Ang impeachment trial ni Pangalawang Pangulong Sara Duterte ay tungkol sa constitutional accountability. Ngunit tungkol din ito sa isang mas batayang usapin: Para kanino ba ang gobyerno? Kaninong pera ang ginagastos nito? At sino ang nagdurusa kapag hindi maayos na maipaliwanag kung saan napunta ang public funds?

Ito ang dahilan kung bakit pinakinggan ko ang mga testimonya nina Col. Manaros Boransing II at Atty. Michael Wesley Poa hindi lamang bilang isang abogado. Pinakinggan ko sila mula sa pananaw ng mga manggagawa, magsasaka, maralitang tagalungsod, kababaihan at mga katutubo. Para sa mga sektor na ito, ang government budget ay hindi kailanman isang abstraksiyon lamang.

Ang kontrobersiya ay tungkol sa P112.5 milyon na confidential funds ng Department of Education (DepEd) noong 2023. Ibang-iba ang halaga ng perang ito kapag tiningnan mula sa ibaba.

Para sa manggagawang binibilang ang natitirang piso bago sumapit ang susunod na payday, napakalaki ng P112.5 milyon. Para sa magsasakang kailangang mangutang para sa binhi at pataba, napakalaki nito. Para sa isang urban poor family na kailangang mamili kung uunahin ang upa, pagkain, gamot, o pamasahe, napakalaking halaga nito.

Napakalaki rin nito para sa isang babaeng nagtataguyod ng mga anak sa gitna ng hindi tiyak na kita. Napakalaki nito para sa isang komunidad ng mga katutubo na humihingi ng mga guro, silid-aralan, serbisyong pangkalusugan, kalsada, kabuhayan, at proteksiyon sa ancestral domain.

Sila ang mga taong ang buwis at sama-samang yaman ang tumutustos sa gobyerno. Sila rin ang may pinakamalaking dahilan upang igiit na dapat maipaliwanag ang bawat pisong ginagastos mula sa public funds.

Kaya mahalaga ang testimonya ni Boransing.

Nag-testify siya tungkol sa Youth Leadership Summit o YLS, isang umiiral nang programa ng Philippine Army. Ayon sa kanyang testimonya, walang confidential funds mula sa Office of the Vice President o Department of Education na natanggap ang Army upang pondohan ang YLS o iba pang kaugnay na military activities. Hindi rin nilikha ang YLS para lamang paglagyan ng confidential-fund expenditures ng DepEd.

Gayunman, ang military certifications tungkol sa partisipasyon sa mga aktibidad na ito ay iniulat na ginamit bilang supporting documents sa liquidation o justification ng confidential-fund expenses ng DepEd. Sinabi ni Boransing na hindi niya alam na gagamitin kalaunan ng DepEd ang mga certification na ito sa pagsagot sa mga tanong ng Commission on Audit o COA.

May simple ngunit napakahalagang pagkakaiba rito.

Maaaring totoong naganap ang isang aktibidad nang hindi nito napapatunayan na doon talaga ginastos ang partikular na public funds.

Maaaring totoong naganap ang Youth Leadership Summit. Maaaring totoong lumahok ang militar. Ngunit hindi pinatunayan ng testimonya ni Boransing na ang DepEd confidential funds ay nailipat o natanggap ng militar para sa aktibidad na iyon.

Ang public budget ay salamin ng mga desisyong politikal. Ang perang inilalagay sa isang programa ay perang hindi na magagamit sa iba. At ang resources na inilalayo sa ordinaryong public scrutiny ay resources na hindi madaling mausisa ng mga manggagawa, magsasaka, mangingisda, urban poor communities, kababaihan, mga katutubo, estudyante, at iba pang marhinadong mga Pilipino.

Para sa ordinaryong Pilipino, madaling maunawaan ang pagkakaibang ito.

