na datos at pagsusuri na produkto ng masinop na pananaliksik.

Sa metikulosong pananaliksik nabubuo ang paninindigan ng peryodista, isang proseso ng pagkamulat na kailangang ibahagi sa malawak na mamamayan. Ang kanyang nabuong paninindigan ay magiging kapansin-pansin sa kanyang pagsusuri ng datos.

Para sa isang peryodista, ang pagsusuri ay may maraming porma. Ito ay maaaring simpleng pagkakasunod-sunod ng datos kung saan ang mga importanteng punto’t argumento ay inuuna at ang mga hindi masyadong importante ay inilalagay sa dulo. Ito ay maaaring malalim na pagsasakonteksto ng balita sa pamamagitan ng pagbibigay ng historikal na batayan ng isyu at kronolohiya ng mga importanteng pangyayaring may kaugnayan dito. Ito ay maaaring estilo ng pagsusulat kung saan ang seryosong paksa ay may seryosong tono samantalang ang isang magaang paksa ay ibinabalita sa paraang magaan ang tono.

Praktikal ang isang peryodista. Alam niyang hindi sinasalamin ng midya ang kabuuang kalagayan ng lipunan dahil may limitasyon sa pagbabalita – may nakatakdang haba ang isang balita sa print, radyo, telebisyon at online. Kahit na sabihing hindi saklaw ng espasyo ang Internet, hindi pa rin magiging epektibo ang isang balita kung ito ay sobrang haba.

Sa ganitong sitwasyon nagiging kapansin-pansin ang hamon sa isang peryodista – magkaroon ng isang komprehensibong balita sa pamamagitan ng paggamit ng maiikling salita, pangungusap at talata. Dito rin nagiging mahalaga ang pagpili ng anggulo sa isang komplikadong usapin kung saan mas binibigyang-pansin ang mga bahaging dapat malaman ng publiko. Kung may hindi pagkakaintindihan ang dalawang panig, halimbawa, ano ba ang mas mahalaga – ang palitan ng maaanghang na salita o ang implikasyon ng away sa mga ordinaryong mamamayan? Ano ba ang mas kailangang tutukan kapag nagbabalita tungkol sa isang kilos-protesta – ang kakaunting bilang ng mga nagsilahok o ang historikal na batayan ng kanilang pagkilos?

May kasabihan sa wikang Ingles: “A journalist should make the uninteresting interesting.” Bagama’t nararapat na sundin ito, nagkakaroon ng problema ang peryodista kung mas pinipili niya ang sensationalism at trivialization para magkaroon ng interes ang publiko sa isyung tinatalakay niya. Sa halip na magbahagi ng impormasyon, ang kanyang ibinabahagi lang ay pagbibigay-aliw (entertainment) sa pamamagitan ng makukulay na salita at trivia.

Kapansin-pansin ang sensasyonalismo sa mga balita tungkol sa panggagahasa. Sa halip na isakonteksto ito sa kalagayan ng kababaihan sa isang patriyarkal na lipunan, mas pinipiling ibalita ang panggagahasa sa paraang ikinukuwento ang detalye ng krimen.

Nangyayari naman ang sobrang pagbibigay-pansin sa trivia sa mga balitang komplikado. Halimbawa, sa halip na talakayin ang pagtaas ng presyo ng langis sa patakarang deregulasyon, mas nakatutok lang ang pagbabalita sa pag-iinterbyu sa mga drayber ng pampublikong transportasyon na natiyempuhan ng peryodistang nagpapakarga ng gasolina. Hindi ba’t mas mahalagang makuha ang reaksyon ng mga organisadong drayber at ng mga opisyal ng gobyernong may kinalaman sa isyu? Ang interbyu sa piling ordinaryong mamamayan  (tinatawag sa wikang Ingles na “man-in-the-street interview”) ay ginagamit lamang bilang pandagdag na detalye (kung sakaling may espasyo pa sa balita).

Sadyang mahalagang seryosohin ng peryodista ang kanyang tungkulin. Kailangan ding parating tandaan ang esensiya ng peryodismo – ang paghubog sa opinyong pampubliko sa pamamagitan ng makabuluhang impormasyon.

