Nasa napakahalagang yugto na ang impeachment trial ni Vice President Sara Duterte. Sa Days 33 hanggang 35, noong Okt. 5 hanggang 7, naging sentro ng pagdinig ang financial records, bank accounts, insurance investments at business interests.

Napakalalaki ng mga halagang pinag-uusapan, seryoso ang mga tanong at malawak ang magiging epekto ng kasong ito. Pero huwag nating kalimutan kung sino talaga ang may pinakamalaking interes dito.

Hindi lang ito usapin ng kayamanan ng isang makapangyarihang pamilyang politikal. Usapin ito ng pananagutan sa sambayanang Pilipino, lalo na sa mga manggagawa, magsasaka, maralitang lungsod, kababaihan at katutubo na pinakamabigat ang dinadalang pasanin ng korupsiyon at pang-aabuso sa kapangyarihan.

Noong Okt. 5, tumestigo si Anti-Money Laundering Council (AMLC) Executive Director Ronel Buenaventura tungkol sa financial transactions na may kaugnayan kay Duterte at sa asawa nitong si Manases Carpio.

Nagpatuloy ang kanyang testimonya kinabukasan, kung kailan sinuri ang mga transaksiyong umaabot umano sa P4.4 bilyon. Kabilang dito ang humigit-kumulang P1.63 bilyon inflows, P1.31 bilyon outflows at P1.46 bilyon transactions na hindi pa malinaw ang classification. Kinuwestiyon ng defense ang interpretasyon at admissibility ng mga rekord na ito. Pero tama ang prosecution na igiit na dapat masusing imbestigahan ang ganito kalalaking galaw ng pera.

Mahalagang maunawaan ang pagkakaiba ng covered transactions, suspicious transactions at mga transaksiyong napatunayang may paglabag sa batas. Hindi awtomatikong ilegal ang isang transaksiyon dahil iniulat ito sa AMLC. Hindi rin sapat ang malaking bank balance para sabihing may korupsiyon.

Pero hindi dapat gamitin ang mga pagkakaibang ito bilang dahilan para takasan ang mga lehitimong tanong tungkol sa pinagmulan ng kayamanan, katumpakan ng Statements of Assets, Liabilities and Net Worth (SALNs), at mga obligasyon ng public officials. Hindi dapat maging kanlungan ang financial secrecy ng mga opisyal na hindi makapagpaliwanag nang maayos tungkol sa kanilang kayamanan.

Dito ako naninindigan para sa isang liberal at accountability-oriented approach sa pagtanggap at pagsusuri ng ebidensiya sa impeachment proceedings. May constitutional responsibility ang Senado na higit pa sa pagtukoy kung may criminal liability ang isang opisyal. Ang impeachment ay tungkol sa betrayal of public trust at kung karapat-dapat pa bang manatili sa puwesto ang isang mataas na opisyal.

Kaya hindi dapat magpakulong ang senator-judges sa sobrang teknikal na interpretasyon ng mga patakaran na hahadlang sa pagdinig ng relevant evidence. Ang due process ay nangangahulugan ng pagiging patas, hindi ng pagpigil sa lehitimong paghahanap ng katotohanan.

Mas naging malinaw ang mga usaping pinansiyal sa testimonya noong Okt. 7. Ayon sa bank records na iniharap, may joint account sina Sara Duterte at ang kanyang amang si dating Pangulong Rodrigo Duterte.

Kailangang makuha at masuri ang ebidensiya ayon sa batas. Kasabay nito, dapat gabayan ng constitutional purpose ng impeachment ang interpretasyon ng procedural questions. Ang paghahanap ng katotohanan ang dapat manatiling sentro ng proseso.

May kinalaman ito sa time deposits at manager’s checks na nagkakahalaga ng humigit-kumulang P41 milyon at P55 milyon. Iginiit ni defense counsel Michael Poa na hindi personal na lumahok ang bise presidente sa mga transaksiyon at ang kanyang ama ang pumirma sa mga dokumento. Dapat isaalang-alang ang paliwanag na ito, pero hindi rito dapat matapos ang pagsusuri. Magkakaibang legal questions ang ownership, beneficial interest, control, knowledge at disclosure obligations.