Hindi maaaring sabihin ng isang manggagawa sa kanyang landlord na bayad na ang renta dahil lamang napatunayan niyang umiiral ang apartment. Hindi maaaring bayaran ng isang magsasaka ang kanyang utang sa pamamagitan lamang ng pagpapakitang nagkaroon nga ng ani. Hindi masasagot ng isang ina ang nawawalang pera sa household budget sa pamamagitan ng pagpapakita ng resibo na hindi naman nagpapatunay kung saan talaga napunta ang pera.

Bakit mas mababa ang pamantayang dapat sundin ng gobyerno?

Lalong pinatindi ng testimonya ni Poa ang problemang ito.

Si Poa ay isang senior DepEd official na nagsilbing chief of staff, spokesperson, at undersecretary noong si Sara Duterte ang Education Secretary. Idineklara siya ng impeachment court bilang hostile witness, kaya pinahintulutan ang prosecution na magtanong sa pamamagitan ng leading questions.

Kinumpirma ni Poa na ang DepEd confidential funds ay hindi ibinigay sa Armed Forces of the Philippines para sa Youth Leadership Summit o iba pang military activities.

Ngunit may isa pang mahalagang bahagi ng kanyang testimonya. Inamin ni Poa na may limitasyon ang kanyang personal knowledge tungkol sa aktuwal na disbursement at paggamit ng confidential funds.

Bagaman lumahok siya sa paghahanda o pagpirma ng mga tugon ng DepEd sa COA, hindi niya personal na hinawakan ang mga transaksiyon. Hindi niya independently verified ang lahat ng underlying expenditures. Hindi rin niya personal na natiyak kung ang mga taong sinasabing sangkot sa mga transaksiyon ay talagang nagbigay ng impormasyon o serbisyong nakasaad sa liquidation documents.

Dito lumalampas ang usapin sa simpleng accounting.

Ang public budget ay salamin ng mga desisyong politikal. Ang perang inilalagay sa isang programa ay perang hindi na magagamit sa iba. At ang resources na inilalayo sa ordinaryong public scrutiny ay resources na hindi madaling mausisa ng mga manggagawa, magsasaka, mangingisda, urban poor communities, kababaihan, mga katutubo, estudyante, at iba pang marhinadong mga Pilipino.

Mas mabigat ito dahil araw-araw na nabubuhay sa kakulangan ang mga sektor na ito.

Humihingi ang mga manggagawa ng nakabubuhay na sahod at seguridad sa trabaho. Humihingi ang mga magsasaka at mangingisda ng lupa, irigasyon, farm inputs, post-harvest facilities, access to markets, at proteksiyon laban sa mga sakuna. Humihingi ang mga urban poor community ng disenteng pabahay, tubig, sanitation, health services, transportasyon, at kabuhayan.

Mas mabigat din ang pasan ng kababaihan kapag pumapalya ang public services. Sila ang madalas na nag-aalaga sa mga bata, matatanda, at maysakit. Hinaharap nila ang diskriminasyon, economic insecurity, at gender-based violence, habang ginagawa rin ang unpaid care work na nagpapanatiling buhay sa mga pamilya at komunidad.

Iba naman ang mahabang kasaysayan ng eksklusyon na dinaranas ng mga katutubo. Sa maraming henerasyon, kinailangan nilang ipaglaban ang pagkilala sa lupang ninuno, culturally appropriate education, health services, kabuhayan, at karapatang magpasya para sa sarili at sa pag-unlad.

Kapag milyon-milyong piso ng isang education department ang napunta sa confidential funds na mahirap matunton, may buong karapatan ang mga batang katutubo at kanilang mga komunidad na itanong kung anong mga pangangailangan sa edukasyon ang maaari sanang natugunan ng perang iyon.

Kaya hindi sapat ang tanong kung mayroon bang accounting documents.

Ang mas malalim na tanong ay kung tunay bang pinatutunayan ng mga dokumentong iyon kung saan napunta ang pera ng taumbayan.

