Para sa maraming Pilipino, ang impeachment trial ni Vice President Sara Duterte ay maaaring mukhang isa na namang tunggalian sa kapangyarihan ng political elite ng bansa.

Ang mga manggagawang nag-aalala sa sahod, mga magsasakang pasan ang tumataas na gastos sa produksiyon, mga mangingisdang humaharap sa lumiliit na huli, mga maralitang pamilya sa lungsod na nahihirapan sa inflation, mga kababaihang naninindigan para sa mas mahusay na serbisyong panlipunan, at mga katutubong nagtatanggol ng kanilang lupaing ninuno ay maaaring magtanong kung ano ang kinalaman nito sa kanilang pang-araw-araw na buhay.

Simple ang sagot: lahat.

Ang impeachment trial na ito ay hindi lang tungkol sa kinabukasang politikal ng isang opisyal. Ito’y tungkol sa kung ang public office ba ay mananatiling public trust o magiging panangga laban sa pananagutan. Nakataya rito kung ang mga pinagkatiwalaan ng pera at tiwala ng bayan ay maaaring papanagutin sa kanilang mga aksiyon sa ilalim ng Konstitusyon.

Sa ikaapat hanggang ikaanim na araw ng trial, nagpatuloy ang prosecution sa paglalahad ng ebidensya sa ilalim ng Article IV, na nagpaparatang na si Vice President Duterte ay gumawa ng mga aktong bumubuo ng grave threats batay sa kanyang mga pampublikong pahayag.

Naglahad ang prosecution ng testimonya mula sa National Bureau of Investigation na sumusuporta sa kongklusyon nitong may sapat na batayan upang irekomenda ang paghahain ng criminal charges. Samantala, iginiit ng defense na walang ebidensiya ng aktuwal na assassination plot at ipinangatwiran na ang mga pahayag ay tinanggal sa konteksto.

Dininig din ng Senado ang mga argumento kaugnay ng kahilingan ng prosecution na mag-subpoena ng financial records ng vice president kaugnay ng mga alegasyon ng unexplained wealth at ng umano’y maling paggamit ng confidential funds. Sa halip na payagang suriin ang mga rekord na iyon, ipinangatwiran ng defense na lumalabag ang kahilingan sa constitutional rights at isang “fishing expedition” lang.

Bawat akusado ay may karapatan sa due process, kabilang ang vice president. Hindi dapat ikompromiso ang prinsipyong iyan kailanman. Ngunit ang due process ay hindi dapat maging maginhawang dahilan upang iwasan ang lehitimong pagsisiyasat. Kapag may seryosong mga tanong ukol sa Konstitusyon, ang transparency ay dapat magpalakas, at hindi magpahina, ng tiwala ng publiko.

Para sa mga basic sector ng bansa, dito nagiging lubhang personal ang trial.

Palaging sinasabihan ang mga manggagawa na kulang ang pondo para itaas ang sahod, palakasin ang labor inspection, palawakin ang social protection, o pagbutihin ang mga pampublikong ospital. Ganito rin ang paliwanag na naririnig ng mga magsasaka kapag humihingi ng irigasyon, farm inputs, crop insurance o post-harvest facilities.

Sinasabihan ang mga maralitang komunidad sa lungsod na maghintay para sa pabahay, mas mahuhusay na paaralan, mas ligtas na komunidad at abot-kayang transportasyon dahil limitado umano ang pondo ng gobyerno.

Dapat bantayang mabuti ng mga basic sector ang mga pagdinig na ito dahil ipinapakita ng kasaysayan na kapag nabigo ang mga institusyong panagutin ang makapangyarihan, ang ordinaryong mamamayan ang nagbabayad ng pinakamataas na halaga. 

Kung hindi lubusang mapapanagot ang mga public official sa paggamit ng pondo ng bayan, sino sa huli ang magpapasan ng halaga? Hindi ang political elite. Ang ordinaryong Pilipino na patuloy na nagbabayad ng buwis habang nahihirapan sa hindi gumagalaw na sahod, tumataas na presyo, walang katiyakang trabaho at bumababang purchasing power.