Para sa isang peryodista, ang makabuluhang pag-aakda ay absolutong pagtatakda. At para maging makabuluhan, kailangan niyang manindigan.

Para makipag-ugnayan sa awtor, pumunta sa www.dannyarao.com.

Unang ginamit ang salitang activism noong 1915, ayon sa Merriam-Webster. Ito ang kahulugan ng salita sa wikang Ingles: “(noun) a doctrine or practice that emphasizes direct vigorous action especially in support of or opposition to one side of a controversial issue.”

Sa madaling salita, kahit anong pagkilos ay maaaring matawag na aktibismo. Kahit sino’y puwedeng matawag na aktibista. Pero ganito lang ba kasimple ang argumento tungkol sa aktibismo?

Sa paglipas ng panahon, kapansin-pansin ang pagkakaroon ng negatibong konotasyon sa aktibismo at sa ilang aktibista, lalo na sa mga nagwawagayway ng bandilang pula, nagpipiket sa mga pagawaan at nagmamartsa sa mga kalsada. Anuman ang ipinaglalaban, tinitingnan bilang malaking sagabal ang pagkilos at pagbatikos sa pag-unlad ng lipunan. Namamayani kasi ang perspektibang dapat panatilihin ang panlipunang kaayusan. Para sa isang mamamayang hindi mulat, ang radikal na pagbabago ay magbubunga lang ng kaguluhan.

Sa halip na tingnan ang obhetibong dahilan ng aktibismo, mas binibigyang-diin ang diumanong subhetibong katangian nito. Ang ganitong klaseng pagkilos ay pinagdaraanan lang daw ng kabataan dahil sa bugso ng damdamin. Likas daw kasi sa mga bata ang maghanap ng anumang ipaglalaban bilang pampalipas-oras. May argumento pa ngang adbenturismo lamang ang aktibismo dahil sa ilang makapigil-hiningang eksena tulad ng pakikipaghabulan sa mga pulis at pakikipagdebate sa mga awtoridad.

Siyempre pa, nariyan ang oportunidad na makunan ng larawan o mainterbyu ng mga peryodista ang isang aktibista. Dahil dito, hindi ba’t ang aktibismo para sa kabataan ay maaaring maging tulay sa pagsikat, lalo na para sa isang lider-estudyante?

Sa ganitong konteksto dapat suriin ang madalas na sinasabi ng ilang mas nakatatanda, pati ang ilang nasa kapangyarihan, na sila ay dating aktibista sa kanilang kabataan. May negatibo mang konotasyon ang aktibismo, hindi sila nahihiyang aminin ang kanilang pinagdaanan sa simpleng dahilan: Tapos na raw sila sa pagiging militante at pinili na nila ngayon ang tahimik na pagkilos. Sa halip na labanan ang pamahalaan, pinili nilang suportahan ito (kung hindi man direktang magtrabaho rito). Sa halip na baguhin ang mundo, pinili nilang baguhin na lang ang sarili. Para sa kanila, nakinabang na sila sa pagiging aktibista noon. Sumikat na sila dahil dito!

Sadyang iba na ang kanilang konsepto ng pagbabago. Para sa ilang nakatatanda, sila ay nagtataguyod ng isang porma ng aktibismong nakikipagtulungan sa mga nasa kapangyarihan. Ito raw ang klase ng aktibismong magbubunga ng resulta, hindi ang direktang pagbatikos sa pamahalaan. Pinipilit nilang bigyan ng sariling kahulugan ang aktibismo para ito ay maging katanggap-tanggap sa nakararami. Pinipilit nilang ipalaganap ang mensaheng luma na ang militanteng pagbatikos at dapat nang yakapin ang diumanong mapayapang pagkilos.

Posibleng madala ang isang tao sa ganitong argumento lalo na’t nangangahulugan ito ng mas simpleng paraan ng pagkilos. Hindi na niya kailangang magsakripisyo nang todo-todo. Makakaya niyang kumilos para sa pagbabago kung kailan lang niya gusto. Walang problema kung siya ay magtatrabaho o mag-aaral mula Lunes hanggang Biyernes at magiging aktibista lang kung Sabado’t Linggo.

