Tahasang bumaling ang impeachment trial sa usapin ng confidential funds nitong linggo. Dalawang hostile witnesses ang humarap sa mga senator-judge. Dahil sa kanilang testimonya, mas napalapit ang prosecution sa pangunahing tanong: ano ang alam, inaprubahan at iniutos ni Pangalawang Pangulong Sara Duterte tungkol sa paggamit ng milyon-milyong pisong confidential funds?

Nakagugulat ang mga halaga. Milyon-milyong cash ang na-withdraw, ibiniyahe, ipinasa at sinasabing ginastos sa napakabilis na paraan. Ngunit higit na mahalaga ang sistemang lumitaw mula sa testimonya: malabong authority, kuwestiyonableng documentation, mahinang monitoring, at malalaking puwang sa accountability.

Si Gina Acosta ang nagsilbing Special Disbursing Officer ng Office of the Vice President (OVP). Kabilang sa kanyang tungkulin ang pag-withdraw at pag-release ng public funds.

Noong Disyembre 2022, nag-withdraw si Acosta ng P125 milyon mula sa confidential funds. Ayon sa kanyang testimonya, ibinigay ang pera kay Col. Raymund Dante Lachica, na nagtatrabaho sa security group ng OVP.

Pinakamahalaga, sinabi ni Acosta na si Duterte mismo ang nag-utos na i-release ang pera. Mahalagang admission ito para sa prosecution dahil direktang inuugnay nito ang pangalawang pangulo sa paggalaw ng cash.

Ngunit inilantad din ng testimonya ni Acosta ang malalaking puwang sa proseso. Umasa siya kay Lachica para sa implementation at documentation. Inamin niyang hindi siya tiyak sa authority nito at kaunti lang ang alam niya tungkol sa mga aktibidad na sinasabing pinondohan ng pera. Nang mawala na sa kanyang mga kamay ang P125 milyon, lumilitaw na limitado na rin ang kanyang kakayahang malaman kung saan talaga ito napunta.

Idineklara ng impeachment court si Acosta bilang hostile witness dahil sa kanyang kaugnayan sa OVP. Dahil dito, pinayagan ang prosecutors na gumamit ng leading questions at mas masusing siyasatin ang paghawak sa pondo.

Tinanong siya ni Sen. Erwin Tulfo tungkol sa mga acknowledgment receipt, kabilang ang mga kakaibang pangalan at pirma. Samantala, pinagtuunan ni Sen. Tito Sotto kung paano nailabas nang napakabilis ang napakalaking halaga at kung may sapat bang authority ang mga tumanggap nito.

Lalong naging mahalaga ang paper trail. Sino talaga ang tumanggap ng pera? Anong mga aktibidad ang pinondohan? Sino ang nag-verify ng expenditures? At sino ang may pangunahing pananagutan upang matiyak na nasunod ang mga patakaran ng gobyerno?

Hindi sapat ang testimonya ni Acosta upang patunayan ang legal liability. Ngunit nagbigay ito sa prosekusyon ng mahalagang bahagi ng kanilang kaso: si Duterte umano ang nag-utos na i-release ang pondo, samantalang lumilitaw na lubhang mahina ang sistema para bantayan kung paano ito ginamit.

Sumunod na tumestigo si Assistant Secretary Lemuel Ortonio. Bilang OVP Assistant Chief of Staff na direktang nagre-report kay Duterte, idineklara rin siyang hostile witness.

Sinabi ni Ortonio na alam ni Duterte ang tungkol sa confidential funds at inaprubahan nito ang paggamit ng mga ito. Pinagtibay ng kanyang testimonya ang isang mahalagang bahagi ng sinabi ni Acosta.

Humiling ang OVP ng P250 milyon noong 2022, na inilabas sa dalawang tranche na tig-P125 milyon. Sinamahan ni Ortonio si Acosta sa encashment at tumulong siya sa pagbiyahe ng bahagi ng pera. Kaya hindi lang office records ang pinagmulan ng kanyang nalalaman. Personal niyang nasaksihan ang mahahalagang bahagi ng proseso.

Maaaring kailangan ng confidential funds ang secrecy, pero hindi nangangahulugan ang secrecy ng kawalan ng pananagutan. Ang confidentiality ay hindi lisensiya para gumastos ng pera ng bayan nang walang maaasahang records, lawful authority at meaningful oversight.

Mas nakakabahala ang kanyang testimonya tungkol sa findings ng Commission on Audit.

Inamin ni Ortonio na nagsumite siya ng intelligence reports na hindi niya binasa. Dumating sa kanya ang mga ito sa sealed envelopes at ipinasa rin niya sa auditors nang hindi binubuksan.

Ang larawang iyon ang tila sumasagisag sa accountability problem na nasa puso ng kasong ito. May mga public official na responsable sa milyon-milyong pisong pera ng bayan, ngunit ang mahahalagang supporting documents ay dumaan umano sa kanilang mga kamay nang walang makabuluhang verification.

May isa pang kapansin-pansing admission. Sinabi ni Ortonio na naglabas siya ng P150,000 mula sa sarili niyang pera upang tugunan ang isang liquidation discrepancy. Hindi raw siya nabayaran pabalik.

