Nagbukas noong Hulyo 6 ang paglilitis sa impeachment ni Pangalawang Pangulong Sara Duterte, ang kauna-unahang pagkakataon sa kasaysayan ng Pilipinas na isang nakaupong Pangalawang Pangulo ang humarap sa ganitong paglilitis.

Hindi dumalo si Duterte sa pambungad na sesyon at nirepresenta na lang siya ng kanyang mga abogado. Apat na kaso ng impeachment ang kanyang kinakaharap: ang umano’y maling paggamit ng confidential funds, hindi maipaliwanag na yaman, panunuhol, at grave threats.

Nakatuon ang unang araw sa mga usaping pamamaraan, lalo na sa pagpili ng presiding officer. Kinuwestiyon ni Sen. Alan Peter Cayetano ang tuntuning nagpapahintulot sa ibang senador na mamuno, at iginiit na ang Pangulo ng Senado ang dapat mangasiwa sa paglilitis.

Bumoto ang Senado ng 12-8 upang ihalal si Sen. Chiz Escudero bilang presiding officer. Binigyang-diin niya ang halaga na walang-kinikilingan at idineklarang 16 na boto ang kailangan para sa conviction.

Ngunit may kailangang ituwid tungkol sa threshold na iyan.

Ang pahayag ni Escudero na two-thirds ng lahat ng 24 miyembro ang kailangan para sa conviction ay hindi pinal, at pagkakamali ang ituring itong tapos na usapin. Inilantad ni Senador Panfilo Lacson ang pansamantalang katangian nito sa ikalawang araw nang tanungin niya kung ito ba ay “legal opinion, or does it constitute a ruling by the impeachment court.” Ang mismong sagot ni Escudero ang nagbunyag ng katotohanan: nananatili ang threshold dahil lamang walang senator-judge na tumutol o umapela rito.

Ang ruling ng chair ay hindi ruling ng buong hukuman. Maaari itong baliktarin ng mga senator-judge sa pamamagitan ng simpleng mayorya, at dahil nabawasan ang bilang ng nakaupong hukom dahil sa pagkakakulong, suspensyon, at pagtatago, buhay pa rin ang tanong kung ang two-thirds ba ay dapat batayin sa lahat ng miyembro o sa mga aktuwal na nakauupo lamang.

Huwag ding umasa na sasagipin ng Korte Suprema ang 16-boto na interpretasyon. Maaari itong tumangging magpasya, at sa aking pananaw ay nararapat itong tumangging magpasya, sa mga panloob na tuntunin sa pagboto ng impeachment court, bilang isang political question na ipinagkatiwala sa sariling pagpapasya ng Senado.

Sinimulan naman ng prosekusyon ang paghaharap ng ebidensiya sa alegasyon ng grave threats. Inihain nito ang isang nakarekord na pahayag na iniuugnay kay Duterte at tinawag si NBI Agent John Mark Calilung, na tumestigong walang natagpuang tanda ng pag-edit o pagmamanipula ang forensic examination.

Tumugon ang depensa na kayang patunayan ng testigo ang pagiging tunay ng recording, ngunit hindi ang intensyon o kahulugan ng pahayag ni Duterte. Inaprubahan din ng hukuman ang subpoena para kay Zuleika Lopez, ang executive secretary ni Duterte.

Sa labas ng hukuman, may nagaganap na labanan sa naratibo. Sabi ng prosekusyon, pananagutan at pag-abuso sa pondo at kapangyarihan ng bayan ang usapin. Sabi naman ng depensa, ito ay pamomolitika at pagtatangka na patalsikin ang isang halal na opisyal sa pamamagitan ng depektibong proseso.

Naitatag ng mga unang araw ang mga linya ng labanan. Iginiit ng prosekusyon ng Kamara, sa pangunguna ni Rep. Gerville Luistro, na ang kaso ay usapin ng pananagutan at hindi tunggaliang pampolitika, at nangakong maghaharap ng mga opisyal na dokumento, rekord ng gobyerno, ulat pinansyal, sinumpaang testimonya, at mga natuklasan ng mga institusyon.

