Panayam nina Macky Macaspac, Darius Galang at Soliman A. Santos sa isang maralitang tagalungsod sa Vitas, Tondo na lumalahok sa maramihang pagbabalat ng bawang para lamang makatulong sa pambili ng pagkain laluna sa panahong lalong tumataas ang mga bilihin at presyo sa mga pampublikong sakayan. Ang pagbabalat ng bawang ng mga maralita ng Vitas ay trabahong outsourced mula sa mga malalaking supermarket at restawran.

Mga Larawan nina Macky Macaspac at Darius Galang.

Mga kananayan sa evacuation center sa Delpan, Tondo (Jeffrey Ocampo)

Nakaupo at matiyagang naghintay si Amy Golocado o Nanay Amy, 67, sa Delpan Complex para sa damit at pagkaing ipapamahagi ng Citizens’ Disaster Response Center (CDRC) noong nakaraang linggo sa mga residente ng Tondo.

Isa ang lugar sa mga lubhang naapektuhan ng bagyong Ondoy. Nakatirik ang kanyang bahay sa ibabaw ng katubigan ng Baseco. Kwento niya, dahil sa walang humpay na pag-ulan, tumaas ang tubig na siya namang nakasira ng mga kabahayan sa lugar na ito.

Ayon sa CDRC, mahigit 700 pamilya ang apektado ng bagyo at dulot nitong matinding baha sa mga lugar sa Tondo gaya ng Baseco, Delpan at Parola. Sa kabuuan, umabot sa 373, 675 pamilya o mahigit dalawang milyong katao ang apektado ng kalamidad na ito na tumuntong sa pagitan ng Aurora at Quezon noong Setyembre 26. Nanalasa at inilubog nito sa maputik na tubig ang 70 porsiyento ng Kamaynilaan at mga probinsiya gaya ng Bulacan, Pampanga, Batangas, Laguna, at Rizal.

Umaabot naman sa halagang P4.7 Bilyon ang pinsala ng bahang dinulot ng 12 oras lamang na pag-ulan.

Samantala, isa lamang ang CDRC sa mga organisasyon na maagap na tumugon sa kalamidad na ito. Marami pang makabayang mga organisasyon, institusyon, pribadong sektor at mga indibidual ang nagtutulong-tulong para maihatid sa mga apektadong pamilya ang pagkain, damit, gamot at mga materyales na kanilang mabilis na nakalap. Napakaraming relief operation na ang kanilang naisagawa mula nang nanalasa ang baha.

Sa kabila nito, kulang pa rin ang nakakalap na relief kumpara sa dami ng pangangailangan ng mga biktima lalu na’t aminado ang mismong Department of Social Welfare and Development (DSWD) na hindi kagyat na nakakatugon ang pamahalaan sa kalamidad na ito.

Isang linggo matapos ang trahedya, marami na sa kanila ang nawawalan ng pag-asa dahil sa bagal at dalang ng pagdating ng tulong mula sa pamahalaaan.

Mga pangangailangan

Nasira ang kawayang bahay ni Nanay Amy. Ganito rin ang nangyari sa kabahayan ng napakaraming taga-Baseco. Ilang araw din silang naghintay ng tulong mula sa pamahalaan.

Masaya siyang tumanggap ng damit at pagkain mula sa mga donasyon sa CDRC. Pero aniya, “Mas mabuti kung gagawa ng paraan ang ating gobyerno para iwasan ang ganitong kalamidad.” Kailangan din umanong maglaan ng sapat ng halaga ang pamahalaan sa panahon ng kalamidad para mabilis na matulungan ang mga biktima.

Samantala, nagsagawa ng clean-up drive at relief operation ang Makabayang Koalisyon ng Mamamayan (o Makabayan), sa Tumana, Marikina at ilan pang lugar. Tuloy-tuloy din ang proyektong Balsa o Bayanihan Alay sa Bayan ng Bagong Alyasang Makabayan. Lumilibot ito sa iba’t ibang lugar sa loob at labas ng Kamaynilaan para sa maghatid ng tulong.

Nagsasagawa naman ng feeding program ang Kabataan Party-list at Alliance of Concerned Thomasians sa iba’t ibang bahagi ng lungsod ng Maynila. Nagbahay-bahay din ang mga kasapi nito para mangalap ng donasyon.

Kalagayan ng mga evacuee

Ilan namang residente ng Industrial Valley Complex, isang lugar malapit sa Marikina River Banks, ang nanunuluyan ngayon sa tanggapan ng Children’s Rehabilitation Center (CRC). Dito, nakakapagpahinga at nakakakain nang sapat ang mga bata at mga magulang na may kani-kanilang istorya hinggil sa nakagigimbal na pananalasa ng baha sa kanilang lugar. Kuwento ni Emily Castro, isa sa mga evacuee sa CRC, umabot sa ikalawang palapag ng mga kabahayan sa kanilang lugar ang baha.