Hindi maaaring basta makaiwas sa pananagutan ang isang public official dahil lang ibang tao ang nagpatakbo ng account na nakapangalan din sa kanya. Pero hindi rin awtomatikong patunay ng personal wrongdoing ang pagiging joint account holder.

Kailangang alamin ng Senado kung kanino talaga ang pera, kung may control ang bise presidente rito at kung nasunod ang mga disclosure requirements. Ang kailangan ng publiko ay mga sagot na nakabatay sa dokumento at ebidensiya, hindi sa mga palusot o haka-haka ng magkabilang panig.

Tinalakay rin sa ibang testimonya ang Cale88 Foods Corporation, na iniuugnay kay Carpio, at ang kanyang FWD Life Insurance investment. Ang huli ay may iniulat na policy na nagkakahalaga ng P10.6 milyon at umabot umano sa P13.2 milyon ang halaga. Lumitaw din ang mga tanong tungkol sa malalaking pagbabago sa reported account balances ng mag-asawa mula 2022 hanggang 2025.

Hindi sapat ang mga numerong ito, kung paisa-isang titingnan, para patunayan ang isang impeachable offense. Pero kapag pinagsama-sama, malinaw na may sapat na dahilan para masusing suriin ang lawful income, business interests, beneficial ownership at pagsunod sa constitutional obligations.

Mahigpit ang mga pamantayang itinakda ng Konstitusyon para sa pangulo at pangalawang pangulo pagdating sa conflicts of interest at pakikilahok sa negosyo. May dahilan ang mga restriksiyong ito.

Ang public office ay isang public trust. Hindi maaaring gamitin ng mga opisyal ang kanilang posisyon, direkta man o hindi, para palaguin ang kanilang pribadong interes. Kapag sangkot ang asawa o mga kamag-anak, mas kailangan ang transparency. Kung hindi, napakadaling lusutan ang constitutional safeguards sa pamamagitan ng paggamit ng ibang tao.

Para sa mga manggagawang nabubuhay sa kakarampot na sahod, hindi abstraktong legal controversy ang mga financial disclosures na ito. Ipinapakita nito ang napakalaking agwat ng buhay ng ordinaryong Pilipino at ng yamang umiikot sa paligid ng kapangyarihang politikal.

Araw-araw na problema ng mga manggagawa ang pamasahe, presyo ng pagkain, kawalan ng seguridad sa trabaho at kakulangan ng social protection. Karapatan nilang hingin na magpaliwanag ang mga opisyal na pinagkatiwalaan ng kapangyarihan at pondo ng bayan. Hindi dapat mas maluwag ang pamantayan para sa makapangyarihan kaysa sa ordinaryong empleyado.

Ganoon din para sa mga magsasaka at manggagawang bukid. Patuloy silang naghihirap dahil sa kawalan ng lupa, pagkakautang, kakulangan ng suporta sa agrikultura at mga kalamidad na pinalalala ng climate change.

Ang maliliit na magsasaka ay kailangang magpakita ng kung ano-anong dokumento para lang makakuha ng pautang, subsidy o tulong mula sa gobyerno. Bakit naman dapat mas madaling makalusot ang matataas na opisyal kapag milyon-milyon o bilyon-bilyong piso ang pinag-uusapan? Dapat sa itaas nagsisimula ang pananagutan.

Para sa maralitang lungsod, ang pondo ng bayan ay maaaring mangahulugan ng pagkakaroon ng disenteng pabahay sa halip na panibagong demolisyon, ng serbisyong medikal sa halip na tiisin ang sakit at ng edukasyon sa halip na batang napipilitang huminto sa pag-aaral. Ang kababaihan, lalo na ang mahihirap na ina at informal workers, ang madalas sumasalo sa pinakamabigat na responsibilidad kapag pumapalya ang public services.

Patuloy namang ipinaglalaban ng mga katutubo ang kanilang ancestral lands habang humaharap sa kakulangan ng edukasyon, healthcare at proteksiyon laban sa displacement. Sila ang may pinakamalaking interes sa isang gobyernong tapat sa bawat pisong ipinagkatiwala rito.

Kailangan nating maging maingat at huwag agad ipagpalagay na ang mga financial transactions na iniimbestigahan ay ninakaw na pera ng bayan. Kailangan ng ebidensiya para patunayan iyon.