Nauunawaan din ng kababaihan ang epekto ng maling priyoridad. 

Mahalaga ang bawat pisong sana ay nagpalakas sa maternal health care, mga programa laban sa gender-based violence, childcare services at mga oportunidad sa kabuhayan. Ang mga ito’y hindi luho, ito’y pamumuhunan sa dignidad ng tao at pantay na oportunidad.

Matagal nang nararanasan ng mga katutubo kung ano ang maaaring idulot ng mahinang pananagutan. Ang mga komunidad na nagtatanggol ng lupaing ninuno at likas na yaman ay madalas na napapabayaan habang naghihintay na tuparin ang mga pangako ng gobyerno. Ang mga institusyong nabibigong panagutin ang makapangyarihan ay bihirang makapaglingkod nang maayos sa mga komunidad na nasa laylayan.

Kaya’t ang impeachment trial ay lampas sa mga legal na argumento. Ibinabangon nito ang mas malaking tanong tungkol sa pampolitikang kultura sa Pilipinas. Kadalasan, inaasahan ng mga makapangyarihang opisyal ang bulag na katapatan habang itinuturing na atakeng politikal ang mga panawagan para sa pananagutan. 

Pinapahina ng ganitong kultura ang demokrasya dahil hinihikayat nitong maging mas mahalaga ang mga personalidad kaysa sa mga institusyon at sa paglilingkod sa bayan.

Walang public official, anuman ang apelyido, katanyagan o impluwensyang politikal, ang dapat makalampas sa constitutional scrutiny. 

Ang pananagutan ay hindi pag-uusig. Ang transparency ay hindi panggigipit. Ang paghingi ng paliwanag sa mga pampublikong aksiyon at pampublikong paggasta ay ang pinakamababang inaasahan sa isang demokratikong lipunan.

Napakalaki ng responsibilidad na pasan ngayon ng Senado. Ang mga senator-judge ay dapat magpasya sa kaso batay sa Konstitusyon at sa ebidensiyang inilahad, hindi sa mga alyansang politikal, kalkulasyong elektoral o personal na katapatan. Ang kredibilidad ng impeachment process, at ng mismong Senado, ay nakasalalay sa persepsiyong ang hustisya ay ipinaiiral nang patas at malaya.

Dapat bantayang mabuti ng mga basic sector ang mga pagdinig na ito dahil ipinapakita ng kasaysayan na kapag nabigo ang mga institusyong panagutin ang makapangyarihan, ang ordinaryong mamamayan ang nagbabayad ng pinakamataas na halaga. 

Ang korupsiyon, pag-abuso sa awtoridad at mahinang pamamahala ay bihirang unang tumama sa mga political dynasty. Higit itong nararamdaman ng mga manggagawang pinagkakaitan ng disenteng sahod, mga magsasakang naiwan nang walang suporta, mga katutubong nagtatanggol ng kanilang mga karapatan, mga kababaihang humihingi ng serbisyo publiko at mga mahihirap na pamilyang nagsisikap mabuhay.

Anuman ang maging pinal na hatol, dapat magpadala ang impeachment trial na ito ng malinaw na mensahe: ang public office ay hindi isang pribilehiyong naglalagay sa mga lider nang higit sa pagsisiyasat. Ito’y isang posisyon ng tiwala na humihingi ng pinakamataas na pamantayan ng integridad, transparency at pananagutan.

Karapat-dapat sa mga Pilipino ang mga lider na tumatanggap ng pagsisiyasat sa halip na lumalaban dito. Ang mga basic sector, na ang buwis, paggawa at sakripisyo ang bumubuhay sa bansa, ay karapat-dapat sa isang gobyernong nananagot sa kanila. Kung mapagtitibay ng impeachment process ang prinsipyong iyan, magsisilbi ito sa layuning higit na malaki kaysa sa pagpapasya sa kapalaran ng isang pulitiko. 

Mapagtitibay nito na sa isang demokrasya, walang sinumang nasa itaas ng Konstitusyon at walang sinumang lampas sa pananagutan.

---