Bakit kailangang gumamit ng sariling pera ang isang government official para punan ang discrepancy na may kinalaman sa public funds? Kailangang sagutin ang tanong na iyan.

Pinagtuunan din ng mga senador ang papel ni Lachica. Kinuwestiyon ni Sen. Ping Lacson ang kanyang papel dahil hindi siya OVP official. Kaya kailangang malinaw na maipaliwanag kung anong authority ang nagbigay sa kanya ng kapangyarihang tumanggap at humawak ng milyon-milyong pisong cash.

Tama naman si Sen. Camille Villar sa pagsasabing ang audit findings ay hindi awtomatikong patunay ng criminal wrongdoing. Mahalagang distinction iyan. Kailangang timbangin ng impeachment court ang kabuuan ng ebidensiya at hindi ituring ang bawat accounting irregularity bilang awtomatikong patunay ng isang impeachable offense.

Ngunit hindi rin dapat balewalain ang seryosong mga iregularidad dahil lang hindi conclusive ang bawat isa kapag tiningnan nang magkakahiwalay. Ang impeachment ay hindi lang isang accounting exercise. Usapin din ito ng public trust at kung ginamit ba ng isang mataas na opisyal ang napakalaking kapangyarihan ng kanyang posisyon nang may pananagutan na hinihingi ng Konstitusyon.

Namukod-tangi naman si Mae Divinagracia, kapwa ko law professor sa Ateneo de Manila Law School at Ateneo de Naga College of Law, bilang perpektong prosecutor.

Hindi theatrics ang dahilan ng kanyang pagiging epektibo. Preparation, patience at precision ang kanyang sandata. Maikli at maingat ang pagkakasunod-sunod ng kanyang mga tanong. Ang bawat sagot ay nagsisilbing pundasyon ng susunod niyang tanong.

Bihira niyang itaas ang kanyang boses. Hindi niya kailangang gawin iyon.

Matatag ngunit magalang ang pakikitungo ni Divinagracia sa mga witness. Kapag nagiging magulo ang sagot, matiyaga niyang ibinabalik ang usapan sa facts. Kapag may lumilitaw na mahalagang admission, hinahayaan niyang mismong bigat ng sagot ang magsalita. Iyan ang mahusay na advocacy.

At sa pagtatapos ng mga testimonya, mas malakas ang posisyon ng prosecution kaysa noong nagsimula ang linggo.

Hindi ibig sabihin nito na hinahatulan na natin si Duterte. Kailangang marinig ang defense, masuri ang mga dokumento at timbangin ang buong record. Ngunit hindi kakampi ng prosecution sina Acosta at Ortonio. Hostile witnesses silang may kaugnayan sa OVP, kaya mas mabigat ang admissions na nakuha mula mismo sa kanila.

Pareho nilang inilapit si Duterte sa mahahalagang desisyon tungkol sa confidential funds. Sinabi ni Acosta na si Duterte ang nag-utos ng release. Sinabi naman ni Ortonio na alam at inaprubahan ni Duterte ang paggamit ng pondo. Kasabay nito, inilantad ng kanilang testimonya ang isang sistema kung saan milyon-milyong piso ang maaaring gumalaw sa malabong linya ng authority at kung saan ang documentation ay maaaring ipasa nang walang makabuluhang verification.

Dahil dito, lumampas na ang prosecution sa simpleng pagturo sa mga kahina-hinalang resibo at kuwestiyonableng liquidation documents. Nagsimula na nitong iugnay ang mga irregularities sa mga desisyong ginawa sa pinakamataas na antas ng OVP.

Kaya mahalaga ang linggong ito.

Mas malinaw na ngayon ang mga tanong. Sino ang nag-authorize ng pera? Sino ang tumanggap nito? Saan talaga ito ginamit? Bakit napakahina ng documentation? At bakit hindi makapagbigay ng tuwirang sagot ang mga opisyal na pinagkatiwalaan ng pera ng bayan?

Simple ang constitutional principle sa likod ng lahat ng ito. Maaaring kailangan ng confidential funds ang secrecy, pero hindi nangangahulugan ang secrecy ng kawalan ng pananagutan. Ang confidentiality ay hindi lisensiya para gumastos ng pera ng bayan nang walang maaasahang records, lawful authority at meaningful oversight.

Dalawang hostile witnesses na ngayon ang nakatulong sa prosekusyon upang ipakitang may seryosong kasong kailangang sagutin.

May darating pang mga witness. Hahamon ang defense sa mga narinig natin. Kailangang manatiling bukas ang isip ng senator-judges hanggang makumpleto ang ebidensiya.

Ngunit pagkatapos ng linggong ito, may isang bagay na nagbago. Mas mabigat na ang burden ng defense. Kailangan nitong magbigay ng kapani-paniwalang paliwanag kung paano nakagalaw nang napakabilis ang napakalaking halaga ng pera ng bayan sa isang sistemang kuwestiyonable ang documentation, malabo ang authority at kung saan ang pangalawang pangulo mismo ay inilapit ng testimonya ng kanyang sariling mga opisyal sa mga desisyong nagbigay-daan sa paggalaw ng pera.

At ipinakita ni Divinagracia kung paano dapat ilantad ng isang prosecutor ang mga katotohanang iyon: matiyaga, magalang, walang humpay at may precision.

---