Ayon sa mga prosecutor, ang tanong ay hindi lamang kung legal na inilabas ang confidential funds, kundi kung wasto ba itong ginamit, naidokumento, at naaayon sa layunin. Ang hamon sa kanila: simula pa lang ito ng paghaharap ng ebidensiya, at ang kaso ay tatayo o babagsak sa mga susunod na testigo at dokumento.

Ang pinakamatibay namang tagumpay ng depensa ay ang pagtatanong kung lehitimo ba ang mismong proseso. Iginiit ng mga abogado nito na dapat mahigpit na sundin ng impeachment ang mga kinakailangan ng Konstitusyon at hindi ito dapat gawing sandatang pampolitika; na sinunod ang mga pamamaraan ng gobyerno sa confidential funds; at nasa prosekusyon ang pasanin ng pagpapatunay. Ang layunin nito: makapagtanim ng makatuwirang pagdududa.

Sa labas ng hukuman, may nagaganap na labanan sa naratibo. Sabi ng prosekusyon, pananagutan at pag-abuso sa pondo at kapangyarihan ng bayan ang usapin. Sabi naman ng depensa, ito ay pamomolitika at pagtatangka na patalsikin ang isang halal na opisyal sa pamamagitan ng depektibong proseso.

Nag-uunahan ang dalawang panig na bigyang-kahulugan ang paglilitis bago pa tuluyang lumabas ang ebidensiya.

Sa aking The Wonderer Podcast, iginigiit ni Rep. Renee Co, tagapagsalita ng prosekusyon, na ang paglilitis ay tungkol sa taumbayan, hindi sa mga personalidad. “Para po malinaw, ang biktima dito ay ang taumbayan,” aniya, sabay turo sa mga Pilipinong nawalan ng silid-aralan, scholarship, at serbisyong pangkalusugan. Inakusahan niya ang depensa ng “3D strategy” ng drama, delay, at derailment, at pinaalalahanan ang kabataan na hindi kailanman walang saysay ang pananagutan, dahil ang paglilitis ay tungkol sa kulturang pampolitika na ating kinasanayan at ipinapasa.

Ipinagtanggol naman ni Luke Espiritu, lider-manggagawa at abogado, ang mismong proseso. Tinanggihan niya ang usapin ng breakaway trial at idiniin na “the Senate expresses its will through numbers,” at walang paksiyong maaaring kumilos para sa buong institusyon. Maaaring magpatuloy ang paglilitis basta’t may quorum, aniya, bagaman maaaring makasira sa pananaw ng publiko sa lehitimidad nito ang manipis na dalo.

Sa mga darating na araw, palalawakin ng mga prosecutor ang kaso tungo sa iba pang mga paratang. At malaking bagay ang testimonya ni Lopez, na susundan ng mga auditor at imbestigador na magpapaliwanag ng mga rekord pinansyal.

Patuloy namang aatakihin ng depensa ang kredibilidad, interpretasyon, at batayang konstitusyonal.

Ngunit hindi dapat ipaubaya ang paglilitis sa mga abogado at senator-judge lamang.

Kinakailangan ang partisipasyon ng publiko—hindi ito opsiyonal. Ang impeachment court ay isang katawang pampolitika at konstitusyonal, at ang mga miyembro nito ay mananagot sa huli sa mga botante. Dapat subaybayan ng mamamayan ang mga testimonya, suriin ang ebidensiya at iparating ang kanilang pananaw.

Ang publikong walang pakialam ay nag-aanyaya ng whitewash o railroading. Ang publikong nakikilahok ang nagpapanatiling tapat sa proseso. Sa mga senador ang hatol, ngunit sa ating lahat ang paghatol ng kasaysayan.

---