Upang maging patas, hindi pinatutunayan ng mga testimonya nina Boransing at Poa, kung sila lamang ang pagbabatayan, na personal na misappropriated ni Vice President Duterte ang mga pondo. Hindi dapat ipilit sa kanilang mga testimonya ang isang konklusyong hindi naman nila direktang pinatutunayan.

Ngunit hindi rin dapat matabunan ng mahalagang qualification na ito ang malinaw na ibinubunyag ng kanilang mga testimonya.

May nananatiling hindi maipaliwanag na puwang sa pagitan ng documentary justification at actual expenditure. Totoo ang military activities, ngunit hindi pinatunayan ni Boransing na napunta sa militar ang confidential funds. Kinumpirma naman ni Poa na hindi ibinigay sa AFP ang mga pondo para sa mga aktibidad na ito, habang inaamin niyang hindi rin niya independently verified ang lahat ng underlying expenditures.

Kaya nananatili ang pinakasimpleng tanong. Saan napunta ang pera?

Hindi lamang ito tanong ng prosecution.

Tanong ito ng factory worker na kinakaltasan ng buwis ang sahod bago pa man niya ito maiuwi. Tanong ito ng magsasakang maaaring mawala ang isang buong ani sa isang bagyo. Tanong ito ng urban poor family na maaaring tuluyang malubog sa kahirapan dahil lamang sa isang malubhang karamdaman.

Tanong ito ng kababaihang bumubuhay sa mga pamilya at komunidad gamit ang resources na palaging kulang. Tanong ito ng mga katutubong paulit-ulit na sinasabihang kulang ang resources ng gobyerno upang maihatid ang basic services sa kanilang malalayong komunidad.

Kapag tiningnan mula sa kanilang pananaw, ang confidential funds ay hindi lamang mga numerong pinag-uusapan sa isang impeachment proceeding. Mga desisyon ito tungkol sa power at priorities.

May mga lehitimong lihim ang gobyerno. Maaaring mangailangan ng confidentiality ang national security at law enforcement. Ngunit ang confidential ay hindi nangangahulugang unaccountable.

Habang mas bulnerable ang isang sektor, lalong nagiging mahalaga ang accountability. Ang mayayaman ay kadalasang may kakayahang punan ang pagkukulang ng gobyerno. Kaya nilang bumili ng edukasyon, health care, seguridad, transportasyon, at iba pang serbisyo.

Hindi ito kayang gawin ng mahihirap.

Kaya ang accountability ay isang usapin ng social justice.

Dapat timbangin ng impeachment court ang ebidensiya ayon sa Constitution, batas, at mga pamantayang umiiral sa isang impeachment proceeding. Dapat itong maging patas sa respondent. Ngunit bahagi rin ng pagiging patas ang pag-alala sa milyon-milyong Pilipino na siyang tunay na nagmamay-ari ng resources na ipinagkakatiwala sa mga opisyal ng gobyerno.

Mahalaga ang mga testimonya nina Boransing at Poa dahil inilalantad nila ang distansiyang maaaring umiral sa pagitan ng isang dokumento at ng katotohanang dapat nitong patunayan. Iniiwan nila sa atin ang mga tanong na hindi maaaring ibaon sa salitang “confidential.”

Karapat-dapat sa sagot ang mga manggagawa. Karapat-dapat sa sagot ang mga magsasaka at mangingisda. Karapat-dapat sa sagot ang maralitang tagalungsod. Karapat-dapat sa sagot ang kababaihan. Karapat-dapat sa sagot ang mga katutubo.

Sapagkat bago naging confidential funds ang mga pondong ito, public funds muna sila.

Bago sila napunta sa anumang opisina o opisyal, pera sila ng sambayanang Pilipino.

At ang mga taong may pinakakaunti sa buhay ang may pinakamalaking karapatang humingi ng malinaw na accounting sa bawat pisong ginastos sa kanilang pangalan.

---