Pero ang tanong: Ito ba ang aktibismong kinakailangan ng lipunan? Siguro’y kailangan ng mas malalim pang tanong: Bakit kailangang baguhin ang lipunan sa paraang nagsasakripisyo ang iilan?

Mainam na pagnilay-nilayan ang iba pang gumugulo sa ating isipan. Sa panahong maraming pinapatay sa politikal na dahilan, solusyon ba ang manahimik na lang at manawagang huwag nang ipagpatuloy ang ipinaglalaban? Sa panahong hindi nabibigyang-solusyon ang napakatagal nang panawagan para maibsan ang paghihirap ng maraming mamamayan, praktikal bang sabihan silang magtiis na lang? Sa panahong ang magandang buhay mo ay hindi ramdam ng mas nakararami, dapat bang ipamukha ang kanilang diumanong katamaran at ipagmalaki ang iyong kasipagan? At siguro’y mas kailangan ng mas direktang tanong: Handa ka bang kumilos kasama ng iba pang kapareho ng iyong ipinaglalaban at magsakripisyo nang tulad ng ginagawa nila?

Madaling matawag na aktibista. Kahit anong diksiyonaryo’y maaaring gamitin para mapatunayan ang aktibismo ng isang indibidwal, batay sa pangkalahatang depenisyon ng salita. Pero sa panahong ang kalagayan ng lipunan ay nangangailangan hindi ng pagkilos ng isa kundi pagkilos nang sama-sama, nararapat lamang na taasan natin ang pamantayan kung ano ang tunay na aktibismo at kung sino ang maaaring matawag na tunay na aktibista.

Ang tunay na aktibismo ay ang pagkilos para baguhin ang lipunan at magkaroon ng isang kaayusang direktang makikinabang ang kasalukuyang naghihirap. Ang tunay na aktibista ay tinitingnan ang sarili hindi bilang indibidwal kundi bilang bahagi ng lipunang kanyang ginagalawan. Para sa kanya, mas nakapangingibabaw ang politikal kaysa personal kaya handa siyang magsakripisyo, kung kinakailangan, para sa pagpapabuti ng isang gawain. Mahirap mang paniwalaan, may mga ganitong klaseng indibidwal na handang isakripisyo kahit ang buhay para sa ipinaglalaban.

Mahirap panindigan ang pagiging tunay na aktibista, lalo na’t ang lipunan ay mapanghusga. Kumikilos ang isang aktibista sa panahong maraming mamamayang hindi lubusang naiintindihan ang kalagayan ng lipunan at kung bakit kailangan ang ganitong klaseng sakripisyo mula sa ilang indibidwal na nagdesisyong kumilos nang sama-sama, hindi para sa kanilang kabutihan kundi sa iba pa. Sadyang mahirap intindihin ang desisyong pahirapan ang sarili samantalang may simpleng paraan naman para mabuhay. Sa puntong ito, mainam na ipaalala ang isang katangian ng tunay na aktibista – ang “mabuhay” para sa kanya ay simpleng pamumuhay kasama ang iba pa, lalo na ang mga pinagkaitan. Sa kontekstong ito, sadyang hindi maiiwasan ang mga personal na sakripisyo para sa kabutihan ng karamihan.

Dapat na seryosong tingnan ang kalagayan ng lipunan para malaman kung bakit kailangan ng mga tunay na aktibistang nagtataguyod ng mga bagay na madaling sabihin pero mahirap gawin – panlipunang katarungan, pambansang kaunlaran, pagbabagong makabuluhan. Kung sakaling ayaw ng isang indibidwal na gampanan ang buhay ng isang tunay na aktibista, mainam na intindihin na lang sila at huwag magbigay ng walang-batayang pangungutya. Ang pansamantalang pagsisikip ng trapiko habang pauwi ay panandaliang abala kumpara sa laksa-laksang sakripisyong ginawa ng mga aktibista para lang makapagpahayag ng saloobin sa kalsada. Ang pagbarikada sa isang ahensiya ng gobyerno ay dapat tingnan bilang simpleng simbolikong pagkilos na bagama’t nakakagambala sa trabaho ng ilang empleyado ay may mahalagang mensahe kaakibat.