Pero hindi rin dapat maliitin ang imbestigasyon dahil lang hindi pa conclusively established ang wrongdoing. Nagsisimula ang public accountability sa obligasyong magpaliwanag. Kapag may credible evidence ng malalaking discrepancies, tungkulin ng mga institusyon na hanapin ang katotohanan nang walang takot at walang kinikilingan.

Kaya dapat labanan ng Senado ang mga pagtatangkang gawing instrumento ng obstruction ang procedural safeguards. Pinoprotektahan ng bank secrecy at confidentiality laws ang lehitimong privacy rights, pero hindi ito absolute shields laban sa mga accountability proceedings na pinahihintulutan ng Konstitusyon.

Kailangang makuha at masuri ang ebidensiya ayon sa batas. Kasabay nito, dapat gabayan ng constitutional purpose ng impeachment ang interpretasyon ng procedural questions. Ang paghahanap ng katotohanan ang dapat manatiling sentro ng proseso.

Hindi ako sang-ayon sa argumentong ang paghingi ng pananagutan kay Duterte ay awtomatikong political persecution. May karapatan siyang ipagtanggol ang sarili, kuwestiyunin ang ebidensiya, mag-cross-examine ng mga saksi at makatanggap ng patas na paghatol.

Pero hindi maaaring maging panangga laban sa imbestigasyon ang political popularity, koneksiyon ng pamilya o ambisyong elektoral. Kailangang patunayan ng prosecution ang mga paratang gamit ang credible evidence at dapat ding masuri nang mahigpit ang mga paliwanag ng defense. Walang sinumang dapat bigyan ng espesyal na proteksyon dahil lamang makapangyarihan siya.

Bilang isang Mindanawon, napakahalaga nito para sa akin. Matagal nang dinaranas ng Mindanao ang kahirapan, armadong tunggalian, displacement, pagpapabaya sa mga komunidad at patuloy na paghahari ng political clans.

Ang kailangan ng mga taga-Mindanao ay mga lider na tunay na naglilingkod, hindi mga politikong itinuturing ang mga institusyon ng gobyerno bilang pag-aari ng kanilang pamilya. Hindi dapat pilitin ang mahihirap na komunidad ng Mindanao na ipagtanggol nang walang kondisyon ang mga politiko habang nananatiling hindi natutugunan ang kanilang sariling panawagan para sa katarungan.

Ang impeachment trial ay pagsubok din kung kaya bang labanan ng ating demokrasya ang matinding hindi pagkakapantay-pantay sa pagpapatupad ng pananagutan. Napakadalas, mabilis maparusahan ang mahihirap habang ang makapangyarihan ay nakikinabang sa walang katapusang procedural arguments at pag-aatubili ng mga institusyon.

Makakatulong ang liberal approach sa impeachment evidence para ituwid ang ganitong kalakaran, basta iginagalang ang constitutional rights. Hindi dapat ibaba ng Senado ang pamantayan sa pagpapatunay ng pananagutan, pero hindi rin ito dapat magtayo ng mga hindi kailangang hadlang sa pagtuklas ng katotohanan.

Sa huli, hindi lang ang tanong kung ilang bilyong piso ang dumaan sa mga bank account. Ang tunay na tanong ay kung tinupad ng bise presidente ang mga pamantayan ng honesty, transparency, integrity at fidelity to public trust na hinihingi ng Konstitusyon. Kailangang sundan ng senator-judges ang daloy ng pera, suriin ang mga dokumento, pakinggan ang mga paliwanag at magpasya batay sa ebidensiya at constitutional principles.

Para sa mga manggagawa, magsasaka, maralitang lungsod, kababaihan at katutubo, hindi luho sa politika ang accountability. Mahalaga ito sa katarungan, demokrasya at mismong pang-araw-araw na buhay at kaligtasan ng mamamayan.

Dapat tandaan ng Senado na hindi lang ito humahatol para sa mga politiko, abogado o magkakalabang kampo sa politika. Kumikilos ito sa ngalan ng sambayanang Pilipino na siyang tunay na may hawak ng kapangyarihan.

Sundan ang pera. Alamin ang katotohanan. Panagutin ang makapangyarihan. At higit sa lahat, ipaglaban ang mamamayan.

---