Mga residente ng Vitas, Tondo: Ayaw sa presensiya ng militar sa kanilang komunidad. (Soliman Santos / PW File)

Sa website ng Civil Military Operations Battalion (CMOB) ng Armed Forces of the Philippines (AFP), ikinuwento ang hinggil sa pagpapasalamat ni Ruth Palma, kapitana ng Baranggay 128 ng Tondo, Maynila, sa mga sundalong nakampo sa nabanggit na lugar.

Ayon sa artikulo, sinabi ni Palma na “binuksan ng sundalo ang daan tungo sa kaunlaran” kaya’t wala “nang dapat gawin ang taumbayan kundi pumasok dito, makipagtulungan at higit sa lahat solidong sumuporta sa lehitimong gobyerno.” Laman din nito ang mga pahayag ng ilang kabataan na dati umanong kasapi ng militanteng mga organisasyon, ngunit nagpasyang tumiwalag dahil “walang patutunguhan” ang pagsapi sa mga ito.

Sa kasalukuyan, batay sa mga ulat, paparami ang mga sundalong nakahimpil sa nasabing baranggay na sakop ang Permanent Housing Project (o mas kilala bilang “Permanent”), Smokey Mountain at ilan pang kalapit na maralitang komunidad. Tumutulong umano sila sa pagpapanatili ng “peace and order” sa mga lugar na ito. Katuwang din umano sila ng pamunuan ng barangay sa pagpapatupad ng iba’t ibang proyektong para sa kagalingan ng mga residente.

Ngunit sa kabila ng pahayag ng kapitana, takot naman umano ang dulot ng presensiya ng mga sundalo sa kalakhan ng mga residente, ayon sa Alyansa ng mga Residente ng Smokey Mountain (ARSM). Maraming nang mga kaso ng pananakot, pananakit at iba pang porma ng harasment ng mga sundalo ang naitala ng nasabing grupo. Gayundin, ang tunay nila umanong pakay ay ang pagkuha ng impormasyon tungkol sa progresibong mga organisasyon na nakabase sa nabanggit na lugar.

Tulong o takot?

Ayon sa AFP, may pahintulot mula sa mismong mga opisyal ng pamunuang barangay ang kanilang pananatili sa iba’t ibang lugar sa Kamaynilaan. Sa kaso ng Baranggay 128, malugod umanong tinanggap ni Palma ang muling pagdating ng mga sundalo matapos pansamantalang mapaalis ang mga ito noong 2007.

Ayon sa ARSM, mayroong 2,520 pamilyang naninirahan sa Permanent at Smokey Mountain. Enero 2008 nagkampo ang 31st Infantry Batallion ng AFP dito. Bagama’t nagsasagawa ang mga sundalo ng iba’t ibang aktibidad gaya ng bible study, feeding program at iba pa, lumalabas na ang pangangalap ng impormasyon hinggil sa progresibong mga organisasyon gaya ng Gabriela ang tunay na pakay. Ilang kasapi ng Gabriela ang madalas puntahan ng mga sundalo sa kanila mismong bahay upang humingi ng listahan ng mga kasapi at mga namumuno.

Isa sa mga pinakamadalas nilang puntahan si Fe delos Santos, tagapangulo ng Gabriela-Permanent. Noong Pebrero 2008, inimbitahan si Delos Santos ni Palma para sa isang “dayalogo” sa barangay hall. Pagdating niya roon, dalawang sundalo ang kaagad na kumuha ng kanyang pangalan at tirahan. Kinuhanan siya ng litrato, gayundin ang iba pa niyang kasamahan. Sa iba pang pagkakataon, pilit umanong kinikuha kay Delos Santos ang masterlist ng Gabriela. Nito lamang Pebrero, batay sa ulat ng ARSM, pinuntahang muli ng mga sundalo ang bahay ni Delos Santos. Ayon sa kanyang anak, may dala silang baril.

Nitong namang Mayo 26, pinalabas ng mga sundalo ang dokumentaryong Knowing the Enemy na nagbabansag na “communist fronts” ang mga party-list gaya ng Gabriela, Anakpawis, Bayan Muna at makabayang mga organisasyon tulad ng Anakbayan. Ginanap ito sa building 22 ng Permanent, kung saan nakatira si Delos Santos at iba pang kasapi ng Gabriela. Madalas ding maglabas ng pampropagandang materyales ang mga sundalo, gaya ng komiks, na naninira sa progresibong mga organisasyon at party-list. Nasasagawa rin ng sensus ang umano’y mga estudyante ng CMOB sa mga kabahayan sa Permanent. Ang kakatwa, hiwalay ang listahan para sa mapag-aalamang mga kasapi ng Gabriela.