Oo, ang mga tunay na aktibista’y dapat maintindihan dahil darating ang panahong sila naman ang pararangalan dahil sa kanilang ipinakitang pagmamahal sa bayan. Kumpara sa mga ayaw kumilos at magsakripisyo, ang mga tunay na aktibista ay hindi hinihintay ang panahong iyon kundi gumagawa ng paraan para buuin ito – hindi para sa inaasam na parangal kundi sa inaasam na panlipunang kaayusang katanggap-tanggap na sa mga pinagkaitan.

Para makipag-ugnayan sa awtor, pumunta sa www.dannyarao.com.

Nagsimula na noong Pebrero 12 ang kampanya ng mga kandidato sa pagkasenador at para sa mga grupong party-list. Sa pagsisimula ng kampanya sa Marso 29 ng mga kandidato para maging miyembro ng House of Represenatatives (HOR), pati na ang para sa iba’t ibang puwesto sa halalang regional, provincial, city at municipal, asahan nating lalo tayong babahain ng mga pangako.

Hindi na kailangang maging eksperto sa komunikasyon para matukoy natin ang walang-lamang retorika (empty rhetoric) ng mga kandidato. Ito ang pahayag na magandang pakinggan pero malamang na hindi magagampanan. Kung ang isang kandidato ay nangangako ng sahod, trabaho, pagkain, pabahay, edukasyon at iba pang mahahalagang bagay sa mga kaharap niya, kailangan lang tandaan ang isang bagay: Matagal nang ipinangako ang mga ito sa mga eleksiyong nagdaan pero hanggang ngayon ay sadlak pa rin sa kahirapan ang karamihan.

Ang kakaiba lamang sa mga kasalukuyang mensahe ay ang paraan ng pagpapaliwanag, gayundin ang pagpili ng mga salita. Batay sa depenisyon ng diksiyonaryong Merriam-Webster, ang retorika ay ang sining ng epektibong pagsasalita o pagsusulat (rhetoric: the art of speaking or writing effectively). Bilang isang sining, may mahabang panahong ginugugol ang mga kandidato’t tagasuporta nila para maging kapani-paniwala ang mga mensahe sa publiko.

At para maging epektibo ang retorika, ginagamit nila ang apat na batayang elemento: paggamit ng wikang Filipino (o pinaghalong Filipino at Ingles); simple’t maikling pananalita o panulat; direkta-sa-puntong mensahe; at may “kiliti” sa bandang huli (e.g., sa pamamagitan ng internal na ritmo [internal rhythm] o paglalaro ng mga salita [wordplay]).

Malinaw na nakapagpanalo sa ilang kandidato para senador ang mga katagang ito: “Gusto ko, happy ka!” (Juan Ponce Enrile) at “Pag bad ka, lagot ka!” (Joker Arroyo). Sa pamamagitan ng mga ito, natandaan ng mga botante kung ano ang kanilang diumanong paninindigan sa ilang isyung kinakaharap ng bayan.

Dahil sa limitadong salitang dapat gamitin, malinaw na may politika sa likod ng retorika. Hindi maaaring magkaroon ng komprehensibong diskurso at kailangang tutukan lang ang ilang partikular na usapin. Halimbawa, kung nais ng isang kandidato na tutukan ang pangako ng pagbibigay ng trabaho, hanggang doon lang ang kanyang retorika sa panahon ng kampanya. Kung ang pagtutuunan ng pansin ay ang pabahay para sa mahihirap, hindi na masyadong babanggitin ang iba pang isyu tulad ng pagpapaunlad ng agrikultura (maliban na lang kung tatanungin siya tungkol dito).

Para sa mga kandidato’t mga diumanong ekspertong tagapayo nila, hindi praktikal ang komprehensibong pagtalakay sa mga isyung kinakaharap ng lipunan dahil malamang na hindi ito matatandaan ng publiko. Simple lang ang kanilang argumento: Hindi raw interesado ang mga botante sa mahabang paliwanag kahit sa paraang naiintindihan nila. Sa madaling salita, ang mahaba para sa kanila ay mahirap matandaan samantalang ang maikling may “kiliti” ay kinagigiliwan.

Sa dinami-rami nga naman ng mga kalaban sa puwesto, paano aangat sa mga katunggali ang isang kandidato? Marami ngayon sa mga kandidato ang nagkukunwaring artista – sumasayaw, kumakanta, nagpapatawa. Nagkakaroon ito ng implikasyon sa kabuuang kampanya, bukod pa sa ginagamit na retorika.

Walang lugar ang komplikado’t mahabang diskurso sa isang kampanyang may layuning pagaanin ang mga usapin. Sa konteksto ng pagbibigay-aliw, ang mababaw na diskusyon ay kinakailangan, bukod pa sa pagpili ng mga isyung papanigan ng karamihan. Sino nga ba naman ang kokontra, halimbawa, sa scholarship para sa kabataan? Hindi ba’t magandang imahe ang paghalik sa isang bata at ang nakangiting pagbibitiw ng pangakong pag-aaralin ng isang kandidato ang lahat ng mahihirap?

Pero ang tanong: Nasaan ang pagpapalalim sa mga isyu? Hindi natin aasahan ang mga tradisyonal na kandidatong suriin ang kalagayan sa agrikultura sa konteksto ng tunay na repormang agraryo. Wala tayong maririnig mula sa kanila hinggil sa pangangailangang ibasura ang Visiting Forces Agreement (VFA) na panawagan ng ilang organisadong grupo bunga ng pagyurak sa ating pambansang soberanya. Sigurado ring walang tuluyang kokontra sa globalisasyon kahit na nagreresulta ito sa dominasyon ng mga dayuhang kompanya sa ating ekonomiya. Mayroon ba sa kanilang naniniwalang dapat nang isabansa ang industriya ng langis dahil sa sunod-sunod na pagtaas ng presyo ng mga produktong petrolyo? Kung mayroon man, asahan natin ang kanilang pananahimik para hindi magalit sa kanila ang malalaking kompanya ng langis.

Ayaw nila ng mga komplikadong isyu hindi lang dahil nangangailangan ang mga ito ng mahabang paliwanag. Malalantad kasi ang kanilang tunay na paninindigan kung sasabihin nila ang katotohanan. Ang isang tradisyonal na kandidatong kilalang tagapagtaguyod ng kalikasan ay maaasahan nating babatikusin ang mga nagkakaingin pero hindi niya babanggain ang malalaking kompanyang nagmimina o nagtotroso. Ang isang tradisyonal na kandidatong nagtataguyod ng hanapbuhay ay maaasahang magbigay ng pagsasanay para sa mahihirap na walang trabaho pero hindi siya tahasang susuporta sa panawagang itaas ang sahod ng mga manggagawa.

Sadyang ganito ang kalakaran ng kampanya ng mga kandidatong nagnanais lang na maupo sa puwesto. At pagkatapos manalo, tuluyan nang kalilimutan ang mga ipinangako sa panahon ng kampanya.

Epektibo ang retorika para maihatid ang mensahe pero dapat suriin ang politika sa likod nito. Oo, nagbibigay-aliw ang mapanlikhang pagbubuo ng mga salita pero higit pa riyan ang batayan ng ating pagboto. Kung ang mga tradisyonal na kandidato ay ayaw pataasin ang antas ng diskurso, lubhang kinakailangang ipakita sa kanilang walang lugar ang walang-lamang retorika (pati na ang pagkukunwaring artista) sa kasalukuyang kampanya.

Paano ito gagawin? Maaaring magsama-sama ang mga komunidad o sektor para iparating sa pamamagitan ng midya ang kolektibong pagkadismaya sa nangyayaring kampanya. Bagama’t maaari din namang magpahayag ang isang botante bilang indibidwal, iba pa rin ang inisyatibang mula sa isang nagkakaisang hanay.

Ating iparating ang malinaw na mensahe sa tradisyonal ng kandidato: Hindi ka namin iboboto kung hindi ka magpapakatotoo. Wakasan ang kababawan! Ibasura ang walang-lamang retorika! Isulong ang makabuluhang politika!

Para makipag-ugnayan sa awtor, pumunta sa www.dannyarao.com.